1. Đặt vấn đề
Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển. Trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, Đảng ta ngày càng nhấn mạnh vai trò của văn hóa như một "sức mạnh mềm" góp phần nâng cao vị thế, uy tín và sức cạnh tranh của quốc gia. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định yêu cầu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phát huy giá trị con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, văn hóa quân sự là một bộ phận quan trọng của nền văn hóa dân tộc, góp phần tạo nên sức mạnh tổng hợp của quân đội. Trong các nhà trường Quân đội, việc phát huy sức mạnh mềm của văn hóa có ý nghĩa đặc biệt trong việc hình thành nhân cách, bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống và tác phong công tác của học viên, những cán bộ tương lai của quân đội.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý luận về phát huy sức mạnh mềm của văn hóa trong nhà trường Quân đội
Văn hóa, theo quan điểm của Đảng, là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển bền vững đất nước. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, khái niệm "sức mạnh mềm" của văn hóa ngày càng được nhấn mạnh như một nguồn lực nội sinh quan trọng, có khả năng lan tỏa, định hướng và điều chỉnh hành vi xã hội thông qua hệ giá trị, chuẩn mực, niềm tin và bản sắc dân tộc. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định: "Phát triển văn hóa, con người Việt Nam toàn diện; xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc". Đây là định hướng lý luận quan trọng cho việc nghiên cứu và phát huy sức mạnh mềm của văn hóa trong các lĩnh vực, trong đó có giáo dục - đào tạo trong quân đội.
Sức mạnh mềm của văn hóa không dựa trên yếu tố cưỡng chế hay áp đặt, mà chủ yếu tác động thông qua sự thuyết phục, cảm hóa và lan tỏa giá trị. Trong môi trường quân sự, sức mạnh mềm của văn hóa được thể hiện tập trung ở hệ giá trị văn hóa quân sự cách mạng, bao gồm: lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, Tổ quốc và nhân dân; tinh thần kỷ luật tự giác, nghiêm minh; ý chí quyết tâm chiến đấu, hy sinh; tinh thần đoàn kết, gắn bó máu thịt với nhân dân; lối sống trong sạch, lành mạnh, giản dị. Những giá trị này không chỉ là chuẩn mực đạo đức mà còn là nguồn sức mạnh tinh thần to lớn, góp phần tạo nên sức mạnh tổng hợp của Quân đội nhân dân Việt Nam. Trong các nhà trường Quân đội, sức mạnh mềm của văn hóa giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành nhân cách, phẩm chất và bản lĩnh chính trị của học viên. Thông qua quá trình giáo dục, rèn luyện và sinh hoạt trong môi trường quân sự, các giá trị văn hóa từng bước thấm sâu vào nhận thức, tình cảm và hành vi của người học, tạo nên sự thống nhất giữa "đức" và "tài", giữa phẩm chất chính trị và năng lực chuyên môn. Đây chính là nền tảng để đào tạo đội ngũ sĩ quan có đủ phẩm chất, năng lực đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội trong tình hình mới.
Về phương diện lý luận giáo dục, phát huy sức mạnh mềm của văn hóa trong nhà trường quân đội là một quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch và có tổ chức của các chủ thể giáo dục nhằm chuyển hóa các giá trị văn hóa thành động lực bên trong của học viên. Quá trình này không chỉ diễn ra thông qua giảng dạy lý luận mà còn thông qua môi trường văn hóa, các hoạt động thực tiễn, phong trào thi đua và sự nêu gương của cán bộ, giảng viên. Điều này phù hợp với quan điểm của Đại hội XIV khi nhấn mạnh yêu cầu "xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, tạo điều kiện để các giá trị tốt đẹp thấm sâu vào đời sống xã hội". Đồng thời, trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của không gian mạng và giao lưu văn hóa quốc tế, việc phát huy sức mạnh mềm của văn hóa trong nhà trường Quân đội cần gắn với nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và xây dựng "sức đề kháng" trước các yếu tố tiêu cực, phản văn hóa. Đại hội XIV cũng chỉ rõ yêu cầu: "Chủ động đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch; ngăn chặn sự xâm nhập của các sản phẩm văn hóa độc hại". Đây là cơ sở lý luận quan trọng để định hướng nội dung và phương thức phát huy sức mạnh mềm của văn hóa trong môi trường quân sự hiện nay.
Như vậy, về bản chất, phát huy sức mạnh mềm của văn hóa trong nhà trường Quân đội là quá trình làm cho các giá trị văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh, chi phối nhận thức và hành động của học viên một cách tự giác, bền vững. Đây không chỉ là yêu cầu của công tác giáo dục - đào tạo mà còn là nhiệm vụ chiến lược trong xây dựng con người quân nhân cách mạng, góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.
2.2. Thực trạng phát huy sức mạnh mềm của văn hóa trong các nhà trường Quân đội
Trong những năm qua, quán triệt các nghị quyết của Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa, đặc biệt là định hướng phát huy sức mạnh mềm của văn hóa trong kỷ nguyên mới, các nhà trường Quân đội đã quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng môi trường văn hóa sư phạm lành mạnh, chính quy, kỷ luật. Nhiều chủ trương, biện pháp được triển khai đồng bộ, gắn kết giữa giáo dục chính trị tư tưởng với xây dựng đời sống văn hóa, góp phần hình thành hệ giá trị văn hóa quân sự trong cán bộ, giảng viên và học viên. Công tác giáo dục văn hóa, giáo dục truyền thống được tổ chức tương đối nền nếp, với nội dung ngày càng phong phú. Thông qua các môn học khoa học xã hội và nhân văn, các buổi sinh hoạt chính trị, học tập nghị quyết của Đảng, hoạt động "uống nước nhớ nguồn", tham quan di tích lịch sử, giao lưu với nhân chứng lịch sử…, học viên được bồi dưỡng lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, ý thức trách nhiệm và lý tưởng cách mạng. Các giá trị cốt lõi của văn hóa quân sự như trung thành, kỷ luật, đoàn kết, trách nhiệm từng bước được thấm sâu vào nhận thức và hành vi của học viên.
Bên cạnh đó, phong trào xây dựng "môi trường văn hóa tốt đẹp, lành mạnh, phong phú" trong quân đội được triển khai rộng khắp, góp phần tạo chuyển biến tích cực trong đời sống văn hóa ở các nhà trường. Nhiều đơn vị đã chú trọng xây dựng cảnh quan sư phạm xanh, sạch, đẹp; duy trì nền nếp chính quy, rèn luyện kỷ luật; xây dựng các thiết chế văn hóa như thư viện, phòng truyền thống, khu sinh hoạt văn hóa, thể thao. Các hoạt động văn hóa - văn nghệ, thể dục - thể thao, diễn đàn thanh niên, hội thi, hội diễn được tổ chức thường xuyên, tạo môi trường giao lưu, học hỏi và phát triển toàn diện cho học viên. Vai trò của các tổ chức Đảng, Đoàn Thanh niên, Hội đồng quân nhân trong xây dựng và phát huy giá trị văn hóa được phát huy khá hiệu quả. Nhiều phong trào thi đua như "Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh", "Thanh niên quân đội rèn đức, luyện tài, xung kích, sáng tạo" đã góp phần định hướng giá trị, xây dựng động cơ học tập, rèn luyện đúng đắn cho học viên. Thông qua đó, sức mạnh mềm của văn hóa từng bước được phát huy, tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho quá trình giáo dục - đào tạo.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, việc phát huy sức mạnh mềm của văn hóa trong các nhà trường Quân đội vẫn còn một số hạn chế. Nội dung và hình thức hoạt động văn hóa ở một số đơn vị còn thiếu tính sáng tạo, chưa thật sự hấp dẫn, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu và đặc điểm tâm lý của học viên trong bối cảnh mới. Việc ứng dụng công nghệ số, truyền thông hiện đại trong lan tỏa giá trị văn hóa còn hạn chế, chưa tận dụng tốt các nền tảng số để nâng cao hiệu quả giáo dục. Một bộ phận học viên chưa thực sự chủ động trong tiếp nhận và thực hành các giá trị văn hóa; còn biểu hiện thụ động trong tham gia hoạt động văn hóa tập thể. Đáng chú ý, dưới tác động của mặt trái kinh tế thị trường và môi trường mạng, một số học viên có biểu hiện lệch chuẩn trong nhận thức và hành vi văn hóa, như tiếp nhận thông tin thiếu chọn lọc, bị ảnh hưởng bởi các trào lưu không phù hợp, làm suy giảm phần nào hiệu quả giáo dục văn hóa. Ngoài ra, sự phối hợp giữa các lực lượng trong tổ chức hoạt động văn hóa ở một số nhà trường chưa thật sự chặt chẽ; việc xây dựng môi trường văn hóa ở một số nơi còn mang tính hình thức, chưa tạo được chiều sâu và sức lan tỏa mạnh mẽ. Công tác kiểm tra, đánh giá hiệu quả phát huy sức mạnh mềm của văn hóa chưa được tiến hành thường xuyên, thiếu các tiêu chí cụ thể.
Những hạn chế trên cho thấy, trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, việc phát huy sức mạnh mềm của văn hóa trong các nhà trường Quân đội cần tiếp tục được đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung, phương thức và cơ chế tổ chức thực hiện, nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội hiện đại và phát triển con người quân nhân trong kỷ nguyên mới.
2.3. Giải pháp phát huy sức mạnh mềm của văn hóa trong nhà trường Quân đội
Thứ nhất, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chỉ huy đối với xây dựng và phát huy sức mạnh mềm của văn hóa.
Cấp ủy, chỉ huy các cấp cần quán triệt sâu sắc tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng về phát triển văn hóa, con người Việt Nam, coi đây là cơ sở định hướng cho việc xây dựng môi trường văn hóa trong nhà trường Quân đội. Trên cơ sở đó, cần cụ thể hóa thành các nghị quyết chuyên đề, chương trình, kế hoạch hành động phù hợp với đặc điểm, nhiệm vụ của từng đơn vị. Việc lãnh đạo phải toàn diện, đồng bộ, gắn với kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả thực hiện. Đồng thời, phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, giảng viên, nhất là cán bộ chủ trì, trong thực hiện chuẩn mực văn hóa, đạo đức, lối sống, qua đó tạo sức lan tỏa tích cực đến học viên.
Thứ hai, đổi mới nội dung và hình thức giáo dục văn hóa theo hướng hiện đại, thiết thực và hấp dẫn.
Nội dung giáo dục văn hóa cần tập trung vào hệ giá trị cốt lõi của văn hóa Việt Nam và văn hóa quân sự như lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm, ý thức kỷ luật, đoàn kết, nhân văn và khát vọng cống hiến. Đồng thời, cần cập nhật những vấn đề mới về văn hóa trong bối cảnh hội nhập quốc tế và phát triển của không gian mạng. Về hình thức, cần đa dạng hóa các phương thức tổ chức như tọa đàm, diễn đàn, sân khấu hóa, các cuộc thi tìm hiểu, hoạt động trải nghiệm thực tế; kết hợp với việc ứng dụng công nghệ số, truyền thông đa phương tiện để nâng cao tính hấp dẫn, lan tỏa của hoạt động văn hóa. Qua đó, giúp học viên tiếp nhận giá trị văn hóa một cách tự nhiên, sinh động và hiệu quả.
Thứ ba, xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, chính quy, kỷ luật và giàu tính nhân văn.
Môi trường văn hóa là yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả của việc phát huy sức mạnh mềm. Do đó, các nhà trường cần chú trọng xây dựng cảnh quan sư phạm xanh, sạch, đẹp; duy trì nền nếp chính quy, kỷ luật; xây dựng mối quan hệ đoàn kết, dân chủ, tôn trọng lẫn nhau giữa cán bộ, giảng viên và học viên. Đồng thời, cần phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của Quân đội nhân dân Việt Nam như "Trung với Đảng, hiếu với dân", "kỷ luật tự giác, nghiêm minh", "đoàn kết nội bộ", qua đó tạo nên môi trường giáo dục tích cực, giúp học viên tự giác rèn luyện và hoàn thiện bản thân.
Thứ tư, phát huy vai trò của các tổ chức Đảng, Đoàn Thanh niên và các tổ chức quần chúng trong xây dựng đời sống văn hóa.
Các tổ chức trong nhà trường cần chủ động tổ chức các hoạt động văn hóa - văn nghệ, thể dục - thể thao, diễn đàn thanh niên, giao lưu, kết nghĩa với các đơn vị, địa phương. Đây là những hình thức quan trọng giúp lan tỏa giá trị văn hóa, tạo sân chơi lành mạnh, góp phần định hướng nhận thức, thái độ và hành vi của học viên. Đặc biệt, Đoàn Thanh niên cần phát huy vai trò xung kích, sáng tạo trong tổ chức các phong trào như "Tuổi trẻ quân đội học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh", "Xây dựng môi trường văn hóa tốt đẹp, lành mạnh, phong phú", qua đó khơi dậy tinh thần trách nhiệm và khát vọng cống hiến của tuổi trẻ.
Thứ năm, chủ động đấu tranh với các biểu hiện lệch chuẩn văn hóa và tác động tiêu cực từ môi trường xã hội, không gian mạng.
Trong điều kiện hội nhập và phát triển công nghệ số, học viên dễ chịu tác động từ các luồng thông tin đa chiều, trong đó có cả những thông tin xấu độc. Vì vậy, cần tăng cường giáo dục, nâng cao "sức đề kháng văn hóa" cho học viên, giúp họ có khả năng nhận diện, sàng lọc và đấu tranh với các quan điểm sai trái, phản văn hóa. Đồng thời, quản lý chặt chẽ việc sử dụng internet, mạng xã hội trong nhà trường, bảo đảm đúng quy định của quân đội. Việc kết hợp giữa "xây" và "chống" sẽ góp phần giữ vững môi trường văn hóa lành mạnh, trong sạch.
Thứ sáu, phát huy tính tự giác rèn luyện và xây dựng văn hóa của mỗi học viên.
Sức mạnh mềm của văn hóa chỉ thực sự phát huy khi được mỗi cá nhân tiếp nhận, chuyển hóa thành nhận thức và hành vi tự giác. Do đó, mỗi học viên cần chủ động tu dưỡng đạo đức, lối sống, xây dựng phong cách ứng xử văn hóa, chấp hành nghiêm kỷ luật quân đội và quy định của nhà trường. Đồng thời, tích cực tham gia các hoạt động văn hóa, rèn luyện kỹ năng sống, nâng cao đời sống tinh thần. Nhà trường cần có cơ chế khuyến khích, biểu dương, nhân rộng các điển hình tiên tiến trong xây dựng môi trường văn hóa, qua đó tạo động lực lan tỏa mạnh mẽ trong toàn đơn vị.
3. Kết luận
Phát huy sức mạnh mềm của văn hóa trong nhà trường Quân đội là nhiệm vụ quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo và xây dựng đội ngũ cán bộ quân đội có phẩm chất toàn diện. Trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, việc triển khai đồng bộ các giải pháp sẽ tạo động lực mạnh mẽ để xây dựng môi trường văn hóa quân sự tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Võ Duy Trường - Trương Thanh Tiển
Đại học Nguyễn Huệ
Tài liệu tham khảo
- 1.Ban Chấp hành Trung ương (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2016 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa, Hà Nội.
- 2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
- 3. Bộ Quốc phòng (2016), Điều lệnh công tác Đảng, công tác chính trị trong Quân đội nhân dân Việt Nam, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội. Hồ Chí Minh (2011), Hồ Chí Minh toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
- 4. Nguyễn Phú Trọng (2022), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.