Từ khoá: Thanh niên; chuyển đổi số; chuyển đổi số quốc gia; Đại hội XIV.
Đặt vấn đề
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, chuyển đổi số đã trở thành xu thế tất yếu và là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam. Tinh thần này tiếp tục được khẳng định trong các văn kiện của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, trong đó nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo như những động lực then chốt của sự phát triển. Với ưu thế về trình độ, tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng với môi trường số, thanh niên không chỉ là lực lượng trực tiếp tham gia vào quá trình chuyển đổi số mà còn đóng vai trò lan tỏa tri thức số trong cộng đồng. Tuy nhiên, việc phát huy vai trò của thanh niên trong thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia vẫn còn đặt ra những vấn đề cần quan tâm. Do đó, việc nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm phát huy vai trò của thanh niên trong chuyển đổi số quốc gia có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp thiết.
Nội dung
1. Những vấn đề chung về thanh niên trong thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành xu thế phát triển tất yếu của thế giới, việc phát huy vai trò của thanh niên trong thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia có ý nghĩa đặc biệt quan trọng cả về lý luận và thực tiễn. Theo tinh thần của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam, chuyển đổi số không chỉ là quá trình ứng dụng công nghệ mà còn là sự chuyển đổi toàn diện về phương thức quản trị, mô hình phát triển và cách thức tổ chức đời sống xã hội. Trong tiến trình đó, thanh niên với tư cách là lực lượng xã hội năng động, sáng tạo và nhạy bén với công nghệ được xác định là một trong những chủ thể quan trọng thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia.
Thanh niên là nhóm dân cư có độ tuổi từ 16 đến 30, theo quy định của Luật Thanh niên năm 2020, là lực lượng có vai trò xung kích trong phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ Tổ quốc. Thanh niên Việt Nam hiện nay có nhiều lợi thế nổi bật trong thúc đẩy chuyển đổi số. Đây là lực lượng có trình độ học vấn ngày càng cao, khả năng tiếp cận nhanh với công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và các nền tảng số. Thanh niên cũng có tư duy cởi mở, sẵn sàng đổi mới và chấp nhận rủi ro, từ đó dễ dàng thích nghi với những thay đổi do chuyển đổi số mang lại. Bên cạnh đó, với sự phổ biến của internet và các thiết bị thông minh, thanh niên trở thành lực lượng sử dụng và lan tỏa công nghệ số mạnh mẽ nhất trong xã hội, góp phần hình thành văn hóa số và thói quen số trong cộng đồng.
Thanh niên giữ vị trí trung tâm trong nhiều lĩnh vực của chuyển đổi số quốc gia. Trong khu vực công, thanh niên là lực lượng cán bộ, công chức trẻ có khả năng tiếp cận và triển khai các ứng dụng công nghệ trong quản lý nhà nước, góp phần xây dựng chính phủ số. Trong khu vực doanh nghiệp, thanh niên là nguồn nhân lực quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp số và phát triển kinh tế số. Ngoài ra, trong đời sống xã hội, thanh niên đóng vai trò là "cầu nối" lan tỏa tri thức số, hướng dẫn người dân tiếp cận và sử dụng các dịch vụ công trực tuyến, thương mại điện tử và các nền tảng số khác. Điều này góp phần thu hẹp khoảng cách số giữa các nhóm dân cư và thúc đẩy quá trình chuyển đổi số toàn diện.
Việc phát huy vai trò của thanh niên trong chuyển đổi số quốc gia đòi hỏi phải bảo đảm nhiều điều kiện đồng bộ. Trước hết là nâng cao năng lực số cho thanh niên, bao gồm kiến thức, kỹ năng và thái độ phù hợp với môi trường số. Đây là yếu tố cốt lõi giúp thanh niên không chỉ sử dụng công nghệ mà còn có khả năng sáng tạo và làm chủ công nghệ. Đồng thời, cần có cơ chế, chính sách hỗ trợ thanh niên tiếp cận nguồn lực, bao gồm tài chính, thông tin và hạ tầng công nghệ. Việc phát huy vai trò của thanh niên trong chuyển đổi số quốc gia cần gắn liền với vai trò của các tổ chức chính trị – xã hội, đặc biệt là Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh. Bên cạnh đó, Nhà nước cần hoàn thiện hệ thống chính sách nhằm khuyến khích và hỗ trợ thanh niên tham gia vào quá trình chuyển đổi số, đồng thời tạo điều kiện để các sáng kiến của thanh niên được triển khai và nhân rộng trong thực tiễn.
2. Thực trạng vai trò của thanh niên trong thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia
Với khả năng tiếp cận nhanh công nghệ, tư duy đổi mới và tinh thần xung kích, thanh niên đã tham gia tích cực vào nhiều lĩnh vực, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh mới.
Một là, thanh niên là lực lượng tiên phong trong ứng dụng và lan tỏa công nghệ số trong đời sống xã hội. Theo Báo cáo Chuyển đổi số quốc gia năm 2023 của Bộ Thông tin và Truyền thông, tỷ lệ người dùng internet tại Việt Nam đạt khoảng 77,93% dân số, trong đó nhóm người trẻ (từ 16–30 tuổi) chiếm tỷ lệ cao nhất và có thời gian sử dụng internet trung bình trên 6–7 giờ/ngày (Bộ Thông tin và Truyền thông, 2023). Thanh niên hiện nay là nhóm xã hội có mức độ tiếp cận và sử dụng công nghệ số cao nhất, từ các nền tảng mạng xã hội, thương mại điện tử đến dịch vụ công trực tuyến. Không chỉ dừng lại ở việc sử dụng, thanh niên còn đóng vai trò hướng dẫn, hỗ trợ các nhóm dân cư khác, đặc biệt là người cao tuổi và người dân ở khu vực nông thôn, tiếp cận với các dịch vụ số.
Hai là, thanh niên là nguồn nhân lực quan trọng trong phát triển kinh tế số và đổi mới sáng tạo. Theo Sách trắng Công nghệ thông tin và Truyền thông Việt Nam 2023 của Bộ Thông tin và Truyền thông, lĩnh vực kinh tế số Việt Nam năm 2022 ước đạt khoảng 14,26% GDP và tiếp tục tăng trưởng nhanh trong những năm gần đây, trong đó lực lượng lao động trẻ chiếm tỷ lệ lớn trong các doanh nghiệp công nghệ (Bộ Thông tin và Truyền thông, 2023). Nhiều thanh niên đã tham gia vào các doanh nghiệp công nghệ, các dự án khởi nghiệp sáng tạo với nhiều mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng số, như thương mại điện tử, fintech, edtech hay các ứng dụng công nghệ phục vụ đời sống.
Ba là, thanh niên tham gia tích cực vào xây dựng chính phủ số và cải cách hành chính. Trong khu vực công, thanh niên, đặc biệt là đội ngũ cán bộ, công chức trẻ, đang đóng vai trò quan trọng trong việc triển khai các ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý nhà nước. Theo báo cáo của Văn phòng Chính phủ, đến năm 2024, Cổng Dịch vụ công Quốc gia đã cung cấp trên 4.400 dịch vụ công trực tuyến, với hơn 9 triệu tài khoản người dùng và hàng trăm triệu hồ sơ được xử lý trực tuyến, trong đó lực lượng cán bộ trẻ giữ vai trò quan trọng trong vận hành và hỗ trợ người dân, doanh nghiệp (Văn phòng Chính phủ, 2024).
Bốn là, thanh niên có vai trò quan trọng trong phát triển xã hội số và văn hóa số. Thanh niên không chỉ là lực lượng tham gia vào các hoạt động kinh tế và quản lý nhà nước mà còn giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển xã hội số. Với khả năng thích ứng nhanh với môi trường số, thanh niên đã góp phần định hình các giá trị, chuẩn mực và hành vi trong không gian mạng. Thanh niên là những người tiên phong trong việc sử dụng các nền tảng số để học tập, làm việc, giao tiếp và giải trí, từ đó tạo ra những thay đổi sâu sắc trong đời sống xã hội.
Năm là, thanh niên là lực lượng xung kích trong các chương trình chuyển đổi số ở cơ sở. Ở cấp cơ sở, thanh niên đóng vai trò là lực lượng xung kích trong việc triển khai các chương trình và hoạt động chuyển đổi số. Theo Bộ Thông tin và Truyền thông, đến năm 2023, cả nước đã thành lập hơn 63.000 tổ công nghệ số cộng đồng với trên 300.000 thành viên, trong đó lực lượng đoàn viên, thanh niên chiếm tỷ lệ lớn, trực tiếp hỗ trợ người dân tiếp cận dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và các nền tảng số. Thanh niên tham gia hỗ trợ người dân trong việc sử dụng các dịch vụ công trực tuyến, thanh toán điện tử, ứng dụng số trong sản xuất và kinh doanh.
Bên cạnh những kết quả đạt được, còn tồn tại một số hạn chế trong phát huy vai trò của thanh niên với hoạt động chuyển đổi số quốc gia.
Một là, năng lực số của thanh niên còn chưa đồng đều giữa các khu vực và nhóm đối tượng. Mặc dù thanh niên được đánh giá là lực lượng nhạy bén với công nghệ, song trên thực tế, năng lực số giữa các nhóm thanh niên còn có sự chênh lệch đáng kể. Thanh niên ở khu vực đô thị, có điều kiện tiếp cận giáo dục và công nghệ thường có kỹ năng số tốt hơn so với thanh niên ở nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa.
Hai là, thiếu hụt nguồn nhân lực thanh niên chất lượng cao trong lĩnh vực công nghệ số. Hiện nay, mặc dù số lượng thanh niên tham gia vào lĩnh vực công nghệ thông tin ngày càng tăng, nhưng nhiều thanh niên chưa được đào tạo bài bản về các công nghệ lõi như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, an ninh mạng hay điện toán đám mây. Bên cạnh đó, kỹ năng tư duy sáng tạo, năng lực nghiên cứu và phát triển công nghệ còn hạn chế.
Ba là, môi trường và cơ chế hỗ trợ thanh niên tham gia chuyển đổi số còn chưa hoàn thiện. Việc phát huy vai trò của thanh niên trong chuyển đổi số quốc gia còn gặp khó khăn do môi trường và cơ chế hỗ trợ chưa thực sự đồng bộ. Các chính sách khuyến khích thanh niên khởi nghiệp đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực công nghệ số tuy đã được ban hành nhưng việc triển khai còn hạn chế. Nhiều thanh niên gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn, thông tin và các nền tảng hỗ trợ phát triển ý tưởng.
Bốn là, nhận thức và định hướng tham gia chuyển đổi số của một bộ phận thanh niên còn hạn chế. Một bộ phận thanh niên hiện nay chưa nhận thức đầy đủ về vai trò và trách nhiệm của mình trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia. Việc sử dụng công nghệ chủ yếu phục vụ nhu cầu giải trí, chưa gắn với học tập, lao động sáng tạo hay khởi nghiệp.
3. Giải pháp phát huy vai trò của thanh niên trong thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng
Một là, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của thanh niên về chuyển đổi số theo tinh thần Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam. Để phát huy vai trò của thanh niên trong chuyển đổi số quốc gia, trước hết cần nâng cao nhận thức chính trị và trách nhiệm xã hội của thanh niên đối với nhiệm vụ này. Các cấp ủy Đảng, chính quyền và tổ chức Đoàn cần đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục nhằm giúp thanh niên hiểu rõ chuyển đổi số không chỉ là xu hướng mà còn là yêu cầu tất yếu của phát triển đất nước. Nội dung tuyên truyền cần gắn với thực tiễn, làm rõ vai trò chủ thể của thanh niên trong xây dựng chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Đồng thời, cần lồng ghép giáo dục kỹ năng số, đạo đức số và văn hóa số trong các chương trình đào tạo, bồi dưỡng thanh niên.
Hai là, phát triển nguồn nhân lực thanh niên chất lượng cao đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số. "Phát triển công dân số, trang bị kiến thức, kỹ năng cần thiết để người dân tham gia hiệu quả vào nền kinh tế số và xã hội số" (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tập 1, tr.106). Phát triển nguồn nhân lực số trong thanh niên là giải pháp then chốt để thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia. Cần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo hướng gắn với nhu cầu của nền kinh tế số, chú trọng các lĩnh vực công nghệ lõi như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, an ninh mạng và điện toán đám mây. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác giữa nhà trường, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước nhằm bảo đảm đào tạo gắn với thực tiễn.
Ba là, hoàn thiện cơ chế, chính sách và môi trường hỗ trợ thanh niên đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp số. Văn kiện Đại hội XIV khẳng định: "Thúc đẩy khởi nghiệp đổi mới sáng tạo trong toàn xã hội. Phát triển hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo, trong đó doanh nghiệp là trung tâm, viện nghiên cứu và trường đại học là chủ thể nghiên cứu mạnh, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo" (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tập 1, tr.107). Việc xây dựng môi trường thuận lợi cho thanh niên tham gia chuyển đổi số là yếu tố quan trọng để phát huy vai trò của lực lượng này. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách nhằm khuyến khích thanh niên tham gia khởi nghiệp đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực công nghệ số, đặc biệt là các cơ chế hỗ trợ về vốn, thuế, hạ tầng và tiếp cận thị trường.
Bốn là, phát huy vai trò của tổ chức Đoàn và các tổ chức chính trị – xã hội trong hỗ trợ thanh niên chuyển đổi số. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng chỉ rõ: "Phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo, các khu công nghệ cao, quỹ đầu tư mạo hiểm, các vườn ươm công nghệ, nền tảng đổi mới và mạng lưới đổi mới sáng tạo mở" (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tập 1, tr.107). Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và các tổ chức chính trị – xã hội giữ vai trò quan trọng trong việc tập hợp, định hướng và hỗ trợ thanh niên tham gia chuyển đổi số, đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của Đoàn theo hướng gắn với chuyển đổi số.
Năm là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và tạo điều kiện để thanh niên tham gia trực tiếp vào các chương trình chuyển đổi số quốc gia. Trong đột phá về chuyển đổi số quốc gia, Đảng ta khẳng định: "Chủ động, tích cực tiếp cận nhanh và khai thác có hiệu quả cơ hội và thành tựu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Ưu tiên tiếp thu, chuyển giao, ứng dụng sáng tạo, làm chủ các công nghệ tiên tiến, công nghệ chiến lược, công nghệ lõi, công nghệ nguồn, công nghệ số…" (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tập 1, tr.106). Trên cơ sở đó, để thanh niên phát huy vai trò một cách thực chất, cần tạo điều kiện để họ tham gia trực tiếp vào các chương trình, dự án chuyển đổi số quốc gia.
Kết luận
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra sâu rộng, việc phát huy vai trò của thanh niên có ý nghĩa quyết định đối với sự thành công của quá trình này. Với ưu thế về tri thức, công nghệ và tinh thần đổi mới, thanh niên không chỉ là lực lượng tham gia mà còn là động lực thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia. Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh đã sớm ban hành và triển khai Chương trình hành động của Đoàn thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng với 07 chương trình, 105 nhóm nội dung, giải pháp và 16 chỉ tiêu đã cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết, tạo sự thống nhất trong nhận thức và hành động của các cấp bộ Đoàn. Trong đó, trọng tâm là đẩy mạnh học tập, quán triệt Nghị quyết gắn với chuyển đổi số, ứng dụng AI và phát triển các nền tảng số phục vụ công tác tuyên truyền, giáo dục, góp phần sớm đưa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng vào cuộc sống. Theo tinh thần của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhằm tiếp tục tạo điều kiện, cơ chế và môi trường thuận lợi để thanh niên phát huy tối đa tiềm năng trong chuyển đổi số.
TS. Cao Thị Dung
Học viện Báo chí và Tuyên truyền
ThS. Vũ Huy Dương
Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh
Tài liệu tham khảo:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
2. Bộ Thông tin và Truyền thông (2023). Sách trắng Công nghệ thông tin và Truyền thông Việt Nam 2023. Nxb Thông tin và Truyền thông.
3. Bộ Thông tin và Truyền thông (2023). Báo cáo chuyển đổi số quốc gia năm 2023. Hà Nội.
4. Thủ tướng Chính phủ (2021). Quyết định số 1331/QĐ-TTg ngày 24/7/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam giai đoạn 2021–2030. Hà Nội.
5. Ban Chấp hành Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh (2026). Chương trình hành động của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Hà Nội.