1. Văn hóa Raglai – nguồn lực đặc thù cho phát triển du lịch cộng đồng
Trong bối cảnh phát triển du lịch theo hướng xanh, bền vững và dựa vào bản sắc địa phương, du lịch cộng đồng ngày càng cho thấy vai trò trong việc tạo sinh kế, thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Khác với các loại hình du lịch chủ yếu dựa vào tài nguyên cảnh quan, du lịch cộng đồng đặt người dân địa phương vào vị trí chủ thể của hoạt động tổ chức, cung cấp dịch vụ và hưởng lợi từ du lịch. Vì vậy, bảo tồn văn hóa không chỉ là yêu cầu đặt ra đối với quá trình phát triển mà còn là yếu tố tạo nên sức hấp dẫn riêng của điểm đến.
Xã Bác Ái Tây, tỉnh Khánh Hòa là địa bàn có tiềm năng phát triển loại hình du lịch này. Với không gian sinh thái rừng núi, cảnh quan tự nhiên và các điểm đến như Vườn quốc gia Phước Bình, thác Chapơr, hồ Trà Co, địa phương có điều kiện kết nối du lịch sinh thái với trải nghiệm đời sống văn hóa bản địa. Đặc biệt, đồng bào Raglai chiếm tỷ lệ lớn trong cơ cấu dân cư, tạo nên nền tảng văn hóa đặc sắc để xây dựng các sản phẩm du lịch mang dấu ấn địa phương.
Kho tàng văn hóa Raglai được thể hiện qua kiến trúc nhà ở truyền thống, nhạc cụ Chapi, mã la, dân ca, dân vũ, truyện kể dân gian, lễ hội, ẩm thực và tri thức bản địa. Đây không chỉ là những giá trị cần gìn giữ mà còn có thể trở thành nguồn lực phát triển các sản phẩm trải nghiệm văn hóa, góp phần tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.
Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Bác Ái Tây lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 – 2030 đã xác định định hướng phát triển kinh tế - xã hội bền vững gắn với bảo tồn văn hóa Raglai, phát triển kinh tế xanh và du lịch cộng đồng, sinh thái. Định hướng này mở ra cơ hội để địa phương khai thác tốt hơn lợi thế sẵn có, đồng thời đặt ra yêu cầu phải nâng cao chất lượng tổ chức hoạt động du lịch, bảo đảm văn hóa được gìn giữ và phát huy ngay trong cộng đồng.
Thực tế, tiềm năng tự nhiên và văn hóa chỉ có thể trở thành lợi thế cạnh tranh khi được chuyển hóa thành sản phẩm phù hợp, có chất lượng và mang lại lợi ích thiết thực cho người dân. Nếu thiếu sự tham gia chủ động của cộng đồng, thiếu nhân lực có kỹ năng và thiếu cơ chế bảo vệ giá trị văn hóa, du lịch khó phát triển ổn định, thậm chí có thể dẫn đến tình trạng khai thác hình thức hoặc làm biến đổi những giá trị truyền thống.
2. Những vấn đề đặt ra trong phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa Raglai
Thời gian qua, hoạt động du lịch cộng đồng tại Bác Ái Tây đã từng bước được quan tâm thông qua các mô hình và điểm du lịch gắn với đời sống văn hóa địa phương. Tháng 9/2025, Ban Văn hóa – Xã hội HĐND tỉnh Khánh Hòa đã khảo sát hoạt động du lịch cộng đồng tại Làng du lịch cộng đồng Chapi ở thôn Gia É và Làng du lịch Phước Bình ở thôn Hành Rạc 2. Nội dung khảo sát tập trung vào quy mô hoạt động, sản phẩm, dịch vụ, công tác quảng bá và khả năng tiếp cận chính sách hỗ trợ. Đây là cơ sở thực tiễn để nhận diện những điều kiện thuận lợi cũng như những vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ.
Một trong những yêu cầu đặt ra là đa dạng hóa sản phẩm du lịch trên cơ sở khai thác có chọn lọc các giá trị văn hóa bản địa. Ẩm thực truyền thống, nhà ở, nhạc cụ, dân ca, dân vũ và tri thức dân gian có thể tạo nên những trải nghiệm đặc trưng. Tuy nhiên, việc xây dựng sản phẩm cần gắn với khả năng cung ứng thực tế của người dân, bảo đảm chất lượng dịch vụ và tránh biến các giá trị văn hóa thành hoạt động trình diễn đơn thuần nhằm đáp ứng thị hiếu của du khách.
Bên cạnh đó, hạ tầng phục vụ du lịch, kỹ năng làm du lịch, khả năng quảng bá và liên kết thị trường vẫn là những vấn đề cần được quan tâm. Người dân có thể sở hữu tài nguyên văn hóa độc đáo nhưng chưa chắc đã có đủ kiến thức để xây dựng lịch trình, đón tiếp khách, giới thiệu di sản, tính toán chi phí, quản lý chất lượng dịch vụ hoặc tiếp cận các nền tảng đặt dịch vụ trực tuyến. Nếu những hạn chế này không được khắc phục, lợi ích kinh tế từ du lịch khó lan tỏa rộng rãi trong cộng đồng.
Bảo tồn văn hóa trong quá trình phát triển du lịch không chỉ là việc duy trì các hình thức biểu đạt bên ngoài mà còn phải bảo vệ tri thức, ý nghĩa và không gian thực hành văn hóa. Một số tập quán, kỹ năng truyền thống có nguy cơ mai một khi người trẻ ít có điều kiện học hỏi, thực hành hoặc tiếp nối từ thế hệ trước. Trong khi đó, nếu khai thác du lịch thiếu định hướng, các nghi lễ, câu chuyện và biểu tượng văn hóa có thể bị giản lược, trình diễn sai lệch hoặc thương mại hóa quá mức. Vì vậy, bài toán của Bác Ái Tây không đơn thuần là thu hút thêm khách du lịch, mà là xây dựng mô hình phát triển trong đó cộng đồng giữ vai trò chủ thể, văn hóa được tôn trọng và lợi ích kinh tế được phân chia công bằng. Đây cũng là không gian để thanh niên phát huy tính năng động, khả năng tiếp cận công nghệ và tinh thần sáng tạo, góp phần kết nối di sản với nhu cầu phát triển trong điều kiện mới.
3. Phát huy vai trò thanh niên – động lực kết nối bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch
Thanh niên có lợi thế về khả năng tiếp cận công nghệ, học hỏi kỹ năng mới, đổi mới phương thức truyền thông và tổ chức các hoạt động cộng đồng. Tại Bác Ái Tây, phát huy vai trò của thanh niên cần được thực hiện trên cả phương diện bảo tồn văn hóa, phát triển sản phẩm du lịch và thúc đẩy sinh kế bền vững.
Thứ nhất, phát huy vai trò thanh niên trong gìn giữ và trao truyền văn hóa Raglai.
Thanh niên cần chủ động tìm hiểu lịch sử, phong tục, tập quán, tiếng nói, dân ca, dân vũ, nhạc cụ, ẩm thực và tri thức bản địa của dân tộc mình. Việc học hỏi nên được thực hiện thông qua sự hướng dẫn của nghệ nhân, người cao tuổi và những người am hiểu văn hóa trong cộng đồng. Qua đó, thanh niên không chỉ tiếp nhận tri thức mà còn góp phần duy trì sự kết nối giữa các thế hệ.
Các tổ chức Đoàn cần phối hợp với chính quyền, trường học, nghệ nhân và các nhóm cộng đồng tổ chức hoạt động giao lưu, sinh hoạt văn hóa, câu lạc bộ dân ca, dân vũ, tìm hiểu nhạc cụ truyền thống và kể chuyện về quê hương. Những hoạt động này cần được duy trì thường xuyên, tránh hình thức hoặc chỉ tập trung vào các dịp lễ hội.
Đối với những giá trị có nguy cơ mai một, thanh niên có thể tham gia ghi chép, sưu tầm, số hóa tư liệu và xây dựng kho dữ liệu văn hóa cộng đồng. Tuy nhiên, quá trình lưu giữ và giới thiệu tư liệu cần có sự đồng thuận của người nắm giữ di sản, tôn trọng quyền riêng tư và những giới hạn đối với các nghi lễ, tri thức mang tính thiêng hoặc chỉ được lưu truyền trong phạm vi cộng đồng.
Thứ hai, khuyến khích thanh niên tham gia xây dựng sản phẩm du lịch cộng đồng.
Trên cơ sở nguồn lực sẵn có, thanh niên có thể tham gia phát triển các dịch vụ lưu trú tại cộng đồng, giới thiệu ẩm thực truyền thống, tổ chức trải nghiệm nghề thủ công, hướng dẫn tìm hiểu văn hóa và kết nối các điểm du lịch sinh thái với hoạt động khám phá đời sống địa phương.
Điều quan trọng là sản phẩm phải xuất phát từ nhu cầu và khả năng thực tế của cộng đồng, không sao chép máy móc mô hình ở nơi khác. Các hoạt động trải nghiệm cần được thiết kế phù hợp với điều kiện tự nhiên, phong tục và nhịp sống của người dân; đồng thời bảo đảm an toàn cho du khách, vệ sinh môi trường và chất lượng phục vụ.
Thanh niên cũng cần được hỗ trợ tiếp cận kiến thức về khởi sự kinh doanh, quản trị dịch vụ, kỹ năng giao tiếp, ngoại ngữ, xây dựng giá bán và quản lý tài chính. Khi có đủ năng lực, họ có thể hình thành các nhóm cung cấp dịch vụ hoặc hợp tác với hộ gia đình, hợp tác xã và doanh nghiệp du lịch, qua đó tạo việc làm tại chỗ và hạn chế tình trạng người trẻ phải rời địa phương để tìm kiếm sinh kế.
Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quảng bá du lịch và lan tỏa giá trị văn hóa.
Trong môi trường truyền thông hiện nay, hình ảnh, video ngắn, bản đồ số và các nền tảng mạng xã hội có thể giúp điểm đến tiếp cận du khách nhanh chóng với chi phí phù hợp. Thanh niên có thể tham gia xây dựng nội dung giới thiệu cảnh quan, ẩm thực, nhà ở truyền thống, nghệ nhân, câu chuyện văn hóa và các sản phẩm trải nghiệm tại Bác Ái Tây.
Tuy nhiên, quảng bá số cần bảo đảm tính chính xác, có chiều sâu và tôn trọng văn hóa bản địa. Không nên chỉ khai thác những hình ảnh gây tò mò hoặc trình bày văn hóa như một yếu tố lạ mắt để thu hút lượt xem. Mỗi nội dung truyền thông cần góp phần giúp du khách hiểu đúng hơn về cộng đồng, giá trị di sản và trách nhiệm của mình khi tham gia trải nghiệm.
Cùng với quảng bá, thanh niên có thể hỗ trợ các hộ làm du lịch cập nhật thông tin dịch vụ, tiếp nhận phản hồi của khách, sử dụng công cụ đặt dịch vụ trực tuyến và giới thiệu sản phẩm địa phương trên các kênh phù hợp. Đây là hướng đi thiết thực để thu hẹp khoảng cách về năng lực số, nâng cao khả năng tiếp cận thị trường và tăng tính chủ động của người dân.
Thứ tư, phát huy vai trò của tổ chức Đoàn trong kết nối các nguồn lực phát triển du lịch cộng đồng.
Tổ chức Đoàn cần trở thành cầu nối giữa thanh niên với chính quyền địa phương, nghệ nhân, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp du lịch và các tổ chức xã hội. Thông qua các chương trình tình nguyện, tập huấn, cuộc thi sáng tạo và hoạt động khởi nghiệp, thanh niên có thể được hỗ trợ nâng cao năng lực, phát triển ý tưởng và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị du lịch.
Bên cạnh đó, cần khuyến khích thanh niên tham gia các hoạt động bảo vệ rừng, giữ gìn cảnh quan, giảm rác thải nhựa, bảo vệ nguồn nước và xây dựng môi trường du lịch an toàn, thân thiện. Đây không chỉ là những hoạt động bổ trợ mà còn là điều kiện để duy trì chất lượng tài nguyên tự nhiên – nền tảng quan trọng của du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng tại địa phương.
4. Giải pháp xây dựng mô hình du lịch cộng đồng bền vững tại Bác Ái Tây
Để phát huy hiệu quả tiềm năng du lịch và vai trò của thanh niên, cần triển khai đồng bộ một số giải pháp sau:
Một là, hoàn thiện định hướng và cơ chế phối hợp phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa. Chính quyền địa phương cần cụ thể hóa định hướng phát triển du lịch thành kế hoạch có mục tiêu, nhiệm vụ, lộ trình và trách nhiệm rõ ràng. Trong đó, cần xác định những giá trị văn hóa có thể phát triển thành sản phẩm du lịch, những giá trị cần bảo vệ nghiêm ngặt và cơ chế để cộng đồng tham gia quyết định cách thức giới thiệu di sản.
Hai là, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực du lịch tại chỗ. Tổ chức các chương trình tập huấn thiết thực về kỹ năng đón tiếp, thuyết minh, sơ cứu, vệ sinh an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường, quản lý dịch vụ và ứng dụng công nghệ số. Nội dung đào tạo cần phù hợp với điều kiện của thanh niên và các hộ gia đình, gắn học tập với thực hành, hỗ trợ sau đào tạo và cơ hội tham gia hoạt động du lịch thực tế.
Ba là, xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng trên cơ sở liên kết tài nguyên sinh thái với văn hóa Raglai. Cần nghiên cứu các tuyến, điểm và chương trình trải nghiệm có khả năng kết nối cảnh quan thiên nhiên với ẩm thực, âm nhạc, nghề truyền thống và đời sống cộng đồng. Quá trình xây dựng sản phẩm phải bảo đảm sự tham gia tự nguyện của người dân, có quy định rõ về giá dịch vụ, chất lượng phục vụ và phân chia lợi ích; tránh khai thác quá mức tài nguyên hoặc làm biến đổi không gian văn hóa.
Bốn là, tăng cường xúc tiến, quảng bá và liên kết thị trường. Địa phương cần hỗ trợ các mô hình du lịch cộng đồng xây dựng hình ảnh nhận diện, thông tin giới thiệu thống nhất và nội dung truyền thông số có chất lượng. Đồng thời, thúc đẩy kết nối với doanh nghiệp lữ hành, cơ sở lưu trú, các điểm du lịch trong khu vực và những chương trình quảng bá phù hợp. Thanh niên có thể đảm nhiệm vai trò hỗ trợ truyền thông, nhưng cần được hướng dẫn về tính chính xác của thông tin, bản quyền hình ảnh và đạo đức truyền thông.
Năm là, bảo đảm người dân là chủ thể và người hưởng lợi từ phát triển du lịch. Cộng đồng cần được tham gia từ khâu lựa chọn sản phẩm, tổ chức dịch vụ đến đánh giá tác động của hoạt động du lịch. Cần công khai cơ chế phân chia lợi ích, khuyến khích sử dụng lao động và sản phẩm địa phương, đồng thời có biện pháp bảo vệ quyền lợi của nghệ nhân và người nắm giữ tri thức truyền thống. Những hoạt động liên quan đến nghi lễ, không gian thiêng hoặc tri thức văn hóa đặc thù phải được thực hiện trên cơ sở tôn trọng quy ước và sự đồng thuận của cộng đồng.
Sáu là, xây dựng cơ chế theo dõi và đánh giá hiệu quả phát triển bền vững. Bên cạnh các chỉ tiêu về khách du lịch và doanh thu, cần quan tâm đến số lao động địa phương có việc làm, mức độ tham gia của thanh niên, tỷ lệ sản phẩm sử dụng nguồn lực tại chỗ, mức độ hài lòng của cộng đồng, tình trạng môi trường và kết quả duy trì các giá trị văn hóa. Việc đánh giá thường xuyên sẽ giúp địa phương điều chỉnh chính sách, khắc phục hạn chế và bảo đảm mục tiêu phát triển du lịch không tách rời nhiệm vụ bảo tồn di sản.
5. Để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển từ bên trong cộng đồng
Phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa Raglai ở Bác Ái Tây không chỉ là một hướng đi nhằm khai thác lợi thế về cảnh quan và bản sắc địa phương, mà còn là quá trình tạo dựng sinh kế, củng cố sự gắn kết cộng đồng và trao truyền di sản cho các thế hệ tiếp theo. Trong quá trình đó, thanh niên giữ vai trò quan trọng với tư cách là người tiếp nối văn hóa, chủ thể sáng tạo sản phẩm và cầu nối đưa hình ảnh quê hương đến với du khách.
Để vai trò ấy được phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp giữa chính quyền, tổ chức Đoàn, nghệ nhân, hộ gia đình và các chủ thể tham gia hoạt động du lịch. Thanh niên phải được tạo điều kiện học tập, thực hành, khởi nghiệp và tham gia ra quyết định; cộng đồng phải được tôn trọng quyền làm chủ di sản và được hưởng lợi công bằng từ hoạt động du lịch.
Khi văn hóa được bảo tồn bằng chính ý thức và sự tham gia của cộng đồng, khi thanh niên có đủ tri thức và năng lực để kết nối di sản với công nghệ và thị trường, du lịch cộng đồng sẽ có cơ hội phát triển theo hướng bền vững hơn. Đây cũng là nền tảng để Bác Ái Tây phát huy giá trị văn hóa Raglai, tạo thêm sinh kế cho người dân và đóng góp vào mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương trong giai đoạn mới.
Trịnh Thị Bích Ngân
Giảng viên Khoa Xây dựng Đảng, Trường Chính trị tỉnh Khánh Hoà
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Quốc hội (2017), Luật Du lịch, Luật số 09/2017/QH14.
2. Bộ Chính trị (2017), Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 16/01/2017 về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn.
3. Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
4. Đảng bộ xã Bác Ái Tây (2025), Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Bác Ái Tây lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 – 2030.
5. Tài liệu nghiên cứu đề tài khoa học cấp trường: Phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa dân tộc trên địa bàn xã Bác Ái Tây, tỉnh Khánh Hòa.