Bài viết tập trung luận giải vai trò, trách nhiệm của học viên các trường sĩ quan quân đội trong lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trên không gian mạng. Trên cơ sở phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn, bài viết chỉ ra những ưu điểm, hạn chế trong phát huy vai trò của học viên hiện nay; đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ", góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và xây dựng hình ảnh Quân đội nhân dân Việt Nam trong thời kỳ mới.
Từ khóa: Học viên sĩ quan; Bộ đội Cụ Hồ; không gian mạng; Giá trị văn hóa.
1. Đặt vấn đề
Không gian mạng (KGM) ngày càng trở thành một "không gian xã hội đặc biệt", có sức chi phối sâu sắc đến nhận thức, tư tưởng và hệ giá trị của con người, nhất là đối với thế hệ trẻ. Cùng với đó, các thế lực thù địch triệt để lợi dụng môi trường này để gia tăng hoạt động xuyên tạc, bóp méo, làm phai nhạt hình ảnh và giá trị cao đẹp "Bộ đội Cụ Hồ". Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu không chỉ dừng lại ở bảo vệ mà phải chủ động lan tỏa những giá trị tích cực, tạo thế chủ động trên mặt trận tư tưởng, văn hóa trên KGM. Trong bối cảnh ấy, học viên các trường sĩ quan (TSQ) quân đội, với lợi thế về tri thức, bản lĩnh chính trị và khả năng tiếp cận công nghệ, cần được xác định là lực lượng giữ vai trò quan trọng trong việc lan tỏa và khẳng định giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trong môi trường số hiện nay.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Một số vấn đề lý luận về vai trò, trách nhiệm của học viên các TSQ quân đội trong lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trên KGM
Học viên các TSQ quân đội là quân nhân đang được đào tạo, rèn luyện trong hệ thống các TSQ quân đội theo mục tiêu, yêu cầu đào tạo cụ thể của từng loại hình, chuyên ngành, nhằm chuẩn bị trực tiếp đảm nhiệm cương vị sĩ quan trong Quân đội nhân dân (QĐND) Việt Nam. Đây không chỉ là đối tượng của quá trình giáo dục, đào tạo mà còn là chủ thể tích cực tham gia tiếp nhận, chuyển hóa và thực hành các giá trị văn hóa quân sự, trong đó có giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ". Với đặc điểm đang trong quá trình hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực, nhưng đồng thời trực tiếp tham gia các hoạt động học tập, rèn luyện và sinh hoạt trong môi trường quân sự, học viên các TSQ quân đội có khả năng lan tỏa những giá trị đó thông qua hành vi, chuẩn mực ứng xử và hoạt động thực tiễn, cả trong môi trường thực và trên KGM, góp phần hình thành hình ảnh người sĩ quan tương lai đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
Giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" là sự kết tinh những phẩm chất cao đẹp của QĐND Việt Nam trong suốt quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, đồng thời là biểu hiện tập trung của bản chất cách mạng, truyền thống vẻ vang và nhân cách người quân nhân cách mạng. Trong thời kỳ mới, hệ giá trị đó tiếp tục được kế thừa, phát triển với những nội dung cốt lõi như: tuyệt đối trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân; giữ vững phẩm chất đạo đức cách mạng trong sáng, lối sống lành mạnh, khiêm tốn, giản dị; gắn bó máu thịt với nhân dân, vì nhân dân phục vụ; chấp hành nghiêm kỷ luật, đề cao tính tự giác, tinh thần tổ chức cao; đồng thời thể hiện tinh thần tiên phong, gương mẫu trên mọi lĩnh vực công tác và đời sống.
Lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trên KGM là quá trình chủ động truyền bá, định hướng, củng cố và mở rộng ảnh hưởng của các giá trị tích cực thông qua các nền tảng số, qua đó góp phần hình thành nhận thức, thái độ và hành vi phù hợp với chuẩn mực xã hội. Đây không chỉ là hoạt động chia sẻ thông tin đơn thuần mà còn là quá trình tác động có mục đích, có định hướng, nhằm tạo lập và duy trì "dòng chảy thông tin tích cực" trong môi trường mạng. Hoạt động này mang những đặc điểm nổi bật như tốc độ lan truyền nhanh, phạm vi ảnh hưởng rộng, tính tương tác cao và đa chiều, cho phép thông tin được tiếp nhận, phản hồi và tái tạo liên tục. Tuy nhiên, cùng với đó là những yếu tố phức tạp, khó kiểm soát, như sự đan xen giữa thông tin chính thống và phi chính thống, giữa đúng và sai, tích cực và tiêu cực; nguy cơ bị lợi dụng để phát tán thông tin sai lệch, xuyên tạc. Vì vậy, lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trên KGM đòi hỏi phải được tiến hành một cách chủ động, có định hướng rõ ràng, gắn với bản lĩnh chính trị, năng lực nhận diện và xử lý thông tin của chủ thể tham gia, nhằm bảo đảm tính đúng đắn, sức thuyết phục và hiệu quả xã hội.
2.2. Vai trò và trách nhiệm của học viên các TSQ quân đội trong lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ"
Trong bối cảnh KGM ngày càng trở thành môi trường quan trọng định hình nhận thức xã hội, học viên các TSQ quân đội là lực lượng trực tiếp tham gia với tần suất cao, có khả năng tạo ảnh hưởng rõ nét đến cộng đồng mạng, đặc biệt trong nhóm đối tượng thanh niên. Với lợi thế về tri thức, bản lĩnh chính trị và khả năng tiếp cận công nghệ, học viên các TSQ quân đội không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà còn là chủ thể tích cực tham gia sản xuất, chia sẻ và định hướng nội dung, qua đó góp phần lan tỏa văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trên KGM.
Trên phương diện chức năng, học viên các TSQ quân đội giữ vai trò là lực lượng quan trọng trong đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, nhất là những luận điệu xuyên tạc, phủ nhận giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" và hình ảnh QĐND Việt Nam. Đồng thời, họ còn là hạt nhân lan tỏa các chuẩn mực văn hóa quân nhân thông qua hành vi, thái độ và nội dung tương tác trên môi trường số, góp phần củng cố niềm tin xã hội, nâng cao uy tín và vị thế của Quân đội trong lòng nhân dân.
Vai trò đó chỉ có thể được phát huy đầy đủ khi gắn với ý thức trách nhiệm toàn diện của mỗi học viên. Trước hết là trách nhiệm chính trị, tư tưởng, thể hiện ở sự kiên định lập trường, quan điểm, chủ động bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Tiếp đến là trách nhiệm đạo đức, văn hóa, đòi hỏi mỗi học viên phải giữ gìn hình ảnh, chuẩn mực ứng xử văn minh, chuẩn mực trong mọi hoạt động trên KGM. Đồng thời, đó còn là trách nhiệm pháp lý và kỷ luật quân đội, yêu cầu chấp hành nghiêm các quy định về quản lý, sử dụng mạng xã hội, bảo đảm tính chuẩn mực, an toàn và đúng định hướng trong quá trình tham gia môi trường số. Sự thống nhất giữa vai trò và trách nhiệm chính là cơ sở để học viên thực sự trở thành lực lượng nòng cốt trong lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trong điều kiện mới.
2.3. Thực trạng phát huy vai trò của học viên các TSQ quân đội trong lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trên KGM
Trong thời gian qua, việc phát huy vai trò của học viên các TSQ quân đội trong lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trên KGM đã đạt được những kết quả bước đầu đáng ghi nhận. Trước hết, đa số học viên có nhận thức cơ bản đúng đắn về nội hàm, ý nghĩa và giá trị bền vững của hình tượng "Bộ đội Cụ Hồ", từ đó hình thành thái độ tích cực trong việc giữ gìn, phát huy các chuẩn mực văn hóa quân nhân. Trên KGM, phần lớn học viên thể hiện ý thức sử dụng mạng xã hội tương đối lành mạnh, tuân thủ các quy định của Quân đội, hạn chế những biểu hiện lệch chuẩn, góp phần xây dựng môi trường thông tin tích cực.
Bên cạnh đó, một bộ phận học viên đã bước đầu chủ động tham gia chia sẻ, lan tỏa những thông tin tích cực, hình ảnh đẹp về Quân đội, về đời sống học tập, rèn luyện trong nhà trường quân đội; qua đó góp phần củng cố niềm tin của xã hội đối với QĐND Việt Nam.
Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm, việc phát huy vai trò của học viên vẫn còn bộc lộ không ít hạn chế. Trước hết, một bộ phận học viên còn biểu hiện thụ động, chưa nhận thức đầy đủ về vai trò chủ thể của mình trong lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ", dẫn đến thiếu chủ động trong tham gia chia sẻ, định hướng thông tin trên KGM. Nội dung đăng tải của học viên nhìn chung còn đơn điệu, mang tính phản ánh nhiều hơn là sáng tạo, thiếu chiều sâu và sức lan tỏa, chưa thực sự hấp dẫn đối với cộng đồng mạng. Mặt khác, kỹ năng truyền thông số, đặc biệt là kỹ năng xây dựng nội dung, tương tác và phản bác các quan điểm sai trái, thù địch còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu của môi trường truyền thông hiện đại.
2.4. Giải pháp phát huy vai trò, trách nhiệm của học viên các TSQ quân đội trong lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trên KGM
Một là, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các chủ thể, lực lượng về phát huy vai trò của học viên các TSQ quân đội trong nhiệm vụ lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trên KGM
Giải pháp này giữ vị trí định hướng, có ý nghĩa nền tảng, quyết định đến chất lượng và hiệu quả của toàn bộ quá trình phát huy vai trò của học viên. Nhận thức đúng của các chủ thể, lực lượng lãnh đạo, quản lý và giáo dục là điều kiện tiên quyết để xác định đúng mục tiêu, nội dung và phương thức tổ chức thực hiện; đồng thời bảo đảm sự thống nhất trong lãnh đạo, chỉ đạo và triển khai, tránh tình trạng hình thức, thiếu chiều sâu hoặc buông lỏng định hướng. Theo đó, cần tập trung nâng cao nhận thức cho các chủ thể, lực lượng như cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chức năng, đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý học viên về vị trí, vai trò của học viên các TSQ quân đội trong tham gia đấu tranh trên KGM, xác định rõ học viên không chỉ là đối tượng giáo dục mà còn là chủ thể trực tiếp tham gia lan tỏa, định hướng và bảo vệ các giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ". Đồng thời, làm rõ nội hàm, yêu cầu lan tỏa giá trị văn hóa trong điều kiện mới, đặc biệt là sự gắn kết giữa nhiệm vụ này với công tác giáo dục chính trị, tư tưởng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Quá trình tuyên truyền, giáo dục cần tiến hành đồng bộ thông qua các hình thức quán triệt nghị quyết, chỉ thị, đưa nội dung này vào chương trình giáo dục chính trị, sinh hoạt đảng, sinh hoạt đơn vị và kế hoạch công tác của đơn vị. Kết hợp giữa giáo dục tập trung với tự học, tự nghiên cứu; giữa truyền thụ lý luận với phân tích tình huống thực tiễn trên KGM. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, giám sát, đánh giá việc thực hiện của các chủ thể, lực lượng, kịp thời uốn nắn nhận thức lệch lạc, biểu hiện thiếu trách nhiệm; phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên trong định hướng và tổ chức thực hiện.
Hai là, đổi mới nội dung, hình thức giáo dục nhằm nâng cao năng lực truyền thông và đấu tranh trên KGM của học viên các TSQ quân đội
Giải pháp này giữ vị trí trung tâm, có ý nghĩa trực tiếp nâng cao năng lực thực hành của học viên các TSQ quân đội trong lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" và tham gia đấu tranh trên KGM. Đây là giải pháp quyết định chuyển hóa nhận thức thành hành động cụ thể, có chất lượng và sức lan tỏa, khắc phục tình trạng nội dung đơn điệu, kỹ năng hạn chế, hiệu quả tác động chưa cao hiện nay.
Cần tập trung đổi mới toàn diện nội dung giáo dục theo hướng gắn chặt giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" với môi trường truyền thông số, làm rõ không chỉ giá trị cần lan tỏa mà còn cách thức thể hiện các giá trị đó trên KGM. Trọng tâm là trang bị cho học viên năng lực xây dựng, lựa chọn và truyền tải thông tin phù hợp với đặc trưng của các nền tảng số, bảo đảm tính chính xác, hấp dẫn và định hướng tích cực. Đồng thời, chú trọng phát triển năng lực nhận diện, phân tích và đấu tranh với các thông tin sai trái, thù địch; làm cho học viên hiểu rõ các thủ đoạn xuyên tạc phổ biến, biết cách bóc tách vấn đề và phản bác bằng lập luận khoa học, có cơ sở, tránh cảm tính, cực đoan. Nội dung giáo dục cũng cần cập nhật những vấn đề mới của đời sống truyền thông hiện đại, đặc biệt là xu hướng tiếp nhận thông tin của công chúng, nhằm nâng cao khả năng thích ứng và chủ động của học viên trong môi trường số.
Các TSQ quân đội cần đa dạng hóa hình thức và phương pháp giáo dục theo hướng kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa trực tiếp và trực tuyến, giữa lý thuyết với thực hành. Bên cạnh các hình thức giáo dục tập trung, cần đẩy mạnh tổ chức các hoạt động thực hành như xây dựng sản phẩm truyền thông số, xử lý tình huống trên KGM, tham gia diễn đàn, cuộc thi sáng tạo nội dung, qua đó rèn luyện kỹ năng và hình thành năng lực thực tiễn cho học viên. Đồng thời, phát huy vai trò của đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý và cơ quan chức năng trong việc hướng dẫn, định hướng nội dung, kiểm tra, đánh giá chất lượng sản phẩm truyền thông của học viên. Cùng với đó, cần tăng cường quản lý, định hướng việc sử dụng mạng xã hội theo hướng chặt chẽ nhưng linh hoạt, vừa bảo đảm kỷ luật, vừa khuyến khích tính chủ động, sáng tạo, giúp học viên từng bước hình thành phong cách tham gia KGM chuyên nghiệp, có bản lĩnh và hiệu quả.
Ba là, xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh nhằm tạo không gian lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trong các TSQ quân đội
Giải pháp này giữ vai trò bảo đảm, có ý nghĩa tạo lập điều kiện môi trường thuận lợi để các hoạt động lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" được triển khai thường xuyên, ổn định và có chiều sâu. Đây là yếu tố định hình "không gian giá trị", góp phần định hướng hành vi, điều chỉnh chuẩn mực và duy trì tính bền vững của quá trình lan tỏa trong KGM.
Cần tập trung xây dựng môi trường văn hóa số trong các TSQ quân đội theo hướng vừa bảo đảm tính kỷ luật, chính quy, vừa tạo điều kiện để lan tỏa các giá trị tích cực. Trọng tâm là thiết lập và cụ thể hóa hệ thống chuẩn mực ứng xử trên KGM phù hợp với đặc thù quân đội, gắn chặt với yêu cầu thể hiện hình ảnh, phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" trong điều kiện mới. Đồng thời, cần hình thành hệ thống nội dung thông tin tích cực, có định hướng rõ ràng, phản ánh sinh động đời sống học tập, rèn luyện và phẩm chất của học viên, qua đó tạo "nguồn nội dung" cho hoạt động lan tỏa. Bên cạnh đó, cần xác định rõ môi trường số trong nhà trường không chỉ là không gian quản lý mà còn là không gian giáo dục, nơi các giá trị văn hóa được hình thành, củng cố và lan tỏa thông qua tương tác thường xuyên của học viên.
Các TSQ cần kết hợp chặt chẽ giữa xây dựng chuẩn mực, tổ chức hoạt động và quản lý, định hướng. Trước hết, cần ban hành và cụ thể hóa các quy định về sử dụng mạng xã hội, chuẩn mực phát ngôn, chia sẻ và tương tác trên KGM; đồng thời tổ chức tuyên truyền, hướng dẫn để học viên nắm vững và tự giác thực hiện. Cùng với đó, cần chủ động xây dựng các kênh thông tin chính thống, các diễn đàn, nhóm truyền thông nội bộ để định hướng nội dung, tạo môi trường cho học viên tham gia lan tỏa thông tin tích cực. Tổ chức các phong trào, hoạt động thi đua gắn với sáng tạo nội dung số, qua đó khuyến khích học viên tham gia một cách chủ động, có tổ chức và định hướng rõ ràng. Đồng thời, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, kịp thời phát hiện, uốn nắn những biểu hiện lệch chuẩn, xử lý nghiêm các vi phạm, bảo đảm kỷ luật thông tin trong môi trường số.
Bốn là, phát huy tính tự giác, tự rèn luyện của học viên các TSQ quân đội trong lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trên KGM
Đây là giải pháp có ý nghĩa quyết định đến tính bền vững và chiều sâu của quá trình lan tỏa giá trị văn hóa trên KGM. Giải pháp này hướng vào yếu tố nội sinh, làm cho mỗi học viên tự ý thức, tự điều chỉnh và tự hoàn thiện hành vi của mình trong môi trường số.
Các TSQ quân đội cần tập trung hình thành "bản lĩnh số" cho học viên với tư cách là một bộ phận cấu thành bản lĩnh chính trị của người quân nhân trong điều kiện mới. Bản lĩnh đó thể hiện ở khả năng làm chủ thông tin, giữ vững lập trường trước các luồng thông tin đa chiều, biết lựa chọn, tiếp nhận và xử lý thông tin một cách tỉnh táo, có định hướng; đồng thời chủ động tham gia lan tỏa những giá trị tích cực, đấu tranh với những biểu hiện sai trái trên KGM. Cùng với đó, cần định hướng để mỗi học viên tự xác lập vai trò của mình như một chủ thể truyền thông tích cực, không chỉ dừng ở việc tránh sai phạm mà phải chủ động tạo ra và lan tỏa những nội dung có giá trị, góp phần xây dựng hình ảnh người quân nhân cách mạng trong môi trường số.
Các TSQ quân đội cần gắn việc phát huy tính tự giác, tự rèn luyện với quá trình học tập, rèn luyện và đánh giá kết quả của học viên, tạo cơ chế khuyến khích và thúc đẩy động cơ tự hoàn thiện. Đồng thời, cần xây dựng môi trường để học viên được trải nghiệm, thực hành và tự kiểm nghiệm thông qua các hoạt động cụ thể trên KGM, từ đó hình thành thói quen và năng lực tự điều chỉnh hành vi. Bên cạnh sự định hướng của tổ chức, cần đề cao vai trò tự quản, tự kiểm tra của học viên, kết hợp giữa yêu cầu kỷ luật với động lực tự thân trong rèn luyện.
3. Kết luận
Trong bối cảnh KGM ngày càng trở thành môi trường quan trọng định hình nhận thức xã hội, việc lan tỏa giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược lâu dài. Đây vừa là quá trình giữ gìn, phát huy bản sắc tốt đẹp của QĐND Việt Nam, vừa là phương thức chủ động tạo dựng thế trận tư tưởng, văn hóa vững chắc trong môi trường số. Để phát huy hiệu quả vai trò của học viên các TSQ quân đội, cần triển khai đồng bộ các giải pháp từ nâng cao nhận thức, đổi mới nội dung và phương thức giáo dục, bồi dưỡng kỹ năng, xây dựng môi trường văn hóa số đến phát huy tính tự giác, tự rèn luyện của học viên. Khi nhận thức, trách nhiệm và năng lực được kết hợp chặt chẽ, mỗi học viên sẽ trở thành một "chủ thể lan tỏa" tích cực, góp phần xây dựng hình ảnh QĐND Việt Nam vững mạnh, chính quy, hiện đại trong KGM, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Nguyễn Văn Anh
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Tài liệu tham khảo
(1) Quốc Hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật An ninh mạng, số 24/2018/QH14, ngày 12/6/2018.
(2) Bộ Chính trị, Nghị quyết về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, số 35-NQ/TW, ngày 22/10/2018.
(3) Bộ Chính trị (khóa XII) Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trên không gian mạng, số 29-NQ/TW, ngày 25/7/2018.
(3) Cao Anh Dũng, Bảo vệ an ninh quốc gia trên không gian mạng trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư theo định hướng Đại hội XIII của Đảng, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày14/01/2022.
(4) Lương Thanh Hân, Bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng nhằm phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia trong kỷ nguyên mới, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 13-06-2025.