1. Đặt vấn đề
Thanh niên là lực lượng tiếp nối các thế hệ trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời trực tiếp tham gia thực hiện những nhiệm vụ phát triển của đất nước. Phát huy vai trò của thanh niên phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó tính tích cực chính trị có ý nghĩa định hướng động cơ, thái độ và hành động. Phẩm chất này giúp người trẻ nhận thức trách nhiệm của mình, chủ động tham gia giải quyết vấn đề chung, gắn sự trưởng thành của bản thân với lợi ích của cộng đồng và dân tộc. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đề ra định hướng phát triển toàn diện con người Việt Nam, chú trọng ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật và năng lực sáng tạo [1]. Vận dụng định hướng đó vào công tác thanh niên đòi hỏi kết hợp bồi dưỡng nhận thức, niềm tin với tạo lập cơ hội tham gia và điều kiện cống hiến.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Vai trò của việc phát huy tính tích cực chính trị của thanh niên Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng
Tính tích cực chính trị của thanh niên Việt Nam được hiểu là phẩm chất thể hiện sự tự giác, chủ động, sáng tạo và trách nhiệm trong nhận thức, xác lập thái độ và tham gia đời sống chính trị, phù hợp với quyền, nghĩa vụ công dân, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Phát huy tính tích cực chính trị là quá trình tác động có mục đích của các chủ thể, kết hợp với sự tự giáo dục, tự rèn luyện của thanh niên, nhằm khơi dậy, phát triển và chuyển hóa phẩm chất ấy thành hành động, kết quả đóng góp thực tế.
Nghị quyết Đại hội XIV nhấn mạnh vai trò chủ thể của Nhân dân, yêu cầu gắn chính sách với nhu cầu, nguyện vọng, quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính của mô hình tăng trưởng mới [1]. Từ các định hướng chung đó, có thể luận giải vai trò của việc phát huy tính tích cực chính trị của thanh niên trên những phương diện sau.
Thứ nhất, góp phần bồi dưỡng bản lĩnh chính trị, củng cố niềm tin và định hướng sự phát triển nhân cách của thanh niên
Tính tích cực chính trị thúc đẩy thanh niên chủ động tìm hiểu lý luận, lịch sử, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và những vấn đề của đất nước. Khi việc học tập gắn với trao đổi, phân tích và kiểm chứng, tri thức chính trị có điều kiện chuyển thành nhận thức của chính chủ thể. Trên cơ sở đó, người trẻ từng bước hình thành khả năng xem xét sự kiện trong bối cảnh, đánh giá thông tin theo căn cứ và lựa chọn thái độ phù hợp. Niềm tin được củng cố thông qua sự thống nhất giữa hiểu biết, trải nghiệm và kết quả hoạt động.
Phát huy phẩm chất này còn giúp thanh niên xác định quan hệ giữa mục tiêu cá nhân với trách nhiệm xã hội, giữa quyền lợi với nghĩa vụ. Ý thức về giá trị của sự cống hiến có tác dụng điều chỉnh động cơ học tập, lao động và ứng xử. Bản lĩnh chính trị vì thế được thể hiện qua khả năng giữ vững định hướng, biết lắng nghe, tiếp thu điều đúng và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Đây là cơ sở để hình thành nhân cách công dân có lý tưởng, có năng lực và có ý thức tự hoàn thiện.
Thứ hai, tạo động lực để thanh niên chuyển hóa trách nhiệm chính trị thành hành động thực hiện nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Một chủ trương chỉ có thể trở thành kết quả thực tế thông qua hoạt động của những chủ thể cụ thể. Đối với thanh niên, tính tích cực chính trị giúp kết nối nhận thức về nhiệm vụ chung với việc xác định phần việc của bản thân. Khi hiểu ý nghĩa và có động cơ đúng, người trẻ có cơ sở để chủ động khắc phục khó khăn, hợp tác với người khác và thực hiện công việc đến cùng. Qua đó, yêu cầu chung được cụ thể hóa trong hành vi có trách nhiệm ở nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp, đơn vị và địa bàn cư trú.
Đóng góp có thể thể hiện qua sáng kiến cải tiến công việc, tham gia giải quyết vấn đề cộng đồng, thực hiện trách nhiệm quốc phòng, an ninh hoặc nghiên cứu phục vụ nhu cầu thực tiễn. Tuy nhiên, cần làm rõ nội dung chính trị và ý thức trách nhiệm của chủ thể, tránh đồng nhất mọi thành tích chuyên môn với tính tích cực chính trị. Vai trò tạo động lực được thể hiện rõ khi người trẻ tự giác gắn năng lực của mình với lợi ích chung, biết đánh giá hệ quả xã hội của hành động và duy trì tinh thần cống hiến trong những điều kiện khó khăn.
Thứ ba, góp phần phát triển nguồn lực trẻ và củng cố sự gắn bó giữa thanh niên với cộng đồng, đất nước
Khi tham gia giải quyết vấn đề chung, thanh niên có cơ hội rèn luyện tư duy, kỹ năng tổ chức, hợp tác và năng lực xử lý tình huống. Kết quả hoạt động giúp họ nhận thấy giá trị của bản thân trong quan hệ với người khác, từ đó củng cố động lực học tập và phát triển nghề nghiệp. Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam giai đoạn 2021-2030 đặt giáo dục, việc làm, sức khỏe, đời sống văn hóa và phát huy vai trò thanh niên trong cùng định hướng phát triển [3]. Điều đó gợi mở yêu cầu gắn bồi dưỡng phẩm chất chính trị với phát triển toàn diện người trẻ.
Sự gắn bó được nuôi dưỡng khi thanh niên vừa có cơ hội cống hiến, vừa được bảo vệ lợi ích chính đáng và ghi nhận công bằng. Những trải nghiệm tích cực trong tổ chức và cộng đồng tạo điều kiện để trách nhiệm được duy trì tự giác, lâu dài. Do đó, phát huy tính tích cực chính trị có ý nghĩa đối với cả sự trưởng thành của mỗi cá nhân và khả năng huy động nguồn lực trẻ phục vụ sự phát triển của đất nước.
2.2. Giải pháp phát huy tính tích cực chính trị của thanh niên Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng
Một là, nâng cao chất lượng hoạt động của Đoàn và Hội gắn với nhiệm vụ thực tiễn
Tổ chức Đoàn, Hội cần lựa chọn nhiệm vụ dựa trên nhu cầu của cộng đồng và khả năng đóng góp của thanh niên. Mỗi hoạt động nên làm rõ mục tiêu, đối tượng thụ hưởng, phần việc được giao và cách đánh giá kết quả. Có thể tổ chức các nhóm hỗ trợ kỹ năng số, sáng kiến cải thiện môi trường, nghiên cứu vấn đề ở cơ sở hoặc hỗ trợ người dân tiếp cận thông tin công. Ý nghĩa giáo dục được tăng lên khi thanh niên hiểu vì sao công việc cần thiết và ai được hưởng lợi. Cần chú trọng bước rút kinh nghiệm sau hoạt động. Người tham gia được trao đổi về những điều đã làm, khó khăn gặp phải, lựa chọn chưa phù hợp và kiến thức cần bổ sung. Nhờ đó, trải nghiệm trở thành quá trình tự nhận thức và trưởng thành về trách nhiệm, thay vì kết thúc khi hoàn thành một đợt vận động.
Đội ngũ cán bộ Đoàn cần được bồi dưỡng kỹ năng lắng nghe, tổ chức đối thoại, hướng dẫn dự án và đánh giá tác động. Đồng thời, mở rộng phương thức kết nối với thanh niên ngoài nhà trường, thanh niên di cư và các nhóm khó tham gia hoạt động theo lịch cố định. Việc kết hợp trực tiếp với trực tuyến cần phục vụ tính thuận tiện và khả năng đóng góp, tránh tạo thêm thủ tục cho người tham gia.
Hai là, bồi dưỡng năng lực tham gia có trách nhiệm trên không gian số
Cần xây dựng nội dung bồi dưỡng thực hành về kiểm chứng thông tin, tìm nguồn gốc văn bản, nhận diện nội dung giả và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Mỗi kỹ năng nên gắn với tình huống cụ thể, yêu cầu người học giải thích cách kiểm tra và căn cứ kết luận. Việc sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo phải đi cùng kiểm tra nguồn, vì câu trả lời có vẻ thuyết phục vẫn có thể chứa thông tin sai.
Tổ chức Đoàn, Hội và cơ sở giáo dục nên cung cấp các diễn đàn trao đổi có quy tắc rõ ràng, khuyến khích lập luận và phản hồi có căn cứ. Khi xử lý thông tin sai lệch, cần chỉ ra nội dung sai, nguồn đối chiếu và cách sửa; khi phản bác luận điệu xuyên tạc, phải sử dụng chứng cứ, lập luận phù hợp và tuân thủ pháp luật. Cần tránh suy diễn động cơ cá nhân từ một ý kiến chưa đầy đủ hoặc một câu hỏi cần được giải đáp. Đánh giá hoạt động trực tuyến phải coi trọng độ chính xác, tính hữu ích và văn hóa đối thoại. Một nội dung giúp người đọc hiểu đúng vấn đề có giá trị khác với nội dung thu hút nhiều tương tác bằng cảm xúc. Việc khuyến khích người trẻ công khai đính chính khi mắc sai sót cũng góp phần hình thành trách nhiệm và củng cố chuẩn mực tham gia.
Ba là, bảo đảm điều kiện phát triển và phát huy tính tự giác của thanh niên
Các cơ quan, tổ chức cần kết hợp giáo dục trách nhiệm với hỗ trợ học tập, phát triển nghề nghiệp, tiếp cận thông tin và dịch vụ thiết yếu. Khi lựa chọn hình thức tham gia, cần xem xét thời gian, chi phí đi lại, khả năng sử dụng thiết bị và đặc điểm của từng nhóm. Một hoạt động được thiết kế phù hợp có thể mở rộng cơ hội cho những người trước đây ít có điều kiện đóng góp. Môi trường tổ chức cần thể hiện sự công bằng trong giao nhiệm vụ, đánh giá và ghi nhận. Tấm gương của cán bộ, đảng viên, người đứng đầu có tác dụng trực tiếp thông qua cách làm việc, thái độ phục vụ và việc thực hiện cam kết. Những điều được giảng dạy sẽ có sức thuyết phục hơn khi thanh niên được trải nghiệm sự nhất quán giữa lời nói và việc làm trong tổ chức của mình.
Về phía thanh niên, cần chủ động xây dựng kế hoạch tự học, tự rèn; lựa chọn vấn đề mình quan tâm, tìm hiểu căn cứ và xác định việc có thể làm. Quá trình tự đánh giá nên dựa trên câu hỏi cụ thể: đã hiểu vấn đề đến đâu, đã đóng góp gì, kết quả ra sao, cần điều chỉnh điều gì. Tự giác chính trị được củng cố khi người trẻ nhận ra ý nghĩa của công việc và tự chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.
3. Kết luận
Phát huy tính tích cực chính trị của thanh niên Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng có ý nghĩa đối với bồi dưỡng bản lĩnh, hoàn thiện nhân cách, nâng cao trách nhiệm công dân và huy động nguồn lực trẻ cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Để thực hiện có hiệu quả, cần kết hợp giáo dục, tự giáo dục với cơ chế tham gia thực chất; gắn hoạt động Đoàn, Hội với nhiệm vụ cụ thể; bồi dưỡng năng lực tham gia trên không gian số và bảo đảm điều kiện phát triển của thanh niên. Sự phối hợp giữa cấp ủy, chính quyền, cơ sở giáo dục, gia đình, tổ chức Đoàn, Hội và nỗ lực tự rèn luyện của người trẻ là điều kiện để chuyển hóa nhận thức, niềm tin, trách nhiệm thành đóng góp tự giác, sáng tạo, bền vững.
Phạm Văn Bình - Hệ 5, Học viện Chính trị
Tài liệu tham khảo
[1] Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nxb CTQG, H, tập 1,2.
[2] Quốc hội (2020), Luật Thanh niên, Luật số 57/2020/QH14 ngày 16/6/2020.
[3] Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 1331/QĐ-TTg ngày 24/7/2021 ban hành Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam giai đoạn 2021-2030.