Quan hệ hợp tác song phương về quốc phòng, an ninh giữa Hàn Quốc - Ấn Độ và hàm ý chính sách đối với Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Bài viết là sản phẩm nghiên cứu của đề tài khoa học cấp cơ sở

1. Khái quát quan hệ hợp tác song phương quốc phòng, an ninh giữa Hàn Quốc và Ấn Độ

"Khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với an ninh, chính trị, quốc phòng và thương mại thế giới trong thế kỷ XXI"[3]. Trong bối cảnh hiện nay, lợi ích chiến lược giữa các nước lớn và cục diện cạnh tranh quyền lực, nhất là cạnh tranh giữa hai cường quốc Mỹ - Trung đã và đang tác động mạnh mẽ đến quan hệ quốc tế trên tất cả các lĩnh vực, nhất là chính trị, an ninh, kinh tế, phạm vi tác động, ảnh hưởng toàn cầu, nhất là tại khu vực châu Á, khu vực được đánh giá là phát triển năng động và tâm điểm trong cạnh tranh quyền lực giữa các nước lớn [4]. Trong hợp tác quốc phòng, về an ninh, vấn đề bảo đảm an ninh thương mại hàng hải được xác định là nội dung quan trọng, là ưu tiên trong quan hệ hợp tác giữa các quốc gia, nhất là các nước có chung lợi ích trong khu vực Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương.

Những năm gần đây, Hàn Quốc đã triển khai thực hiện chính sách hướng Nam mới, thúc đẩy quan hệ hợp tác với các nước khu vực châu Á, trong đó ASEAN và Ấn Độ được xác định "trở thành một trục thịnh vượng mới trong chính sách hướng Nam của Hàn Quốc" [5]. Đối với Ấn Độ, những năm qua, Ấn Độ tiếp tục theo đuổi chính sách ngoại giao đa phương và tăng cường sự hiện diện trong khu vực [6]. Đáng chú ý, năm 2018, Thủ tướng Modi đã công bố Sáng kiến Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (IPOI), qua đó khẳng định Ấn Độ tăng cường hợp tác với quốc gia, nhấn mạnh đến vai trò trung tâm của ASEAN tại khu vực Ấn Độ Dương. Qua đó, không chỉ khẳng định Ấn Độ là quốc gia lớn nhất trong khu vực vành đai Ấn Độ Dương mà còn thể hiện rõ quyết tâm của Ấn Độ trở thành "nhân tố cốt lõi trong sự định hình cấu trúc khu vực Ấn Độ Dương Thái Bình Dương" [7].

Từ những điểm tương đồng về định hướng phát triển đất nước và việc coi trọng khu vực ASEAN, thời gian qua Ấn Độ và Hàn Quốc đã không ngừng làm sâu sắc thêm quan hệ ngoại giao giữa hai nước, vốn được thiết lập từ những năm 1973; đến năm 2015 mối quan hệ này đã được nâng tầm thành đối tác chiến lược đặc biệt dưới thời Thủ tướng Narendra Modi"^[1] và trong những năm gần đây là đối tác giữ vai trò quan trọng, trung tâm trong tầm nhìn và chiến lược của nhau. Như vậy, động lực quan hệ quốc phòng và an ninh giữa Hàn Quốc và Ấn Độ chính là các yếu tố hội tụ để củng cố mối quan hệ giữa Ấn Độ và Hàn Quốc. Trọng tâm là tầm nhìn chung về một Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do, cởi mở, toàn diện đặt trong chủ đề ASEAN và Triển vọng của ASEAN về Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (AIOP) thông qua trọng tâm của Ấn Độ về vai trò trung tâm của ASEAN và Sáng kiến Đoàn kết Hàn Quốc - ASEAN.

Lợi ích mang lại trong quan hệ hợp tác giữa Hàn Quốc và Ấn Độ về quốc phòng, an ninh là không thể phủ nhận, nhất là trong lĩnh vực thương mại hàng hải. Những lợi ích này bao gồm kinh tế do lượng thương mại từ cả hai quốc gia hoạt động trong khu vực và an ninh hàng hải, luật pháp và công ước quốc tế. Trong những năm gần đây, quan hệ quốc phòng giữa Hàn Quốc và Ấn Độ ngày càng tăng cường, đặc biệt, Hàn Quốc là nước thứ hai (sau Nhật Bản) Ấn Độ thiết lập cơ chế đối thoại 2+2 về ngoại giao và an ninh. Hợp tác quốc phòng và an ninh giữa Hàn Quốc và Ấn Độ ngày càng phát triển. Ngoại giao quốc phòng và sự hội tụ lợi ích trong an ninh hàng hải có vai trò quan trọng trong mở rộng quan hệ đối tác an ninh Ấn Độ - Hàn Quốc.

2. Thực trạng hợp tác song phương an ninh, quốc phòng giữa Hàn Quốc và Ấn Độ

Hàn Quốc xây dựng Sáng kiến Hòa bình và Hợp tác Đông Bắc Á (NAPCI) nhằm tăng cường hợp tác và an ninh giữa các quốc gia trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương, trong đó Ấn Độ giữ vai trò là hạt nhân, mắt xích quan trọng. Thông qua hợp tác giữa hai nước nhằm thúc đẩy việc thực hiện các cam kết nhằm đạt được các mục tiêu chung giữa NAPCI của Hàn Quốc và Chính sách hành động hướng Đông của Ấn Độ. Bên cạnh đó, Hàn Quốc tăng cường sự tham gia vào khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương bắt đầu từ thời Tổng thống Moon Jae-in đến thời Tổng thống Yoon Suk Yeol. Theo đó, Tổng thống Yoon công bố Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (IPS) năm 2022, nền tảng chiến lược do Tổng thống Moon Jea - in đặt nền móng trong Chính sách hướng Nam mới (NSP) là bước tiến trong chính sách đối ngoại và nâng cao ngoại giao cường quốc tầm trung của Hàn Quốc đối với thúc đẩy hòa bình, an ninh và ổn định khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Dưới thời Tổng thống Moon Jea - in (2017 - 2022), Hàn Quốc khởi xướng NSP nhằm mở rộng quan hệ với các nước ASEAN và Ấn Độ trên 3 trụ cột con người, thịnh vượng và hòa bình, làm sâu sắc thêm quan hệ chính trị, kinh tế, xã hội của Hàn Quốc, ASEAN và Ấn Độ. Trong chuyến thăm Ấn Độ của tổng thống Moon (7/2018), hai nước công bố tầm nhìn nhấn mạnh tầm quan trọng các giá trị chung về dân chủ, kinh tế thị trường tự do, pháp quyền, cam kết chung về một khu vực hòa bình, ổn định, an ninh, tự do, cởi mở, toàn diện dựa trên luật lệ quốc tế.

Đặc biệt, sự chuyển hướng từ Chính sách hướng Đông thành Hành động hướng Đông của Ấn Độ (Act East Policy). Dưới thời Thủ tướng Modi, chính sách mở rộng phạm vi hướng Đông sang các nước Đông Bắc Á. Ấn Độ tăng cường quan hệ đối tác chiến lược với khu vực Đông Bắc Á bao gồm Nhật Bản và Hàn Quốc, đồng thời kiềm chế sự ảnh hưởng của Trung Quốc" [1, tr.207]. Chính sách Hành động hướng Đông tập trung nhiều lĩnh vực khác nhau, đặc biệt là hợp tác an ninh - quốc phòng, trong đó Chính phủ Ấn Độ hiện nay thúc đẩy an ninh biển là vấn đề trung tâm trong tăng cường các thể chế khu vực và đề cao luật pháp quốc tế. Trong những năm gần đây, Hội đồng An ninh quốc gia Ấn Độ và Văn phòng An ninh quốc gia Hàn Quốc đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác. Hàn Quốc thúc đẩy xây dựng cơ chế hòa bình bền vững và phi hạt nhân hóa Bán đảo Triền Tiên nhằm tăng cường nền tảng quan hệ và sự ủng hộ của các quốc gia ASEAN nhằm thúc đẩy việc cải thiện mối quan hệ Hàn Quốc - Triều Tiên, xây dựng hòa bình bền vững và phi hạt nhân hóa hoàn toàn trên Bán đảo Triều Tiên.

Hàn Quốc và Ấn Độ đã tổ chức Đối thoại quốc phòng song phương đầu tiên năm 2003; đến năm 2005, hai nước tiếp tục tổ chức Đối thoại chính sách đối ngoại và an ninh đầu tiên và Bộ Quốc phòng hai nước ký Biên bản ghi nhớ hợp tác công nghiệp quốc phòng và hậu cần. Biên bản ghi nhớ thiết lập khung đối thoại của Ủy ban chung về hợp tác công nghiệp quốc phòng và hậu cần (JCM) nhằm hướng tới thúc đẩy hợp tác quốc phòng lâu dài. JCM tổ chức đầu tiên năm 2007, cho đến nay, bảy JMC giữa hai nước được tổ chức, điều đó cho thấy quan hệ đối tác chiến lược giữa hai nước được duy trì thông qua ngoại giao quốc phòng ở cấp cao nhất. Bộ trưởng Quốc phòng Hàn Quốc đến Ấn Độ vào các năm 2018, 2020, 2021… Sau đó, hai nước thiết lập các cơ chế đối thoại thể chế hóa để tăng cường hợp tác quốc phòng. Đối thoại Chính sách Quốc phòng thành lập năm 2013 và sau khi hai nước nâng quan hệ chiến lược đặc biệt, Đối thoại Chính sách Quốc phòng cấp Bộ trưởng Quốc phòng đã được hợp nhất trở thành một phần của "Đối thoại 2+2". Bên cạnh đó, hai nước thực hiện Đối thoại Chính sách Đối ngoại và An ninh (FPSD) lần thứ 5 năm 2023 nhằm tăng cường Quan hệ đối tác chiến lược đặc biệt thông qua hoạt động cấp cao Ủy ban chung cấp Bộ trưởng Ngoại giao, hợp tác giữa Bộ Ngoại giao và Bộ Quốc phòng nhằm chia sẻ quan điểm về các vấn đề khu vực và toàn cầu.

Trong lĩnh vực công nghiệp quốc phòng, đây là lĩnh vực được xác định là trọng tâm của quan hệ hợp tác quốc phòng song phương. Ấn Độ thực hiện mục tiêu trở thành trung tâm sản xuất quốc phòng theo Sáng kiến Make in India, đồng thời, Hàn Quốc thúc đẩy phát triển thị trường quốc phòng toàn cầu và trở thành đối tác quốc phòng tiềm năng vì năng lực công nghệ tiên tiến và chuyển giao công nghệ. Quan hệ đối tác công nghiệp quốc phòng có sự tham gia của khu vực tư nhân (Liên doanh giữa Larsen & Toubro của Ấn Dộ và Samsung-Techwin của Hàn Quốc sản xuất lựu pháo K-9 Vajra do Bộ Quốc phòng đặt hàng). Bộ Quốc phòng Ấn Độ và Cơ quan Quản lý Chương trình mua sắm quốc phòng Hàn Quốc thành lập Ủy ban chung về hợp tác trong ngành công nghiệp quốc phòng và hậu cần, ký Lộ trình hợp tác trong ngành công nghiệp quốc phòng năm 2019 nhằm tăng cường mối quan hệ quốc phòng lên mức đồng phát triển và sản xuất trong các lĩnh vực hợp tác tiềm năng bao gồm: Hệ thống trên bộ, hệ thống hải quân, hàng không, hệ thống vũ khí dẫn đường. Do đó, lộ trình cũng thúc đẩy đầu tư của Hàn Quốc vào các Hành lang công nghiệp mới thành lập tại Uttar Pradesh và Tamil Nadu của Ấn Độ.

Trong lĩnh vực an ninh hàng hải, hai nước ký Biên bản ghi nhớ về Hợp tác ngành công nghiệp quốc phòng đóng tàu năm 2027 nhằm sản xuất tàu hải quân. (Huyndai của Hàn Quốc và Hindustan Shipyard Limited (HSL) của Ấn Độ). Hai nước ký kết thỏa thuận hậu cần quân sự năm 2019 tăng cường năng lực hoạt động của lực lượng hải quan hai nước thông qua việc sử dụng các căn cứ của hai nước để tiếp nhiên liệu và tăng cường khả năng tương tác giữa hai lực lượng hải quân. Bên cạnh đó, hợp tác an ninh hàng hải được mở rộng thông qua các cuộc tập trận chung giữa hai lực lượng hải quân. Hàn Quốc và Ấn Độ tiến hành cuộc tập trận chung bờ biểm Mumbai, 5 tàu của Hải quân Ấn Độ đến Hàn Quốc trong 5 năm qua nhằm mở rộng hợp tác quân sự giữa hai nước, tăng cường hợp tác lực lượng bảo vệ bờ biển Ấn Độ và Hàn Quốc và tiến hành cuộc tập trận chung "Sahyog - Hyeoblyeog 2018.

Như vậy, Hàn Quốc và Ấn Độ có tầm nhìn chung về trật tự, an ninh khu vực và tăng cường lợi ích giữa hai nước trong kiến trúc an ninh khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Thời gian qua, Hàn Quốc và Ấn Độ đã tăng cường quan hệ đối tác tích hợp, chiến lược và đa chiều và đẩy mạnh quan hệ đối tác chiến lược đặc biệt lên một cấp độ quan trọng tại khu vực. Trong thời gian tới, vai trò của Hàn Quốc có thể sẽ tiếp tục được củng cố thông qua việc tham gia vào các cuộc tập trận hàng hải đa quốc gia do Ấn Độ dẫn đầu. Hàn Quốc có thể mở rộng các phạm vi hợp tác hải quân để đảm bảo lợi ích an ninh chung, tham gia Hội nghị chuyên đề Hải quân Ấn Độ Dương với tư cách quốc gia quan sát, nâng cấp đối thoại Ngoại giao và Quốc phòng, tham gia Trung tâm hợp nhất thông tin khu vực Ấn Độ Dương.

3. Hàm ý chính sách hợp tác quốc phòng, an ninh giữa Việt Nam với Hàn Quốc và Ấn Độ

Đối với Việt Nam, hội nhập quốc tế và đối ngoại quốc phòng trở thành trụ cột quan trọng trong Chiến lược bảo vệ Tổ quốc. Hợp tác quốc phòng là một trong những yếu tố quan trọng nhằm duy trì hòa bình, ổn định trong khu vực, đồng thời là yếu tố thực hiện các mục tiêu quốc phòng của Việt Nam. Hiện nay, Việt Nam chủ động xây dựng các cơ chế song phương và đa phương để đối phó với các vấn đề an ninh phi truyền thống trên Biển Đông. Trong giai đoạn 2016 - 2021, Việt Nam cử cán bộ tham gia đào tạo dài hạn tại các quốc gia như Nga, Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản, với phương châm "Nâng tầm hợp tác quốc phòng đa phương góp phần quan trọng bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo vệ chủ quyền quốc gia; Việt Nam sẵn sàng tham gia các cơ chế hợp tác quốc phòng, an ninh phù hợp với khả năng và lợi ích của Việt Nam, trong đó có các cơ chế quốc phòng, an ninh khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương" [2].

Trong hợp tác quốc phòng Hàn Quốc - Việt Nam, hai nước thực hiện đối thoại chính sách quốc phòng lần thứ 11 năm 2024 nhằm phát triển quan hệ hợp tác quốc phòng giữa hai nước và phát triển các lĩnh vực hợp tác mới. "Việt Nam ủng hộ phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên và giải quyết thông qua đối thoại hòa bình. Đối với hợp tác quốc phòng Việt Nam - Ấn Độ, Ấn Độ cho rằng Việt Nam là quốc gia quan trọng kết nối Ấn Độ với ASEAN và Việt Nam là một trụ cột quan trọng của chính sách hành động hướng Đông. Hợp tác quốc phòng ba bên là chiến lược quan trọng nhằm đạt được sự đồng thuận chung giữa ba nước về an ninh khu vực và toàn cầu. Trong đó, an ninh biển, an ninh hàng hải, an ninh phi truyền thống là lĩnh vực hợp tác có nhiều triển vọng giữa ba nước. Đồng thời, thúc đẩy đối thoại hợp tác an ninh, quốc phòng ba bên sẽ đóng góp vào quán trình xây dựng lòng tin và mang lại lợi ích chung của ba nước, góp phần vào hòa bình và thịnh vượng trong khu vực.

Bên cạnh đó, hợp tác ba bên Việt Nam - Hàn Quốc - Ấn Độ nhằm đạt được sự đồng thuận và lợii ích đối với mỗi nước về các vấn đề khu vực và toàn cầu trong bối cảnh khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương có các tuyến giao thông biển quan trọng và gia tăng thương mại quốc tế thông qua đường biển được xác định là vấn đề trọng tâm, cốt lõi trong các thoả thuận hợp tác. Trên cơ sở đó, "ba nước đã thiết lập nhóm tư vấn chính sách ba nước tham gia đối thoại nhằm xây dựng chính sách" [6] và chuyến thăm chính thức cấp cao Hàn Quốc và Ấn Độ của Việt Nam năm 2021 vừa qua là bước tiến quan trọng đối với quan hệ giữa Việt Nam với Hàn Quốc và Ấn Độ. Trong thời gian tới, hợp tác quốc phòng ba bên là chiến lược quan trọng nhằm đạt được sự đồng thuận chung giữa ba nước về an ninh khu vực và toàn cầu. Trong đó, an ninh biển, an ninh hàng hải, an ninh phi truyền thống là lĩnh lực hợp tác có nhiều triển vọng giữa ba nước. Thúc đẩy đối thoại hợp tác an ninh, quốc phòng ba bên sẽ đóng góp vào quá trình xây dựng lòng tin và mang lại lợi ích chung của ba nước, góp phần vào hòa bình và thịnh vượng trong khu vực.

Từ quan hệ hợp tác về quốc phòng, an ninh của Hàn Quốc và Nhật Bản, cùng với định hướng chính sách hợp tác quốc phòng, an ninh của Việt Nam đối với hai đối tác trên, để góp phần nâng cao hiệu quả quan hệ hợp tác giữa các nước, đóng góp thiết thực vào việc bảo đảm an ninh, lợi ích của Việt Nam và các nước đối tác, Việt Nam cần thực hiện có hiệu quả các định hướng trọng tâm sau đây:

Thứ nhất, Việt Nam kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, kiên định chính sách quốc phòng "bốn không" và mở ra giai đoạn hợp tác mới sâu sắc, thực chất, hiệu quả hơn trong bối cảnh Việt Nam bước vào kỷ nguyên phát triển mới. Đối với các vấn đề khu vực và quốc tế, cần hợp tác duy trì hòa bình, ổn định, an ninh, an toàn và tự do hàng hải, hàng không.

Thứ hai, Việt Nam cần thúc đẩy hợp tác quốc phòng song phương trên tất cả các lĩnh vực và mở rộng những lĩnh vực hợp tác mới. Ấn Độ và Việt Nam thúc đẩy quan hệ hữu nghị trên cơ sở trụ cột quan hệ hợp tác quốc phòng khi hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn toàn diện (tháng 5 năm 2026) và sự hợp tác chính trị giữa cơ quan lập pháp hai nước. Hợp tác an ninh ngày càng có vai trò quan trọng trong quan hệ hai nước với các lĩnh vực hợp tác bao gồm trao đổi đoàn, tăng cường cơ chế tham vấn, đối thoại, huấn luyện, đào tạo, đặc biệt là công nghiệp quốc phòng, an ninh mạng và hợp tác trên các diễn đàn đa phương quốc tế, nâng cao năng lực ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống. Đặc biệt, cần thúc đẩy liên kết giữa an ninh và phát triển lĩnh vực công nghệ chiến lược trong hợp tác an ninh, quốc phòng. Đối với Hàn Quốc, Việt Nam cần tăng cường các cơ chế hợp tác quan trọng như Đối thoại An ninh cấp Thứ trưởng Việt Nam - Hàn Quốc, hợp tác cảnh sát cấp Thứ trưởng, mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực đóng tàu và quốc phòng.

Thứ ba, Việt Nam cần tăng cường kết nối giữa các doanh nghiệp quốc phòng giữa hai nước, tiếp tục phát triển thực chất hợp tác lĩnh vực quốc phòng, an ninh, tăng cường hội đàm cấp Bộ trưởng, tái khởi động ủy ban hỗn hợp về công nghiệp quốc phòng và hậu cần, thực hiện các dự án cụ thể. Quá trình hợp tác cần chú ý khai thác, phát huy thế mạnh, sở trường của các nước đối tác, qua đó tăng cường tiềm lực cho các lực lượng thực thi pháp luật, bảo đảm an ninh, chủ quyền đất nước. Bên cạnh việc hiện đại hoá trang bị, phát triển công nghiệp quốc phòng, thông qua hợp tác quốc tế, cần chú trọng đào tạo, nâng cao năng lực, trình độ cho đội ngũ cán bộ chuyên trách, nhất là năng lực bảo đảm an ninh trên không gian số thông qua tư vấn, chia sẻ kinh nghiệm và chuyển giao công nghệ hệ thống thông tin góp phần bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia.

Hợp tác quốc phòng, an ninh là chiến lược quan trọng nhằm đạt được sự đồng thuận chung giữa về an ninh khu vực và toàn cầu. Động lực quan hệ quốc phòng và an ninh giữa Hàn Quốc và Ấn Độ chính là các yếu tố hội tụ để củng cố mối quan hệ hàng hải mạnh mẽ giữa Ấn Độ và Hàn Quốc. Đó chính là trọng tâm tầm nhìn chung về một Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do, cởi mở, toàn diện. Đây cũng là cơ sở, điều kiện thuận lợi để thúc đẩy quan hệ giữa Việt Nam với Hàn Quốc, Ấn Độ, qua đó củng cố và nâng cao tiềm lực quốc phòng, an ninh, tham gia tích cực hơn vào việc bảo đảm an ninh khu vực và thế giới, nhất là an ninh thương mại hàng hải thời gian tới./.

ThS Cao Thị Mai Hoa

Viện Nghiên cứu Châu Á - Thái Bình Dương,

Viện Hàn lâm KHXH - Thái Bình Dương

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ngô Xuân Bình, Điều chỉnh chính sách đối ngoại của Ấn Độ dưới thời Thủ tướng N.Modi, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội.

2. Tạ Việt Hùng, Trần Ngọc Ngân, Tăng cường hợp tác quốc tế về quốc phòng đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, https://www.tapchicongsan.org.vn.

3. Bùi Đức Khánh (2018), Cạnh tranh chiến lược giữa Trung Quốc và Mỹ tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương, https://www.tapchicongsan.org.vn.

4. Nguyễn Sỹ Tuấn (2015), Một số giải pháp nhằm tăng cường quan hệ và nâng cao hiệu quả hợp tác toàn diện giữa Việt Nam và Campuchia giai đoạn 2013- 2020, Đề tài Nghị định thư,Viện Nghiên cứu Đông Nam Á.

5. Phạm Hồng Thái (2020), Việt Nam trong chính sách hướng Nam mới của Tổng thống Hàn Quốc Moon Jea - In, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

6. Nguyễn Trần Tiến (2018), Từ hợp tác song phương đến sáng kiến hợp tác ba bên Ấn Độ - Nhật Bản - Việt Nam trong bối cảnh Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương Tự do và Mở, Tạp chí Nghiên cứu Ấn Độ và châu Á, số 1-2019.

7. Nguyễn Xuân Trung, Vai trò của Ấn Độ đối với sự định hình cấu trúc khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, https://www.tapchicongsan.org.vn.

---

[1] Xem tại https://www.mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/India-ROK_Bilateral_relations_July_2024.pdf.