1. Đặt vấn đề
Trong tiến trình xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, các học viện, nhà trường quân đội giữ vai trò trung tâm đào tạo đội ngũ cán bộ, sĩ quan có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng và năng lực thực hiện nhiệm vụ đáp ứng yêu cầu xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Muốn nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo thì phải xây dựng được môi trường giáo dục dân chủ, đoàn kết, kỷ cương, trong đó dân chủ được phát huy đúng nguyên tắc và kỷ luật được giữ vững nghiêm minh.
Đại hội XIV của Đảng xác định: "phát huy tối đa nhân tố con người; con người là trung tâm, chủ thể, là nguồn lực chủ yếu và mục tiêu của sự phát triển" [1]; đồng thời yêu cầu phát huy dân chủ đi đôi với tăng cường trách nhiệm, kỷ cương xã hội. Đây là định hướng quan trọng đối với công tác giáo dục, đào tạo trong Quân đội nói chung và xây dựng môi trường dân chủ, kỷ luật trong các học viện, nhà trường quân đội nói riêng.
Trong môi trường đó, Đoàn Thanh niên với tư cách là tổ chức chính trị - xã hội của thanh niên trong Quân đội, đội dự bị tin cậy của Đảng, lực lượng xung kích cách mạng có vai trò trực tiếp giáo dục, rèn luyện, định hướng nhận thức, tổ chức phong trào hành động và xây dựng môi trường văn hóa cho đoàn viên, thanh niên, học viên. Tuy nhiên, trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo, tác động của chuyển đổi số và không gian mạng, việc phát huy vai trò của tổ chức Đoàn ở một số học viện, nhà trường quân đội vẫn còn những hạn chế nhất định. Vì vậy, nghiên cứu vai trò và đề xuất giải pháp pháp huy vai trò của Đoàn Thanh niên trong xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật ở các học viện, nhà trường quân đội có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Vai trò của Đoàn Thanh niên trong xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật ở các học viện, nhà trường quân đội
Xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật ở các học viện, nhà trường quân đội là nội dung cơ bản, có ý nghĩa quan trọng đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, xây dựng chính quy và rèn luyện phẩm chất, năng lực của học viên. Đây là môi trường đặc thù, nơi diễn ra đồng thời quá trình dạy học, giáo dục, quản lý và rèn luyện quân nhân; trong đó dân chủ và kỷ luật luôn thống nhất, bổ sung cho nhau. Trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, dân chủ là cơ sở phát huy vai trò chủ thể, tính tích cực, sáng tạo của con người, còn kỷ luật là điều kiện bảo đảm sự thống nhất ý chí và hành động của tổ chức. V.I.Lênin khẳng định, "những người Bôn‐sê‐vích sẽ không giữ vững được chính quyền, tôi không nói được tới hai năm rưỡi, mà ngay cả đến hai tháng rưỡi cũng không được nữa, nếu đảng ta không có kỷ luật hết sức nghiêm minh, kỷ luật sắt thật sự" [2]. Vận dụng sáng tạo quan điểm đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: "Quân đội mạnh là nhờ giáo dục khéo, nhờ chính sách đúng và nhờ kỷ luật nghiêm" [3]. Kế thừa và phát triển những quan điểm đó, Đảng ta xác định xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; giữ vững kỷ luật, kỷ cương gắn với phát huy dân chủ là nguyên tắc xuyên suốt. Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định: "Tiếp tục xây dựng lực lượng Quân đội nhân dân, Công an nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, biển, đảo của đất nước" [4]. Đây là cơ sở chính trị - tư tưởng quan trọng để xác định vị trí, vai trò của các tổ chức trong quân đội đối với việc xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật.
Vai trò của Đoàn Thanh niên trong xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật ở các học viện, nhà trường quân đội là tổng thể những tác động tích cực, chủ động và sáng tạo của tổ chức Đoàn thông qua công tác tuyên truyền, giáo dục, tổ chức các phong trào hành động cách mạng, tham gia quản lý, xây dựng môi trường văn hóa và đấu tranh phòng, chống vi phạm kỷ luật, góp phần hình thành môi trường giáo dục dân chủ, chính quy, kỷ cương, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và rèn luyện học viên. Với tư cách là tổ chức chính trị - xã hội của thanh niên trong Quân đội, Đoàn Thanh niên giữ vai trò trực tiếp trong giáo dục, định hướng, rèn luyện đoàn viên, thanh niên; góp phần xây dựng môi trường giáo dục dân chủ, kỷ luật và phát huy vai trò chủ thể của học viên. Vai trò đó được thể hiện trên một số phương diện cơ bản sau:
Thứ nhất, Đoàn Thanh niên là lực lượng xung kích trong tuyên truyền, giáo dục, định hướng nhận thức chính trị cho đoàn viên, thanh niên, học viên.
Đoàn Thanh niên giữ vai trò xung kích, trực tiếp trong tuyên truyền, giáo dục và định hướng nhận thức chính trị cho đoàn viên, thanh niên, học viên ở các học viện, nhà trường quân đội. Thông qua sinh hoạt chi đoàn, học tập nghị quyết của Đảng, giáo dục truyền thống, giáo dục pháp luật, giáo dục kỷ luật Quân đội và các phong trào thi đua, tổ chức Đoàn góp phần cụ thể hóa, lan tỏa đường lối, quan điểm của Đảng về xây dựng Quân đội, về phát huy dân chủ gắn với tăng cường kỷ luật trong môi trường giáo dục quân sự. Đây là quá trình tác động trực tiếp vào nhận thức, tư tưởng và động cơ phấn đấu của học viên, giúp hình thành bản lĩnh chính trị vững vàng, ý thức trách nhiệm và tinh thần tự giác trong học tập, rèn luyện.
Về bản chất, xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật trong các học viện, nhà trường quân đội trước hết là quá trình giáo dục, định hướng nhận thức chính trị. Nhận thức đúng sẽ tạo dựng niềm tin đúng, từ đó hình thành hành vi tự giác trong thực hiện nhiệm vụ học tập, rèn luyện và chấp hành kỷ luật. Đại hội XIV của Đảng khẳng định: "Phát huy dân chủ đi đôi với tăng cường trách nhiệm, trật tự, kỷ cương xã hội" [5]. Đồng thời nhấn mạnh nhiệm vụ: "Tăng cường giáo dục thế hệ trẻ Việt Nam về lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, lòng yêu nước, tự hào dân tộc, nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, ý chí, khát vọng cống hiến" [6]. Đây là cơ sở quan trọng để Đoàn Thanh niên phát huy vai trò trong giáo dục chính trị, tư tưởng, xây dựng ý thức chấp hành dân chủ và kỷ luật cho học viên.
Thứ hai, Đoàn Thanh niên là lực lượng xung kích trong tổ chức các phong trào hành động, tạo môi trường thực tiễn rèn luyện dân chủ và kỷ luật cho học viên.
Đoàn Thanh niên giữ vai trò xung kích trong tổ chức các phong trào thi đua, các hoạt động học tập, nghiên cứu khoa học, huấn luyện quân sự, rèn luyện thể lực, chuyển đổi số và các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao, qua đó tạo dựng môi trường thực tiễn để đoàn viên, học viên rèn luyện bản lĩnh, tác phong và ý thức tổ chức kỷ luật.
Nếu giáo dục chính trị tạo nền tảng nhận thức thì các phong trào hành động do Đoàn Thanh niên tổ chức chính là môi trường thực tiễn để kiểm nghiệm, củng cố và phát triển nhận thức đó thành hành vi tự giác. Trong quá trình tham gia học tập, huấn luyện, nghiên cứu khoa học và các hoạt động tập thể, học viên từng bước hình thành tác phong làm việc khoa học, tinh thần trách nhiệm, ý thức chấp hành điều lệnh, điều lệ và quy chế giáo dục, đào tạo; đồng thời phát huy tính chủ động, sáng tạo trong thực hiện nhiệm vụ.
Nghị quyết số 25-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa X xác định nhiệm vụ: "Xây dựng môi trường xã hội lành mạnh, tạo điều kiện cho thanh niên nâng cao đời sống văn hóa tinh thần, phát triển toàn diện" [7]; Chỉ thị số 42-CT/TW của Ban Bí thư tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu tạo dựng môi trường thuận lợi để thanh niên học tập, rèn luyện và cống hiến [8]. Đây là những định hướng quan trọng để tổ chức Đoàn phát huy vai trò trong xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật ở các học viện, nhà trường quân đội.
Thứ ba, Đoàn Thanh niên là lực lượng xung kích trong tham mưu, đề xuất, góp phần hoàn thiện cơ chế thực hiện dân chủ và giữ vững kỷ luật ở các học viện, nhà trường quân đội.
Đoàn Thanh niên có điều kiện trực tiếp nắm bắt tư tưởng, tâm tư, nguyện vọng của đoàn viên, học viên; qua đó tham mưu với cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chính trị và cán bộ quản lý học viên những chủ trương, biện pháp phù hợp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, quản lý và rèn luyện học viên.
Thông qua các diễn đàn thanh niên, đối thoại dân chủ, sinh hoạt chi đoàn, hội nghị quân nhân và các hoạt động góp ý xây dựng đơn vị, tổ chức Đoàn kịp thời phản ánh những vấn đề phát sinh từ thực tiễn học tập, rèn luyện; đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý, giáo dục theo hướng dân chủ, công khai, minh bạch nhưng vẫn bảo đảm tính nghiêm minh của kỷ luật quân đội và quy chế giáo dục, đào tạo.
Qua đó, Đoàn Thanh niên thực sự trở thành cầu nối giữa cấp ủy, chỉ huy với đoàn viên, học viên; góp phần xây dựng môi trường giáo dục dân chủ, đoàn kết, thống nhất và giữ vững nền nếp chính quy trong các học viện, nhà trường quân đội.
Thứ tư, Đoàn Thanh niên là lực lượng xung kích trong xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự và các mối quan hệ đoàn kết, lành mạnh.
Đoàn Thanh niên giữ vai trò quan trọng trong xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự thông qua việc tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao, đọc sách, nghiên cứu khoa học, chuyển đổi số và các phong trào thi đua yêu nước. Thông qua các hoạt động đó, tổ chức Đoàn góp phần xây dựng lối sống đẹp, văn hóa ứng xử chuẩn mực, tinh thần đoàn kết, tương trợ và ý thức trách nhiệm của đoàn viên, học viên.
Môi trường văn hóa lành mạnh vừa là kết quả, vừa là điều kiện để xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật. Đại hội XIV của Đảng xác định nhiệm vụ: "Tạo lập môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại; phát triển toàn diện văn hóa, con người Việt Nam trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam" [9]. Vì vậy, việc tổ chức tốt các phong trào hành động cách mạng, các hoạt động văn hóa và xây dựng chuẩn mực ứng xử trong học viện, nhà trường quân đội sẽ góp phần củng cố dân chủ, tăng cường kỷ luật và nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo.
Thứ năm, Đoàn Thanh niên là lực lượng xung kích trong đấu tranh phòng, chống các biểu hiện vi phạm kỷ luật và xây dựng môi trường giáo dục dân chủ, kỷ cương.
Đoàn Thanh niên giữ vai trò xung kích trong tuyên truyền, phát hiện, phòng ngừa và đấu tranh với những biểu hiện vi phạm kỷ luật, lối sống thiếu lành mạnh, các biểu hiện lợi dụng dân chủ, vi phạm quy chế giáo dục, đào tạo hoặc tác động tiêu cực từ không gian mạng đến đoàn viên, học viên.
Thông qua sinh hoạt chi đoàn, diễn đàn thanh niên, các mô hình tự quản và hoạt động giáo dục pháp luật, tổ chức Đoàn góp phần định hướng nhận thức đúng về quyền và trách nhiệm của học viên; phân biệt rõ giữa phát huy dân chủ với dân chủ hình thức, dân chủ cực đoan hoặc lợi dụng dân chủ để vi phạm kỷ luật. Đại hội XIV xác định phương châm: "Đoàn kết - dân chủ - kỷ cương - đột phá và phát triển" [10], trong đó dân chủ và kỷ cương là hai yếu tố thống nhất, bổ sung cho nhau trong mọi hoạt động của hệ thống chính trị.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, tổ chức Đoàn cần tiếp tục phát huy vai trò xung kích trong giáo dục, định hướng dư luận, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng; xây dựng bản lĩnh chính trị, ý thức chấp hành kỷ luật và trách nhiệm công dân số cho đoàn viên, học viên. Qua đó góp phần xây dựng môi trường dân chủ, kỷ luật, văn hóa và học tập lành mạnh ở các học viện, nhà trường quân đội, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
2.2. Một số giải pháp phát huy vai trò của Đoàn Thanh niên trong xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật ở các học viện, nhà trường quân đội
Để tiếp tục phát huy vai trò của Đoàn Thanh niên trong xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật ở các học viện, nhà trường quân đội, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, cần tập trung thực hiện tốt một số giải pháp chủ yếu sau:
Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cấp ủy, tổ chức đảng, chỉ huy, cơ quan chính trị và tổ chức Đoàn về vai trò của Đoàn Thanh niên trong xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật.
Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng nhằm tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động của các tổ chức, lực lượng đối với công tác thanh niên. Cấp ủy, chỉ huy các học viện, nhà trường quân đội cần quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng về xây dựng và phát huy vai trò của thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo đối với công tác Đoàn và phong trào thanh niên. Đại hội XIV của Đảng xác định: "Tăng cường giáo dục thế hệ trẻ Việt Nam về lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, lòng yêu nước, tự hào dân tộc, nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, ý chí, khát vọng cống hiến" [10]. Đồng thời, cần phát huy trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, giảng viên, cán bộ quản lý học viên trong phối hợp giáo dục, quản lý, rèn luyện đoàn viên, thanh niên, tạo điều kiện để tổ chức Đoàn phát huy vai trò xung kích trong xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật.
Hai là, tiếp tục đổi mới nội dung, hình thức và phương thức hoạt động của Đoàn Thanh niên gắn với chuyển đổi số và nhiệm vụ giáo dục, đào tạo ở các học viện, nhà trường quân đội.
Đổi mới nội dung và phương thức hoạt động là yêu cầu khách quan nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác Đoàn trong điều kiện đổi mới giáo dục, đào tạo và chuyển đổi số hiện nay. Hoạt động của Đoàn cần bám sát nhiệm vụ chính trị trung tâm của từng học viện, nhà trường; lấy đoàn viên, thanh niên và học viên làm trung tâm; phát huy tinh thần chủ động, sáng tạo và khát vọng cống hiến của tuổi trẻ.
Theo đó, tổ chức Đoàn cần đa dạng hóa các hình thức giáo dục chính trị, tư tưởng, giáo dục pháp luật, giáo dục truyền thống, giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng số và văn hóa ứng xử; đẩy mạnh tổ chức các diễn đàn thanh niên, hội thi học thuật, nghiên cứu khoa học, chuyển đổi số, các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao và các phong trào thi đua gắn với nhiệm vụ học tập, rèn luyện của học viên. Đồng thời, phát huy hiệu quả các nền tảng quản lý đoàn viên, học tập trực tuyến, diễn đàn số, hệ thống thông tin nội bộ và các ứng dụng số trong tổ chức hoạt động của Đoàn nhằm nâng cao chất lượng quản lý, giáo dục và kết nối đoàn viên, thanh niên. Quân ủy Trung ương cũng xác định trong Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo trong Quân đội rằng cần tiếp tục đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội trong tình hình mới. Đây là cơ sở quan trọng để tổ chức Đoàn đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, góp phần xây dựng môi trường giáo dục dân chủ, hiện đại và kỷ luật.
Ba là, phát huy dân chủ gắn với giữ nghiêm kỷ luật, xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự, lành mạnh, chính quy.
Dân chủ và kỷ luật là hai yếu tố có quan hệ thống nhất, tác động qua lại và bổ sung cho nhau trong môi trường quân sự. Vì vậy, phát huy dân chủ phải luôn đi đôi với giữ vững nguyên tắc tổ chức, chấp hành nghiêm điều lệnh, điều lệ Quân đội, quy chế giáo dục, đào tạo và nền nếp chính quy.
Tổ chức Đoàn cần chủ động phối hợp với cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chức năng tổ chức hiệu quả các diễn đàn thanh niên, đối thoại dân chủ, sinh hoạt chính trị, hội nghị quân nhân; tạo điều kiện để học viên bày tỏ chính kiến, tham gia đóng góp ý kiến xây dựng đơn vị, xây dựng nhà trường trên tinh thần dân chủ, công khai, trách nhiệm. Đồng thời, Xây dựng văn hóa sư phạm quân sự trong học tập, nghiên cứu khoa học và sinh hoạt tập thể; bảo đảm mọi đoàn viên, học viên được phát huy quyền làm chủ trên cơ sở chấp hành nghiêm nguyên tắc tổ chức, kỷ luật Quân đội và quy chế giáo dục, đào tạo; chủ động đấu tranh với các biểu hiện vi phạm kỷ luật, dân chủ hình thức hoặc lợi dụng dân chủ để gây mất đoàn kết nội bộ.
Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu: "Phát huy dân chủ đi đôi với tăng cường trách nhiệm, trật tự, kỷ cương xã hội" [11]. Đây là định hướng quan trọng để xây dựng môi trường giáo dục trong các học viện, nhà trường quân đội dân chủ nhưng nghiêm minh, tạo điều kiện thuận lợi cho học viên học tập, rèn luyện và phát triển toàn diện.
Bốn là, xây dựng đội ngũ cán bộ Đoàn có phẩm chất chính trị vững vàng, năng lực tổ chức hoạt động và kỹ năng số đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Đội ngũ cán bộ Đoàn là lực lượng trực tiếp tổ chức, hướng dẫn và duy trì các hoạt động của thanh niên; đồng thời là cầu nối giữa cấp ủy, chỉ huy với đoàn viên, học viên. Chất lượng đội ngũ cán bộ Đoàn quyết định trực tiếp đến chất lượng hoạt động của tổ chức Đoàn và hiệu quả xây dựng môi trường dân chủ, kỷ luật. Do đó, cần quan tâm quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ Đoàn cả về phẩm chất chính trị, đạo đức, trình độ chuyên môn, năng lực tổ chức phong trào, kỹ năng tuyên truyền, giáo dục và năng lực ứng dụng công nghệ số. Mỗi cán bộ Đoàn phải thực sự là tấm gương mẫu mực về bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống, tinh thần trách nhiệm, ý thức tổ chức kỷ luật và đổi mới sáng tạo trong công tác.
Thực hiện tốt Nghị quyết số 847-NQ/QUTW của Quân ủy Trung ương về phát huy phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới sẽ góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ Đoàn đủ phẩm chất, năng lực và uy tín, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng các học viện, nhà trường quân đội hiện nay.
Năm là, phát huy tính chủ động, tự giác trong tự quản, tự học tập, tự rèn luyện của đoàn viên, thanh niên, học viên.
Đây là giải pháp có ý nghĩa quyết định, trực tiếp trong việc chuyển hóa các yêu cầu về dân chủ và kỷ luật từ những quy định, chế độ, quy chế của nhà trường thành nhu cầu tự thân và hành vi tự giác của mỗi đoàn viên, thanh niên, học viên. Trong xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật ở các học viện, nhà trường quân đội, nếu chỉ dựa vào sự quản lý của cấp ủy, chỉ huy, cán bộ quản lý học viên và các quy định hành chính mà chưa phát huy được vai trò chủ thể của học viên thì khó tạo được sự chuyển biến vững chắc về nhận thức và hành động. Vì vậy, cần phát huy mạnh mẽ tinh thần tự giác, tự quản, tự học tập và tự rèn luyện của đoàn viên, thanh niên, coi đây là khâu quan trọng góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và xây dựng môi trường giáo dục dân chủ, chính quy, kỷ cương.
Theo đó, tổ chức Đoàn cần thường xuyên giáo dục, bồi dưỡng cho đoàn viên, thanh niên động cơ học tập, rèn luyện đúng đắn; khuyến khích học viên chủ động xây dựng kế hoạch tự học, tự nghiên cứu, tự rèn luyện và tự đánh giá kết quả phấn đấu của bản thân; gắn trách nhiệm cá nhân với trách nhiệm tập thể, lấy kết quả học tập, rèn luyện, nghiên cứu khoa học, chấp hành kỷ luật và tham gia các hoạt động phong trào làm tiêu chí quan trọng trong đánh giá, xếp loại đoàn viên và bình xét thi đua.
Đồng thời, cần phát huy hiệu quả các mô hình tự quản của thanh niên, các tổ, nhóm học tập, câu lạc bộ học thuật, câu lạc bộ nghiên cứu khoa học, tổ tư vấn học tập và các diễn đàn trao đổi học thuật; kết hợp chặt chẽ giữa tự quản của đoàn viên, thanh niên với sự lãnh đạo của cấp ủy, sự quản lý của chỉ huy, cán bộ quản lý học viên và sự hướng dẫn của đội ngũ giảng viên. Cùng với đó, cần gắn việc tự học, tự rèn luyện với thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, xây dựng văn hóa học đường quân sự và chấp hành nghiêm điều lệnh, điều lệ Quân đội, quy chế giáo dục, đào tạo của các học viện, nhà trường quân đội.
Thực hiện tốt giải pháp này sẽ góp phần hình thành ý thức tự giác trong học tập, rèn luyện và nghiên cứu khoa học; xây dựng phong cách học tập khoa học, tinh thần trách nhiệm, bản lĩnh chính trị và ý thức tổ chức kỷ luật của đoàn viên, thanh niên. Đây là cơ sở quan trọng để phát huy quyền làm chủ của học viên gắn với chấp hành nghiêm kỷ luật Quân đội, góp phần xây dựng môi trường dân chủ, kỷ cương, văn hóa và chính quy ở các học viện, nhà trường quân đội, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Sáu là, tăng cường sự phối hợp giữa tổ chức Đoàn với các cơ quan, khoa giáo viên, đơn vị quản lý học viên và các tổ chức quần chúng trong xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật.
Xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị trong các học viện, nhà trường quân đội, trong đó Đoàn Thanh niên giữ vai trò xung kích nhưng không thể tách rời sự phối hợp của các lực lượng giáo dục khác. Vì vậy, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa tổ chức Đoàn với cấp ủy, cơ quan chính trị, khoa giáo viên, đơn vị quản lý học viên, Công đoàn, Hội Phụ nữ quân đội và các tổ chức quần chúng trong giáo dục, quản lý và rèn luyện học viên.
Thông qua sự phối hợp đồng bộ, các lực lượng sẽ thống nhất nội dung, chương trình và phương pháp giáo dục; thường xuyên trao đổi thông tin, nắm chắc tình hình tư tưởng, kết quả học tập, rèn luyện của học viên; kịp thời giải quyết những khó khăn, vướng mắc phát sinh và tạo điều kiện để đoàn viên, thanh niên phát huy vai trò chủ thể trong học tập, nghiên cứu khoa học, rèn luyện và xây dựng nhà trường.
Đồng thời, cần phát huy sức mạnh tổng hợp của các tổ chức và lực lượng trong xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự, môi trường số an toàn, lành mạnh; nâng cao chất lượng các phong trào thi đua, các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao và nghiên cứu khoa học, tạo môi trường thuận lợi để học viên phát triển toàn diện về phẩm chất, năng lực và phương pháp công tác. Qua đó, góp phần xây dựng các học viện, nhà trường quân đội vững mạnh toàn diện "mẫu mực, tiêu biểu", đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong giai đoạn mới.
Các giải pháp trên có mối quan hệ chặt chẽ, bổ sung và hỗ trợ lẫn nhau, tạo thành hệ thống thống nhất trong phát huy vai trò của Đoàn Thanh niên xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật ở các học viện, nhà trường quân đội. Trong đó, nâng cao nhận thức là tiền đề; đổi mới hoạt động của Đoàn là động lực; xây dựng môi trường dân chủ, kỷ luật là mục tiêu; xây dựng đội ngũ cán bộ Đoàn và tăng cường phối hợp giữa các lực lượng là điều kiện bảo đảm; phát huy tính tự quản, tự rèn luyện của đoàn viên, thanh niên, học viên là yếu tố quyết định để nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và xây dựng các học viện, nhà trường quân đội chính quy, mẫu mực, hiện đại.
3. Kết luận
Phát huy vai trò của Đoàn Thanh niên trong xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật ở các học viện, nhà trường quân đội là yêu cầu khách quan, có ý nghĩa quan trọng đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Với vai trò là lực lượng xung kích, đội dự bị tin cậy của Đảng, Đoàn Thanh niên có điều kiện trực tiếp giáo dục, rèn luyện, định hướng nhận thức và tổ chức các phong trào hành động cách mạng, góp phần xây dựng môi trường giáo dục dân chủ, đoàn kết, kỷ cương và văn hóa trong các học viện, nhà trường quân đội.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, cùng với những tác động mạnh mẽ của không gian mạng, yêu cầu đặt ra đối với tổ chức Đoàn ngày càng cao. Vì vậy, cần tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức hoạt động; nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ Đoàn; phát huy sức mạnh tổng hợp của các tổ chức, lực lượng trong nhà trường để xây dựng môi trường dân chủ và kỷ luật ngày càng vững chắc.
Thực hiện đồng bộ các giải pháp trên sẽ góp phần phát huy tốt hơn vai trò xung kích, sáng tạo của Đoàn Thanh niên, xây dựng các học viện, nhà trường quân đội chính quy, mẫu mực, hiện đại; nâng cao chất lượng đào tạo đội ngũ cán bộ cho Quân đội, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới.
Bùi Quang Phú
Trường Sĩ quan Lục quân 1
Chú thích:
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tr.55-56.
[2]. V.I.Lênin, Toàn tập, tập 41, Nxb Tiến bộ, Matxcơva 1979, tr.6.
[3]. Hồ Chí Minh. Toàn tập. Tập 7, Nxb Chính trị quốc gia – Sự thật, 2011, tr. 483.
[4], [5], [6]. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tr.146, tr.122, tr.124.
[7]. Ban Chấp hành Trung ương, Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 25/7/2008 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá.
[8]. Ban Bí thư, Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 24/3/2015 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thế hệ trẻ giai đoạn 2015-2030.
[9], [10], [11]. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tr.122, tr.24, tr.124.
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chấp hành Trung ương (2013), Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị lần thứ 8 (khóa XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, ngày 04/11/2013.
2. Ban Chấp hành Trung ương (2024), Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, ngày 22/12/2024.
3. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo trong tình hình mới, ngày 22/08/2025.
4. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
5. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập II, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
6. Quân ủy trung ương (2022), Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới, ngày 20/12/2022.
7. Quân ủy Trung ương (2025), Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội, ngày 29/01/2025.