Tư tưởng Hồ Chí Minh về tự học, tự rèn chứa đựng những giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, nhấn mạnh vai trò của ý thức tự giác, tinh thần cầu tiến và quá trình rèn luyện bền bỉ của mỗi cá nhân. Trên cơ sở phân tích nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về tự học, tự rèn, bài viết làm rõ thực trạng tinh thần tự học, tự rèn của học viên ở các học viện, nhà trường quân đội hiện nay; đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học viên trong học tập, rèn luyện, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo trong quân đội.
1. Đặt vấn đề
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặc biệt coi trọng vai trò của tự học, tự rèn đối với quá trình hoàn thiện phẩm chất và năng lực của mỗi cán bộ, đảng viên. Người khẳng định: "Học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời"[1]; đồng thời nhấn mạnh việc học phải gắn liền với rèn luyện đạo đức, tác phong và phương pháp công tác. Theo Người, tự học, tự rèn là yêu cầu khách quan để mỗi cá nhân không ngừng tiến bộ, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong từng giai đoạn cách mạng. Những quan điểm đó đến nay vẫn giữ nguyên giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, đặc biệt đối với công tác giáo dục, đào tạo trong quân đội.
Hiện nay, nhiệm vụ xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với chất lượng nguồn nhân lực. Trong bối cảnh sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, nghệ thuật quân sự và yêu cầu đổi mới giáo dục, đào tạo trong quân đội, học viên ở các học viện, nhà trường quân đội cần có khả năng tự nghiên cứu, tự bồi dưỡng và tự hoàn thiện bản thân nhằm nâng cao trình độ toàn diện. Vì vậy, phát huy tinh thần tự học, tự rèn không chỉ là yêu cầu của quá trình đào tạo mà còn là nhân tố quan trọng góp phần hình thành phẩm chất, năng lực và phương pháp công tác của đội ngũ cán bộ quân đội tương lai.
2. Cơ sở lý luận về phát huy tinh thần tự học, tự rèn của học viên ở các học viện, nhà trường quân đội theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Trong suốt quá trình hoạt động cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao vai trò của tự học, tự rèn đối với sự trưởng thành và phát triển của mỗi cán bộ, đảng viên. Theo Người, học tập là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục và phải được tiến hành suốt đời. Người chỉ rõ: "Suốt đời phải gắn liền lý luận với công tác thực tế. Không ai có thể tự cho mình đã biết đủ rồi, biết hết rồi. Thế giới ngày ngày đổi mới, nhân dân ta ngày càng tiến bộ, cho nên chúng ta phải tiếp tục học và hành để tiến bộ kịp nhân dân"[2]. Quan điểm đó thể hiện tư tưởng nhất quán của Hồ Chí Minh về vai trò của học tập trong nâng cao trình độ lý luận, năng lực thực tiễn và phẩm chất đạo đức của mỗi cá nhân.
Hồ Chí Minh cho rằng tự học giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình tiếp thu tri thức. Người nhấn mạnh: "Lấy tự học làm cốt"[3]. Theo Người, quá trình học tập không thể chỉ dựa vào sự truyền đạt của nhà trường, thầy cô mà đòi hỏi mỗi người phải phát huy tính tự giác, chủ động và tinh thần cầu tiến trong học tập. Tự học giúp người học hình thành phương pháp tư duy độc lập, khả năng nghiên cứu, sáng tạo và vận dụng kiến thức vào thực tiễn công tác.
Bên cạnh tự học, Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng tự rèn luyện về phẩm chất đạo đức, bản lĩnh và tác phong công tác. Người cho rằng đạo đức cách mạng không phải tự nhiên có mà phải được rèn luyện bền bỉ trong thực tiễn: "Đạo đức cách mạng không phải trên trời sa xuống. Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hằng ngày mà phát triển và củng cố"[4]. Quan điểm này khẳng định tự rèn là quá trình thường xuyên, lâu dài nhằm hoàn thiện nhân cách, nâng cao ý chí, tinh thần trách nhiệm và năng lực thực hiện nhiệm vụ của mỗi cán bộ, đảng viên.
Những quan điểm của Hồ Chí Minh về tự học, tự rèn là cơ sở lý luận quan trọng định hướng cho quá trình giáo dục, đào tạo học viên ở các học viện, nhà trường quân đội hiện nay. Đây vừa là yêu cầu khách quan của hoạt động học tập, rèn luyện trong môi trường quân sự, vừa là nhân tố quan trọng góp phần hình thành đội ngũ cán bộ quân đội có phẩm chất chính trị vững vàng, trình độ chuyên môn cao, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Tự học, tự rèn có vai trò đặc biệt quan trọng đối với quá trình hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của học viên ở các học viện, nhà trường quân đội. Đây là nhân tố trực tiếp góp phần nâng cao chất lượng học tập, rèn luyện và khả năng hoàn thành nhiệm vụ của mỗi học viên trong quá trình đào tạo cũng như trong thực tiễn công tác sau này.
Thông qua tự học, học viên có điều kiện chủ động nghiên cứu, tiếp thu và mở rộng tri thức, hình thành phương pháp tư duy khoa học, năng lực vận dụng lý luận vào thực tiễn. Quá trình tự học giúp học viên phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, đồng thời nâng cao khả năng nghiên cứu, xử lý thông tin và thích ứng với yêu cầu đổi mới giáo dục, đào tạo trong quân đội hiện nay.
Cùng với tự học, tự rèn là quá trình học viên tự giác tu dưỡng phẩm chất đạo đức, bản lĩnh chính trị, ý thức tổ chức kỷ luật và tác phong quân nhân. Thông qua tự rèn, học viên từng bước hình thành ý chí, tinh thần trách nhiệm, tính kiên trì, tác phong chính quy và năng lực làm việc trong môi trường quân sự. Đây là những yếu tố quan trọng góp phần xây dựng phẩm chất của người cán bộ quân đội trong tương lai.
Trong điều kiện khoa học, công nghệ và nghệ thuật quân sự không ngừng phát triển, việc phát huy tinh thần tự học, tự rèn còn giúp học viên chủ động cập nhật tri thức mới, nâng cao trình độ toàn diện và đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
3. Thực trạng phát huy tinh thần tự học, tự rèn của học viên ở các học viện, nhà trường quân đội hiện nay
Những năm qua, các học viện, nhà trường quân đội đã quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo và triển khai nhiều chủ trương, biện pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, trong đó chú trọng phát huy tinh thần tự học, tự rèn của học viên. Nội dung, chương trình đào tạo từng bước được đổi mới theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học; kết hợp chặt chẽ giữa học tập lý thuyết với rèn luyện thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo đội ngũ cán bộ quân đội.
Đa số học viên đã nhận thức đúng vị trí, vai trò của tự học, tự rèn đối với quá trình học tập và trưởng thành của bản thân. Nhiều học viên có động cơ học tập đúng đắn, tinh thần trách nhiệm cao, chủ động xây dựng kế hoạch học tập, nghiên cứu khoa học và rèn luyện bản thân. Trong quá trình học tập, nhiều học viên tích cực khai thác tài liệu, ứng dụng công nghệ thông tin, chủ động trao đổi học thuật, từng bước hình thành phương pháp học tập khoa học và khả năng tư duy độc lập.
Công tác quản lý, duy trì nền nếp học tập, rèn luyện ở các học viện, nhà trường quân đội được thực hiện tương đối chặt chẽ. Đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, giảng viên thường xuyên hướng dẫn phương pháp học tập, nghiên cứu, rèn luyện cho học viên; đồng thời phát huy vai trò của tổ chức đoàn, hội đồng quân nhân và các phong trào thi đua trong xây dựng môi trường học tập tích cực. Qua đó góp phần nâng cao ý thức tự giác, tinh thần vượt khó và trách nhiệm của học viên trong học tập, rèn luyện.
Bên cạnh đó, nhiều học viện, nhà trường quân đội đã từng bước đầu tư cơ sở vật chất, hệ thống thư viện, phòng học chuyên dùng, ứng dụng công nghệ số phục vụ quá trình tự học, tự nghiên cứu của học viên. Đây là điều kiện thuận lợi để học viên nâng cao chất lượng học tập, tiếp cận tri thức mới và phát triển năng lực toàn diện đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc phát huy tinh thần tự học, tự rèn của học viên ở các học viện, nhà trường quân đội hiện nay vẫn còn một số hạn chế nhất định. Một bộ phận học viên chưa thực sự chủ động trong học tập và rèn luyện; còn biểu hiện học tập mang tính đối phó, thiếu tính tự giác, chưa dành nhiều thời gian cho tự nghiên cứu, mở rộng kiến thức. Khả năng tư duy độc lập, phương pháp tự học và kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của một số học viên còn hạn chế.
Trong quá trình học tập, vẫn còn học viên phụ thuộc nhiều vào nội dung giảng dạy trên lớp, thiếu chủ động tìm tòi tài liệu, cập nhật tri thức mới. Một số học viên chưa xây dựng được kế hoạch học tập, rèn luyện khoa học; ý chí khắc phục khó khăn và tinh thần tự rèn chưa cao. Cá biệt có trường hợp sử dụng thời gian tự học chưa hợp lý, còn sa vào các hoạt động giải trí thiếu lành mạnh trên không gian mạng, ảnh hưởng đến kết quả học tập và rèn luyện.
3. Một số giải pháp phát huy tinh thần tự học, tự rèn của học viên ở các học viện, nhà trường quân đội theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của học viên về vai trò của tự học, tự rèn
Đây là giải pháp có ý nghĩa quan trọng, tạo cơ sở hình thành động cơ, thái độ và ý thức tự giác trong học tập, rèn luyện của học viên. Các học viện, nhà trường quân đội cần đẩy mạnh giáo dục cho học viên nhận thức đúng vị trí, vai trò của tự học, tự rèn đối với quá trình hoàn thiện phẩm chất, năng lực của người cán bộ quân đội tương lai. Qua đó giúp học viên xác định rõ học tập, rèn luyện không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn là yêu cầu thường xuyên, lâu dài trong suốt quá trình công tác.
Nội dung giáo dục cần gắn với tư tưởng Hồ Chí Minh về học tập suốt đời, tinh thần tự giác, ý chí vượt khó và trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với nhiệm vụ được giao. Đồng thời, cần kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục chính trị, tư tưởng với xây dựng môi trường học tập tích cực nhằm tạo động lực thúc đẩy học viên tự giác học tập, rèn luyện.
Hai là, đổi mới phương pháp giáo dục, đào tạo theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên
Các học viện, nhà trường quân đội cần tiếp tục đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp dạy học theo hướng lấy người học làm trung tâm, phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học viên. Quá trình giảng dạy cần tăng cường định hướng phương pháp tự học, tự nghiên cứu, khả năng tư duy độc lập và kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học viên.
Đội ngũ giảng viên cần kết hợp linh hoạt các phương pháp dạy học hiện đại, tăng cường trao đổi, thảo luận, nghiên cứu tình huống, thực hành và ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy. Đồng thời, đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá theo hướng chú trọng năng lực vận dụng kiến thức, khả năng tự nghiên cứu và sáng tạo của học viên, hạn chế lối học thụ động, ghi nhớ máy móc.
Ba là, phát huy vai trò của đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, giảng viên và các tổ chức trong nhà trường
Đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, giảng viên giữ vai trò trực tiếp trong định hướng, tổ chức và duy trì hoạt động tự học, tự rèn của học viên. Vì vậy, cần nâng cao trách nhiệm của đội ngũ này trong việc hướng dẫn phương pháp học tập, nghiên cứu khoa học, kỹ năng quản lý thời gian và phương pháp rèn luyện cho học viên.
Các tổ chức quần chúng, đặc biệt là tổ chức đoàn thanh niên cần đẩy mạnh các phong trào thi đua học tập, nghiên cứu khoa học, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, tích cực trong nhà trường. Qua đó tạo điều kiện để học viên giao lưu, học hỏi kinh nghiệm, nâng cao tinh thần trách nhiệm và ý thức tự giác trong học tập, rèn luyện.
Bốn là, đảm điều kiện thuận lợi phục vụ tự học, tự rèn của học viên
Các học viện, nhà trường quân đội cần quan tâm đầu tư, nâng cấp hệ thống thư viện, phòng học chuyên dùng, trang thiết bị công nghệ thông tin và nguồn học liệu phục vụ học tập, nghiên cứu của học viên. Đồng thời, đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo, tạo điều kiện để học viên tiếp cận nhanh chóng với tri thức mới và phương pháp học tập hiện đại.
Cùng với đó, cần xây dựng môi trường sư phạm quân sự chính quy, mẫu mực, đoàn kết; kết hợp chặt chẽ giữa quản lý, giáo dục và rèn luyện nhằm tạo điều kiện thuận lợi để học viên hình thành ý thức tự học, tự rèn bền vững, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo trong quân đội hiện nay.
5. Kết luận
Tư tưởng Hồ Chí Minh về tự học, tự rèn là hệ thống quan điểm có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, giữ vai trò định hướng quan trọng đối với quá trình giáo dục, đào tạo học viên ở các học viện, nhà trường quân đội hiện nay. Phát huy tinh thần tự học, tự rèn không chỉ góp phần nâng cao chất lượng học tập, rèn luyện của học viên mà còn trực tiếp hình thành phẩm chất, bản lĩnh chính trị, năng lực và phương pháp công tác của đội ngũ cán bộ quân đội trong tương lai.
Trong bối cảnh yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại ngày càng cao, việc phát huy tinh thần tự học, tự rèn của học viên cần được tiến hành thường xuyên, đồng bộ và gắn với đổi mới giáo dục, đào tạo trong quân đội. Vì vậy, các học viện, nhà trường quân đội cần tiếp tục nâng cao nhận thức, đổi mới phương pháp giáo dục, phát huy vai trò của các lực lượng giáo dục và bảo đảm tốt các điều kiện phục vụ tự học, tự rèn cho học viên, góp phần đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Thiếu tá Chu Ngọc Hải - Khoa Điện – điện tử, Trường Cao đẳng Công nghiệp quốc phòng
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 1,2, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
- Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 5, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội
- Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 10, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
- Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 11, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
- Ban Tuyên giáo Trung ương (2021), Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh về ý chí tự lực, tự cường và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
- Nguyễn Văn Hùng (2022), "Phát triển năng lực tự học của học viên ở các nhà trường quân đội hiện nay", Tạp chí Giáo chức Việt Nam điện tử, ngày 27/10/202.