Bằng phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu và khái quát lý luận, bài viết làm rõ nội hàm, bốn vai trò và đề xuất năm nhóm giải pháp về trách nhiệm lãnh đạo, nêu gương, tổ chức thực tiễn, môi trường phát triển và kiểm tra, đánh giá. Kết quả cung cấp cơ sở tham khảo để gắn định hướng giá trị với giáo dục, bồi dưỡng, quản lý và sử dụng sĩ quan trẻ, góp phần nâng cao chất lượng xây dựng đội ngũ cán bộ ở đơn vị cơ sở.
1. Mở đầu
Giá trị nghề nghiệp là cơ sở để người sĩ quan xác định ý nghĩa công tác, lựa chọn mục tiêu phấn đấu và điều chỉnh hành vi khi thực hiện chức trách. Đối với sĩ quan trẻ, giai đoạn công tác tại đơn vị cơ sở có ý nghĩa quan trọng vì đây là môi trường trực tiếp kiểm nghiệm những nhận thức được hình thành trong đào tạo. Qua huấn luyện, quản lý bộ đội và thực hiện nhiệm vụ, sĩ quan trẻ từng bước tích lũy kinh nghiệm, xác lập thứ bậc ưu tiên và củng cố sự gắn bó với nghề nghiệp quân sự.
Định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ trước yêu cầu xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong kỷ nguyên mới nhấn mạnh mối quan hệ giữa tác động giáo dục, môi trường nghề nghiệp và sự tự giáo dục của cá nhân. Từ cách tiếp cận đó, vai trò của cấp ủy, tổ chức chỉ huy cần được phân tích thông qua những hoạt động cụ thể: xác định chuẩn mực, tổ chức nhiệm vụ, nêu gương, bồi dưỡng, đánh giá và tạo điều kiện phát triển. Định hướng giá trị không chỉ diễn ra trong giờ giáo dục mà còn được thể hiện trong cách đơn vị vận hành hằng ngày.
Yêu cầu làm chủ tri thức, công nghệ và phương pháp công tác mới đặt sĩ quan trẻ trước nhiệm vụ thường xuyên học tập, tự hoàn thiện. Đồng thời, nhu cầu phát triển cá nhân và những tác động đa chiều từ đời sống xã hội làm cho việc lựa chọn, sắp xếp các giá trị trở nên phức tạp hơn. Nếu chuẩn mực được tuyên truyền thiếu gắn kết với cách giao nhiệm vụ, ghi nhận và sử dụng cán bộ, tác động giáo dục khó tạo được sự thống nhất giữa nhận thức và hành động. Vì vậy, cần làm rõ cơ chế phối hợp giữa lãnh đạo, chỉ huy và giáo dục trong định hướng giá trị nghề nghiệp.
Mục tiêu của bài viết là phân tích vai trò của cấp ủy, tổ chức chỉ huy và đề xuất giải pháp phát huy vai trò đó trong định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ ở đơn vị cơ sở. Bài viết sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu do người nghiên cứu cung cấp, đối chiếu một số văn bản, nguồn công bố chính thống và khái quát lý luận. Nội dung tập trung vào hai vấn đề: nội hàm, cơ chế và vai trò định hướng; các giải pháp gắn định hướng với hoạt động lãnh đạo, chỉ huy. Ý nghĩa thực tiễn là cung cấp cơ sở tham khảo cho giáo dục, bồi dưỡng và hỗ trợ sĩ quan trẻ. Bài viết không tiến hành khảo sát mới; các nhận định và đề xuất không được trình bày như kết quả thực nghiệm đại diện cho toàn quân.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Nội hàm và vai trò của cấp ủy, tổ chức chỉ huy trong định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ ở đơn vị cơ sở
Giá trị nghề nghiệp quân sự có thể được hiểu là những ý nghĩa, chuẩn mực được thừa nhận đối với hoạt động của người quân nhân, làm cơ sở đánh giá và lựa chọn hành vi nghề nghiệp. Đối với sĩ quan trẻ, các giá trị cần định hướng bao gồm lòng trung thành, trách nhiệm, danh dự, kỷ luật, tinh thần đoàn kết, gắn bó với bộ đội, tận tụy thực hiện nhiệm vụ và ý thức học tập, đổi mới. Cần phân biệt giá trị với năng lực: thành thạo công nghệ là một khả năng chuyên môn, còn coi trọng học tập, làm chủ công nghệ và sử dụng có trách nhiệm là biểu hiện của định hướng giá trị.
Định hướng giá trị nghề nghiệp là quá trình giúp sĩ quan trẻ nhận thức, đánh giá, lựa chọn và chuyển hóa chuẩn mực nghề nghiệp thành niềm tin, động cơ, hành vi. Đối tượng định hướng không chỉ là tri thức về nghề, mà còn là cách cá nhân giải quyết quan hệ giữa lợi ích chung và nhu cầu chính đáng, giữa chấp hành và chủ động sáng tạo, giữa kết quả trước mắt và phát triển lâu dài. Sự chuyển hóa này đòi hỏi giáo dục có sức thuyết phục và trải nghiệm thực tiễn nhất quán.
Trong phạm vi bài viết, sĩ quan trẻ được tiếp cận theo đặc điểm giai đoạn đầu phát triển nghề nghiệp, còn đang tích lũy kinh nghiệm thực hiện chức trách tại đơn vị cơ sở; bài viết không xác lập một ngưỡng tuổi pháp lý chung. Tổ chức chỉ huy được xem xét thông qua hệ thống chỉ huy và hoạt động của người chỉ huy theo chức trách. Phân tích phải đặt trong cơ chế lãnh đạo của Đảng đối với Quân đội, không tách hoạt động chỉ huy khỏi sự lãnh đạo của cấp ủy hoặc đồng nhất vai trò của các chủ thể.
Nghị quyết số 51-NQ/TW ngày 20/7/2005 của Bộ Chính trị xác định việc thực hiện chế độ một người chỉ huy gắn với chế độ chính ủy, chính trị viên trong Quân đội nhân dân Việt Nam [1]. Trên cơ sở đó, định hướng giá trị nghề nghiệp cần bảo đảm sự lãnh đạo của tập thể cấp ủy, trách nhiệm tổ chức thực hiện theo chức trách của người chỉ huy, chính ủy, chính trị viên và sự tham gia của các cơ quan, lực lượng liên quan. Sự thống nhất về mục tiêu phải đi cùng phân định trách nhiệm để hạn chế chồng chéo hoặc bỏ trống nhiệm vụ.
Thứ nhất, góp phần xây dựng phương hướng và chuẩn mực nghề nghiệp phù hợp với nhiệm vụ của đơn vị
Cấp ủy giữ vai trò định hướng chính trị đối với quá trình xây dựng đội ngũ cán bộ; tổ chức chỉ huy cụ thể hóa yêu cầu đó vào hoạt động thực hiện chức trách. Nhờ sự kết nối này, những giá trị chung có thể được thể hiện bằng chuẩn mực phù hợp từng vị trí. Trách nhiệm không chỉ là thái độ được khẳng định trong phát biểu, mà phải biểu hiện ở chất lượng chuẩn bị, tổ chức thực hiện, kiểm tra và chịu trách nhiệm đối với kết quả nhiệm vụ. Chuẩn mực rõ ràng giúp sĩ quan trẻ có căn cứ lựa chọn cách ứng xử khi xuất hiện yêu cầu khác nhau. Chẳng hạn, khi tiến độ có nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng hoặc an toàn, cán bộ cần biết phát hiện, báo cáo và đề xuất xử lý theo thẩm quyền. Định hướng lúc này thể hiện ở việc xác lập điều gì phải được ưu tiên và vì sao. Qua đó, yêu cầu nghề nghiệp được chuyển từ mức khái quát thành căn cứ hành động có thể nhận biết.
Thứ hai, tạo sức thuyết phục bằng nêu gương và sự nhất quán trong lãnh đạo, chỉ huy ở đơn vị cơ sở
Sĩ quan trẻ tiếp nhận giá trị qua quan sát cách cán bộ chủ trì thực hiện nhiệm vụ, đối xử với bộ đội và giải quyết vấn đề. Khi yêu cầu giáo dục thống nhất với hành vi của người lãnh đạo, chỉ huy, chuẩn mực có điều kiện được củng cố bằng trải nghiệm thực tế. Ngược lại, sự thiếu nhất quán giữa điều được đề cao và điều được ghi nhận có thể làm giảm sức thuyết phục của giáo dục. Đây là cơ chế tác động cần được xem xét trong xây dựng môi trường nghề nghiệp [2]. Quy định số 144-QĐ/TW ngày 09/5/2024 của Bộ Chính trị xác định các chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên, trong đó có trách nhiệm, gương mẫu, đoàn kết và học tập, rèn luyện [3]. Vận dụng vào đơn vị cơ sở, nêu gương phải được thể hiện ở cách thực hiện quyền hạn, tiếp nhận góp ý và nhận trách nhiệm. Người chỉ huy giải thích rõ căn cứ quyết định, đánh giá công bằng và hướng dẫn khắc phục hạn chế sẽ tạo điều kiện để sĩ quan trẻ nhận thức giá trị của sự trung thực, tận tụy và tôn trọng tập thể.
Thứ ba, góp phần xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh để chuyển hóa nhận thức giá trị nghề nghiệp thành hành động thực tiễn của sĩ quan trẻ
Cấp ủy, tổ chức chỉ huy có điều kiện tác động đến cơ hội thực hiện nhiệm vụ, mức độ thử thách và hình thức hỗ trợ đối với sĩ quan trẻ. Thông qua giao nhiệm vụ phù hợp, kiểm tra, hướng dẫn và rút kinh nghiệm, sĩ quan trẻ có thể nhận biết mối liên hệ giữa chuẩn mực với hiệu quả công tác. Những giá trị như hợp tác, trách nhiệm và kỷ luật được hình thành sâu hơn khi người cán bộ trực tiếp trải nghiệm yêu cầu của chúng trong tình huống thực tiễn. Tác động giáo dục phụ thuộc vào chất lượng tổ chức trải nghiệm. Giao nhiệm vụ vượt quá khả năng nhưng thiếu hướng dẫn có thể tạo áp lực mà không giúp người thực hiện hiểu cách tiến bộ. Ngược lại, làm thay hoặc không tạo cơ hội đảm nhiệm công việc sẽ hạn chế sự chủ động. Vì vậy, vai trò chỉ huy thể hiện ở sự phù hợp giữa yêu cầu, quyền hạn, điều kiện bảo đảm và mức độ hỗ trợ; sau thực hiện phải có phản hồi để sĩ quan trẻ hiểu nguyên nhân, trách nhiệm và phương hướng điều chỉnh.
2.2. Giải pháp phát huy vai trò của cấp ủy, tổ chức chỉ huy trong định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ ở đơn vị cơ sở hiện nay
Một là, nâng cao nhận thức, cụ thể hóa trách nhiệm và thống nhất cơ chế phối hợp
Cấp ủy, cán bộ chủ trì cần nhận thức định hướng giá trị nghề nghiệp là nội dung gắn với chất lượng xây dựng đội ngũ cán bộ, được thực hiện thông qua giáo dục và toàn bộ quá trình công tác. Trên cơ sở đánh giá đặc điểm sĩ quan trẻ và nhiệm vụ đơn vị, cấp ủy xác định mục tiêu, nội dung cần tập trung; người chỉ huy, chính ủy, chính trị viên tổ chức thực hiện theo chức trách. Nhiệm vụ này cần được lồng ghép vào kế hoạch, nền nếp công tác phù hợp, tránh hình thành thêm hệ thống giấy tờ chỉ để đáp ứng yêu cầu báo cáo.
Sự phối hợp phải làm rõ đầu mối, nội dung trao đổi và trách nhiệm phản hồi. Cơ quan chính trị hoặc cán bộ đảm nhiệm công tác chính trị tham mưu nội dung giáo dục, hướng dẫn nắm tình hình và phối hợp tổ chức hoạt động; cơ quan chuyên môn tham gia bồi dưỡng, giao nhiệm vụ và nhận xét quá trình thực hiện. Ở cấp không có cơ quan chuyên trách, việc phân công cần phù hợp tổ chức biên chế thực tế, không áp đặt một mô hình chung cho mọi đơn vị. Bồi dưỡng cán bộ cần tập trung vào kỹ năng đối thoại, phân tích tình huống nghề nghiệp, hướng dẫn phát triển cá nhân và đánh giá có căn cứ. Có thể sử dụng tình huống về giải quyết quan hệ giữa chấp hành với sáng tạo, giữa thành tích cá nhân với phối hợp tập thể hoặc giữa tiến độ với chất lượng. Qua trao đổi, cán bộ thống nhất cách giải thích chuẩn mực và phương pháp hỗ trợ, giúp quá trình định hướng có tính liên tục giữa các chủ thể.
Hai là, cụ thể hóa chuẩn mực và phát huy nêu gương của cấp ủy viên, cán bộ chủ trì
Những giá trị cần được thể hiện thành yêu cầu hành vi phù hợp với chức trách. Trung thực thể hiện ở phản ánh đúng tình hình, không che giấu hạn chế; trách nhiệm thể hiện ở chuẩn bị đầy đủ, kiểm tra và báo cáo kịp thời; đoàn kết thể hiện ở chia sẻ thông tin cần thiết, hỗ trợ đồng đội và tôn trọng phân công. Việc cụ thể hóa phải giúp sĩ quan trẻ hiểu căn cứ đánh giá, đồng thời tránh giản lược giá trị thành danh mục thao tác cứng nhắc.
Cấp ủy viên, người chỉ huy, chính ủy, chính trị viên cần nêu gương trong học tập, tác phong công tác, chấp hành nguyên tắc và xử lý lợi ích. Khi nhận xét hạn chế của cấp dưới, cán bộ cần chỉ rõ hành vi, hậu quả, nguyên nhân và cách khắc phục. Khi bản thân có thiếu sót, việc nhận trách nhiệm và sửa chữa có tác dụng giáo dục trực tiếp. Nêu gương vì vậy cần được xem xét trong những quyết định thường ngày, không chỉ ở các đợt thi đua hoặc hoạt động tuyên truyền. Cùng với biểu dương điển hình, phải bảo đảm sự nhất quán giữa tiêu chí được đề cao với cách sử dụng, khen thưởng và xử lý vi phạm. Một sáng kiến có giá trị cần được ghi nhận theo chất lượng và đóng góp; kết quả nhiệm vụ phải được nhìn nhận cùng phương pháp thực hiện. Không thể tuyên truyền tinh thần trung thực nhưng chỉ coi trọng báo cáo thành tích. Sự nhất quán này giúp hình thành niềm tin rằng các giá trị nghề nghiệp được tổ chức thực hiện nghiêm túc.
Ba là, gắn định hướng giá trị với giao nhiệm vụ, kèm cặp và rút kinh nghiệm
Cần tổ chức quá trình bồi dưỡng sĩ quan trẻ theo những nhiệm vụ cụ thể, có yêu cầu và mức độ hỗ trợ rõ ràng. Trước giao nhiệm vụ, cán bộ hướng dẫn làm rõ mục tiêu, quyền hạn, điều kiện thực hiện và các chuẩn mực liên quan. Trong quá trình thực hiện, chú trọng kiểm tra, gợi mở cách xử lý và kịp thời hỗ trợ; không để việc kèm cặp trở thành làm thay hoặc can thiệp vào mọi thao tác khiến sĩ quan trẻ thiếu cơ hội tự chịu trách nhiệm.
Sau nhiệm vụ, tổ chức rút kinh nghiệm phải kết hợp xem xét kết quả với phân tích lựa chọn của người thực hiện. Có thể tập trung vào các câu hỏi: tình huống nào đòi hỏi cân nhắc giá trị, căn cứ quyết định là gì, việc phối hợp đã đáp ứng yêu cầu chưa và lần sau cần điều chỉnh thế nào. Đối với hạn chế, cần phân biệt thiếu kiến thức, thiếu điều kiện hoặc chưa thành thạo với hành vi thiếu trách nhiệm; nhận định phải dựa trên diễn biến và minh chứng cụ thể.
Kèm cặp nên được phân công cho cán bộ có phẩm chất, năng lực và phương pháp phù hợp. Nội dung hướng dẫn bao gồm chuyên môn, tác phong, quan hệ công tác và phương pháp tự học. Có thể xây dựng kế hoạch phát triển cá nhân ngắn gọn, gắn với nhiệm vụ thực tế và trao đổi định kỳ. Sĩ quan trẻ tự xác định điểm cần hoàn thiện, cán bộ hướng dẫn phản hồi và thống nhất cơ hội rèn luyện tiếp theo. Nhờ đó, định hướng chuyển thành quá trình hỗ trợ có mục tiêu và có thể theo dõi.
Bốn là, xây dựng môi trường nghề nghiệp công bằng, dân chủ, kỷ luật và hỗ trợ phát triển
Môi trường đơn vị cần tạo điều kiện để sĩ quan trẻ trao đổi khó khăn, trình bày ý kiến và đề xuất biện pháp theo đúng nền nếp, thẩm quyền. Dân chủ trong thảo luận phải gắn với thống nhất trong thực hiện; tôn trọng góp ý đi cùng yêu cầu chấp hành nguyên tắc tổ chức. Cấp ủy, tổ chức chỉ huy cần giải thích quyết định trong phạm vi phù hợp, tiếp nhận phản ánh và phản hồi rõ ràng, qua đó hạn chế khoảng cách giữa kỳ vọng cá nhân với yêu cầu tổ chức.
Công bằng cần được thể hiện trong phân công, bồi dưỡng, ghi nhận và tạo cơ hội phát triển. Việc giao nhiệm vụ phải cân nhắc năng lực, yêu cầu công tác và mục tiêu rèn luyện; không để một số người thường xuyên được trao cơ hội còn người khác ít có điều kiện thể hiện. Khen thưởng cần dựa vào đóng góp thực chất, kể cả những công việc ít nổi bật nhưng cần thiết. Công bằng không có nghĩa phân chia đồng đều mọi cơ hội, mà là quyết định có căn cứ và phù hợp chức trách. Quan tâm nhu cầu chính đáng của sĩ quan trẻ phải gắn với chính sách, điều kiện và thẩm quyền của đơn vị. Những khó khăn về gia đình, đời sống và học tập cần được xem xét cụ thể; việc chưa thể giải quyết phải được thông tin, hướng dẫn đúng mức. Không nên quy mọi băn khoăn về nghề nghiệp thành biểu hiện giảm sút ý chí. Đối thoại giúp nhận diện nguyên nhân và lựa chọn hỗ trợ, đồng thời giáo dục cách giải quyết nhu cầu cá nhân trên cơ sở trách nhiệm với nhiệm vụ chung.
Năm là, đổi mới kiểm tra, đánh giá và phát huy khả năng tự định hướng của sĩ quan trẻ
Đánh giá cần phân biệt chất lượng hoạt động của chủ thể định hướng với sự chuyển biến ở sĩ quan trẻ. Đối với cấp ủy, tổ chức chỉ huy, có thể xem xét mức độ cụ thể hóa mục tiêu, chất lượng phối hợp, nêu gương, cơ hội rèn luyện và việc giải quyết phản hồi. Đối với sĩ quan trẻ, chú trọng khả năng giải thích chuẩn mực, động cơ lựa chọn và hành vi trong thực hiện nhiệm vụ. Các nội dung này là gợi ý phục vụ giáo dục, cần vận dụng phù hợp với quy định đánh giá cán bộ hiện hành. Minh chứng nên được thu thập từ nhiều hoạt động và qua một khoảng thời gian đủ phù hợp. Nhận xét của cán bộ trực tiếp, kết quả nhiệm vụ, sản phẩm công tác và tự đánh giá cần được đối chiếu để hạn chế suy diễn. Không thể từ một lần sai sót chuyên môn kết luận toàn bộ định hướng giá trị, cũng không thể chỉ dựa vào phát biểu tích cực để khẳng định động cơ đã ổn định. Nhận định cần chỉ rõ biểu hiện, điều kiện và mức độ chắc chắn của căn cứ.
Sĩ quan trẻ phải được hướng dẫn tự xem xét mục tiêu nghề nghiệp, những giá trị đang ưu tiên và cách lựa chọn khi có yêu cầu cạnh tranh. Bản tự đánh giá nên ngắn gọn, gắn tình huống thực tế và tập trung vào nội dung cần điều chỉnh. Cán bộ hướng dẫn tạo cơ hội để cá nhân giải thích, tiếp nhận phản hồi và xác định việc làm tiếp theo. Quá trình đó giúp tác động của tổ chức được chuyển hóa thành nhu cầu và trách nhiệm tự hoàn thiện. Kiểm tra, sơ kết cần hướng vào phát hiện vấn đề và cải tiến phương pháp. Đơn vị có thể thử nghiệm cách kèm cặp hoặc phản hồi ở phạm vi phù hợp, theo dõi chuyển biến và rút kinh nghiệm trước khi mở rộng.
3. Kết luận
Phát huy vai trò của cấp ủy, tổ chức chỉ huy trong định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ là quá trình thống nhất giữa xác lập chuẩn mực, tổ chức thực tiễn và hỗ trợ tự hoàn thiện. Tác động giáo dục có sức thuyết phục khi điều được định hướng phù hợp với cách lãnh đạo, chỉ huy, đánh giá và sử dụng cán bộ. Vì vậy, cần xem xét vai trò của các chủ thể thông qua cơ chế vận hành hằng ngày của đơn vị, đồng thời tôn trọng tính chủ động của sĩ quan trẻ trong tiếp nhận và chuyển hóa giá trị. Năm nhóm giải pháp được đề xuất tập trung vào trách nhiệm phối hợp, chuẩn mực và nêu gương, giao nhiệm vụ gắn kèm cặp, môi trường phát triển và đánh giá đi cùng tự định hướng. Việc thực hiện cần phù hợp chức năng, tổ chức biên chế và đặc điểm nhiệm vụ, gắn với những nền nếp công tác hiện có. Các đề xuất cung cấp cơ sở tham khảo về mặt lý luận và tổ chức giáo dục; hiệu quả cụ thể cần tiếp tục được kiểm chứng tại đơn vị. Qua đó, góp phần củng cố động cơ nghề nghiệp, trách nhiệm và khả năng phát triển của sĩ quan trẻ, đáp ứng yêu cầu xây dựng đơn vị và Quân đội hiện nay.
Vũ Viết Mạnh
Học viện Chính trị, Bộ Quốc Phòng
Tài liệu tham khảo:
[1]. Bộ Chính trị (2005), Nghị quyết số 51-NQ/TW ngày 20/7/2005 về tiếp tục hoàn thiện cơ chế lãnh đạo của Đảng, thực hiện chế độ một người chỉ huy gắn với thực hiện chế độ chính ủy, chính trị viên trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Đối chiếu thông tin công bố: Bộ Quốc phòng.
[2]. Bộ Chính trị (2024), Quy định số 144-QĐ/TW ngày 09/5/2024 về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/.
[3]. Quân ủy Trung ương (2021), Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 về phát huy phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới, https://btllang.mod.gov.vn/.