Bài viết phân tích cơ sở lý luận về vị trí và sứ mệnh của giảng viên KHXH & NV trong Quân đội hiện đại, đánh giá thực trạng triển khai ở các trường sĩ quan, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của đội ngũ giảng viên này. Nghiên cứu nhấn mạnh mục tiêu làm rõ chỗ đứng khoa học, nhận diện các hạn chế hiện có và đề xuất chính sách thiết thực nhằm phát huy tối đa vai trò chiến lược của giảng viên KHXH & NV trong xây dựng Quân đội vững mạnh toàn diện.
Từ khóa: Giảng viên khoa học xã hội và nhân văn; Trường sĩ quan; Giáo dục chính trị; Quân đội hiện đại; Phát huy vai trò.
1. Đặt vấn đề
Xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, tiến thẳng lên hiện đại là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, được đề ra trong các Văn kiện Đại hội Đảng XII, XIII. Trình độ và năng lực của đội ngũ cán bộ, chiến sĩ là nhân tố quyết định chất lượng Quân đội. Trong bối cảnh đó, công tác giáo dục - đào tạo và bồi dưỡng nhân lực sĩ quan cần đổi mới mạnh mẽ. Đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn ở các trường sĩ quan là lực lượng nòng cốt trong công tác giáo dục chính trị, tư tưởng và truyền đạt hệ giá trị xã hội. Họ vừa trực tiếp giảng dạy các môn lý luận chính trị, các ngành KHXH & NV, vừa chịu trách nhiệm định hướng thế giới quan, phương pháp luận khoa học và hun đúc tư tưởng, đạo đức cách mạng cho thế hệ cán bộ tương lai. Thực tiễn giáo dục - đào tạo còn bộc lộ một số mâu thuẫn: yêu cầu cao về nội dung chương trình, phương pháp hiện đại, năng lực chuyên môn, song giảng viên về số lượng và chất lượng chưa đáp ứng đầy đủ; việc ứng dụng công nghệ thông tin và đổi mới phương pháp sư phạm ở một số đơn vị còn hạn chế. Trên cơ sở đó, bài viết tập trung làm sáng tỏ vị trí, vai trò của giảng viên KHXH & NV, xác định rõ nội dung cốt lõi, đánh giá khoảng trống nghiên cứu và đề ra mục tiêu, giải pháp thiết thực nhằm khắc phục hạn chế, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý luận về vai trò giảng viên KHXH & NV trong xây dựng Quân đội hiện đại
Quân đội hiện đại không chỉ được hiểu là hiện đại hóa về vũ khí, trang bị mà còn phải đạt chuẩn cao về con người, cán bộ có bản lĩnh chính trị vững vàng, kiến thức sâu rộng và năng lực toàn diện. Trong lý luận giáo dục, đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục được ví như "chất lượng giáo dục chính là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị". Giảng viên KHXH & NV ở trường sĩ quan chính là lực lượng cốt lõi trong việc trang bị cho người học hệ tư tưởng, đường lối và phương pháp luận biện chứng duy vật của Đảng; giúp họ xây dựng bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức cao đẹp và năng lực tư duy phản biện cần thiết. Theo Hồ Chí Minh, "Công việc thành công hoặc thất bại đều do cán bộ tốt hay kém" [1]. Từ quan điểm đó, đào tạo giảng viên đủ về số lượng, đồng bộ về chất lượng được Đảng ủy Quân đội đặt ở vị trí quan trọng trong Nghị quyết 1657-NQ/QUTW (2022) về đổi mới giáo dục và đào tạo. Trong môi trường giáo dục quân đội, giảng viên KHXH & NV có ba nhiệm vụ cơ bản: truyền thụ lý luận chính trị và kiến thức xã hội, hình thành thái độ chính trị, đạo đức cách mạng cho học viên; định hướng tổ chức hoạt động học tập, nghiên cứu và rèn luyện lối sống; tham gia nghiên cứu khoa học, đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Vai trò này biểu hiện trong việc họ thiết kế chương trình giảng dạy lồng ghép các chuyên đề về đường lối của Đảng, chỉ dẫn học viên khai thác tài liệu, vận dụng kiến thức vào thực tiễn quân đội, và tạo môi trường học tập tích cực để phát huy tính chủ động của người học. Cùng với xu hướng số hóa giáo dục, giảng viên KHXH & NV còn cần tiếp thu và truyền tải thông tin qua các công cụ hiện đại như học liệu trực tuyến, phần mềm tương tác, hình ảnh minh họa động, video thực tế, nhằm tăng cường khả năng hấp dẫn và hiệu quả tiếp thu kiến thức của học viên. Tóm lại, cơ sở lý luận xác định giảng viên KHXH & NV là nhân tố quyết định chất lượng toàn diện của giáo dục chính trị - tư tưởng trong Quân đội, đồng thời là người đóng góp quan trọng vào xây dựng thế hệ sĩ quan có "bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức tốt, kiến thức và năng lực toàn diện".
2.2. Thực tiễn đặt ra trong phát huy vai trò giảng viên KHXH & NV ở Trường sĩ quan hiện nay
Thực tế cho thấy, thời gian qua các trường sĩ quan đã chú trọng đến việc xây dựng và nâng cao năng lực cho đội ngũ giảng viên KHXH & NV. Nhiều đơn vị tổ chức đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm, tập huấn phương pháp giảng dạy tích cực, khuyến khích nghiên cứu khoa học và tạo điều kiện để giảng viên nâng cao trình độ chuyên môn. Các hoạt động chuyên môn như Hội thi giảng viên KHXH & NV thường niên (năm 2025) được tổ chức quy mô nhằm khuyến khích sáng tạo phương pháp và gắn kết lý thuyết với thực tiễn. Kết quả là đội ngũ giảng viên KHXH & NV đã được củng cố về số lượng, phần lớn có bản lĩnh chính trị vững vàng, trình độ chuyên môn đạt chuẩn theo quy định, đồng thời có nhiều đồng chí chủ động đổi mới phương pháp giảng dạy bằng cách tích hợp công nghệ thông tin và mô hình giảng dạy tích cực vào lớp học. Nhiều giảng viên đã xuất bản các bài nghiên cứu có giá trị "trên các tạp chí chuyên ngành uy tín" [2], góp phần làm phong phú kiến thức lý luận và thực tiễn cho các nhà trường. Từ góc độ nhận thức, bộ phận lớn giảng viên thể hiện đúng vai trò là "người gieo niềm tin, giữ lửa đam mê, truyền cảm hứng cho người học" [3], giúp học viên say mê học tập các môn KHXH & NV cần thiết.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, thực tiễn cũng đặt ra không ít khó khăn, hạn chế trong phát huy vai trò giảng viên KHXH & NV. Một số đơn vị còn thiếu hụt giảng viên có chuyên ngành sâu về KHXH & NV, nhất là các lĩnh vực mới (ví dụ khoa học hành vi, công nghệ tư liệu, quản trị thông tin). Ở một vài trường, "phương pháp giảng dạy của một bộ phận giảng viên còn nặng về truyền thụ một chiều, chưa phát huy tư duy phản biện và tính sáng tạo của người học" [4]. Kỹ năng sư phạm và khả năng ứng dụng công nghệ thông tin của một số thầy cô chưa thực sự thuần thục, làm giảm sự hứng thú của học viên. Về nghiên cứu khoa học, các đề tài KHXH & NV còn lúng túng trong việc liên hệ thực tiễn quân đội, dẫn đến "nội dung nghiên cứu có xu hướng trùng lặp, ít đột phá" [5]; các nghiên cứu ứng dụng lý luận Marx - Lenin và tư tưởng Hồ Chí Minh vào thực tiễn quân đội diễn ra chậm so với yêu cầu. Từ đó, các kết quả nghiên cứu khoa học của giảng viên chưa đáp ứng đầy đủ thông tin phục vụ đổi mới chương trình, đào tạo chuẩn hóa sĩ quan hiện đại. Nhiều giảng viên cũng phải kiêm nhiệm nhiều việc khác (tham mưu, chính trị, hành chính), làm giảm thời gian tập trung vào giảng dạy và nghiên cứu chuyên môn. Những thực trạng nêu trên cho thấy có sự cách biệt giữa yêu cầu cao của xây dựng Quân đội hiện đại với năng lực thực tế của đội ngũ giảng viên KHXH & NV; nếu không khắc phục sẽ ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo cán bộ quân đội.
2.3. Giải pháp phát huy vai trò của giảng viên KHXH & NV trong xây dựng Quân đội hiện đại
Trước thách thức trên, cần đồng bộ nhiều giải pháp nhằm phát huy tối đa năng lực của đội ngũ giảng viên KHXH & NV, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục đào tạo và xây dựng Quân đội tinh, gọn, mạnh.
Một là, tăng cường bồi dưỡng và đào tạo chuyên sâu. Các trường sĩ quan cần tổ chức thường xuyên các khóa nâng cao nghiệp vụ sư phạm, cập nhật kiến thức khoa học - công nghệ mới cho giảng viên. Cơ quan chủ quản cần có chính sách cử đi đào tạo sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ) theo hướng chuẩn hóa chuyên môn và đẩy mạnh hợp tác với các cơ sở đào tạo trong nước và quốc tế. Việc này giúp giảng viên có trình độ chuyên sâu, khả năng nghiên cứu cao hơn, đáp ứng nhu cầu giáo dục sĩ quan trong Quân đội hiện đại. Bên cạnh đó, cần xây dựng chuẩn đầu ra cho giảng viên KHXH & NV trong Quân đội, coi trọng cả trình độ lý luận, kỹ năng sư phạm và phẩm chất đạo đức.
Hai là, đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập tích cực. Giảng viên cần quyết tâm chuyển từ phương pháp thuyết giảng đơn thuần sang tích hợp các hình thức tương tác, đối thoại, giải quyết tình huống. Việc sử dụng các công nghệ giáo dục hiện đại (phần mềm học tập tương tác, mô hình 3D, video chiến trường, học liệu trực tuyến) sẽ giúp kích thích hứng thú của học viên. Đồng thời, lồng ghép các tình huống thực tế, bài tập mang tính nghiên cứu cao, khuyến khích học viên tự vấn và thảo luận dưới sự hướng dẫn của giảng viên. Các hoạt động ngoại khóa, hội thảo chuyên đề, thực tế doanh nghiệp quân sự cũng cần được phát huy, giúp học viên gắn kết kiến thức chính trị - xã hội với thực tiễn nhiệm vụ chiến đấu.
Ba là, nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học. Các trường sĩ quan phải hướng dẫn giảng viên lựa chọn đề tài nghiên cứu phù hợp, ưu tiên những vấn đề khúc mắc của Quân đội hiện đại (ví dụ chiến lược quốc phòng, công tác tư tưởng, hợp tác quốc tế, quản lý nhân lực). Bằng cách gắn kết đề tài với yêu cầu thực tiễn, kết quả nghiên cứu sẽ bổ sung kịp thời vào công tác xây dựng chương trình đào tạo và chiến lược quân sự. Việc thành lập các nhóm nghiên cứu liên ngành giữa giảng viên KHXH & NV và giảng viên chuyên ngành kỹ thuật - quân sự cũng góp phần đa dạng hóa hướng nghiên cứu. Bên cạnh đó, cần xét duyệt, công bố các công trình khoa học của giảng viên trên các tạp chí uy tín để khích lệ phong trào nghiên cứu, giảng dạy đổi mới trong toàn quân.
Bốn là, hoàn thiện cơ chế chính sách và môi trường làm việc. Đảng ủy, lãnh đạo các trường sĩ quan Quân đội cần quy hoạch, tuyển dụng giảng viên có năng lực, đồng thời có chế độ đãi ngộ xứng đáng để thu hút nhân tài về dạy học. Bám sát những quy định mới của Quân đội, cân nhắc hỗ trợ nhà ở, phụ cấp trách nhiệm, khen thưởng thành tích đối với giảng viên có đóng góp lớn trong công tác đào tạo và nghiên cứu. Giảm nhẹ đầu việc hành chính cho giảng viên, giao trọng tâm cho nhiệm vụ chuyên môn giảng dạy và nghiên cứu. Ngoài ra, tăng cường các diễn đàn trao đổi kinh nghiệm sư phạm giữa các trường, tổ chức các hội giảng, hội thảo chuyên đề để nhân rộng phương pháp giảng dạy hiệu quả. Thực hiện tốt các nhóm giải pháp trên sẽ tạo môi trường học thuật lành mạnh, thúc đẩy giảng viên tự học, tự nghiên cứu không ngừng, từ đó phát huy tinh thần sáng tạo và tính chủ động trong giảng dạy.
Năm là, ứng dụng chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Trên tinh thần Nghị quyết Trung ương 6 (khóa XIII) về phát triển công nghệ thông tin, truyền thông và Chiến lược chuyển đổi số quốc gia, các cơ sở quân sự cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong đào tạo. Tạo điều kiện cho giảng viên tiếp cận các kho dữ liệu học tập trực tuyến, khóa học MOOC (Massive Open Online Course) [6], và các công cụ mô phỏng chiến thuật. Đồng thời, tăng cường hợp tác quốc tế trong đào tạo cán bộ bằng cách cử giảng viên ra học tập, trao đổi với các trường đại học quân sự nước ngoài, học hỏi kinh nghiệm giáo dục hiện đại. Điều này không những nâng cao năng lực chuyên môn của giảng viên mà còn giúp cập nhật xu hướng, tiêu chuẩn quốc tế cho chương trình đào tạo sĩ quan.
Kết luận
Đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn là nhân tố then chốt quyết định chất lượng giáo dục chính trị - tư tưởng và tư duy khoa học của cán bộ quân đội. Phát huy tốt vai trò này sẽ trực tiếp góp phần đưa Quân đội Việt Nam tiến lên hiện đại, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở lý luận và triển khai sâu rộng các giải pháp tổng hợp: từ nâng cao trình độ, đổi mới phương pháp giảng dạy, tăng cường nghiên cứu đến hoàn thiện chế độ chính sách cho giảng viên. Việc này đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của các cấp ủy, chỉ huy và toàn hệ thống chính trị trong Quân đội.
Tài liệu tham khảo
1. Trịnh Xuân Ngọc "Phát huy vai trò của giảng viên khoa học xã hội và nhân văn ở các học viện, trường sĩ quan quân đội trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng hiện nay", Luận án Tiến sĩ Triết học, Học viện Chính trị, Hà Nội, 2021. Nguồn xem: opac.nlv.gov.vnopac.nlv.gov.vn.
2. Nguyễn Thị Nga "Phát huy nhân tố chủ quan của đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn trong giảng dạy ở các học viện Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay", Luận án Tiến sĩ Triết học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2024. Nguồn xem: hcma.vnhcma.vn.
3. Bùi Duy Hùng "Vai trò của giảng viên khoa học xã hội và nhân văn ở các học viện, trường sĩ quan Quân đội trong công tác chuyển đổi số hiện nay", Tạp chí Lịch sử Đảng điện tử, ngày 11/02/2025. Nguồn xem: tapchilichsudang.vn
4. Trần Thái Bình "Xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại trong giai đoạn cách mạng mới", Tạp chí Quốc phòng toàn dân điện tử, ngày 11/12/2025. Nguồn xem: tapchiqptd.vn.
5. Phạm Thành Trung "Nâng cao năng lực đấu tranh Tư tưởng, Lý luận cho đội ngũ giảng viên thông qua dạy học các môn Khoa học Xã hội và Nhân văn ở các nhà trường quân đội hiện nay", Tạp chí Giáo chức điện tử, ngày 15/02/2023. Nguồn xem: tapchigiaochuc.com.vn.
[1]. Hồ Chí Minh (1947-1948), "Sửa đổi lối làm việc - IV. Vấn đề cán bộ", Hồ Chí Minh Toàn tập, tâp 5, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tr.313.
[2], [4]. Nguyễn Công Ước (2025), "Bồi dưỡng năng lực giảng dạy của đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn ở các nhà trường quân đội hiện nay", Tạp chí Tổ chức Nhà nước và Lao động, ngày 03/11/2025. Nguồn xem: https://tcnnld.vn/
[3]. Mai Hảo (2025), "Hội thi giảng viên khoa học xã hội và nhân văn năm 2025", Hải Quân Việt Nam điện tử, ngày 29/5/2025. Nguồn xem: baohaiquanvietnam.vn
[5]. Trần Văn Hiếu, Lê Huy Thắng (2024), "Phát huy vai trò giảng viên KHXH & NV ở các học viện, trường quân đội trong đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng", Tạp chí Thanh niên Việt điện tử, ngày 19/07/2024. Nguồn xem: thanhnienviet.vn
[6]. MOOC (Massive Open Online Course) là mô hình giáo dục số đại chúng, trong đó tri thức được tổ chức thành học phần chuẩn hóa, mở, dựa trên công nghệ và dữ liệu, nhằm phát huy tối đa tính tự chủ của người học và mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục chất lượng cao.
ThS Đào Văn Khá - Trường Đại học Thông tin liên lạc