Bài viết đi sâu phân tích cơ sở lý luận, làm rõ những biểu hiện đặc thù và đánh giá khách quan thực trạng công tác quản lý, định hướng quan hệ xã hội trên mạng của sĩ quan trẻ Quân khu 4 thời gian qua. Từ việc chỉ ra những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân cơ bản, nhóm tác giả luận giải sâu sắc ba vấn đề căn bản đang đặt ra, làm cơ sở khoa học để các cơ quan, đơn vị tiếp tục đổi mới, nâng cao hiệu quả công tác giáo dục chính trị, quản lý tư tưởng và rèn luyện kỷ luật quân đội trong tình hình mới.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong điều kiện phát triển bùng nổ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, không gian mạng đã trở thành một môi trường xã hội mở rộng, tác động trực tiếp, thường xuyên và sâu sắc đến mọi mặt đời sống xã hội. Theo quy định tại Điều 2 Luật An ninh mạng năm 2018, không gian mạng được xác định là mạng lưới kết nối của cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin, bao gồm mạng viễn thông, mạng internet, mạng máy tính, hệ thống thông tin, hệ thống xử lý và điều khiển thông tin, cơ sở dữ liệu, là nơi con người thực hiện các hành vi xã hội không bị giới hạn bởi không gian và thời gian. Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam nói chung và lực lượng vũ trang Quân khu 4 nói riêng, đội ngũ sĩ quan trẻ dưới 35 tuổi là lực lượng nòng cốt, trực tiếp quản lý, huấn luyện, chỉ huy bộ đội tại các đơn vị cơ sở. Đây là nhóm đối tượng có trình độ học vấn cao, giàu nhiệt huyết cách mạng, tư duy nhạy bén, tiếp cận nhanh chóng với các nền tảng công nghệ số và có nhu cầu thiết lập, mở rộng các mối quan hệ xã hội trên môi trường mạng rất lớn. Tuy nhiên, địa bàn Quân khu 4 trải dài qua các tỉnh Bắc Trung Bộ từ Thanh Hóa đến Thành phố Huế, là dải đất có vị trí địa - chính trị, quân sự, quốc phòng đặc biệt chiến lược của đất nước. Đây cũng luôn là địa bàn trọng điểm mà các thế lực thù địch, phản động, cơ hội chính trị tập trung chống phá quyết liệt bằng chiến lược "diễn biến hòa bình", triệt để lợi dụng các vấn đề nhạy cảm về dân tộc, tôn giáo, môi trường, thiên tai bão lũ để cài cắm luận điệu sai trái, kích động nhằm "phi chính trị hóa" quân đội. Trong bối cảnh ấy, các mối quan hệ xã hội trên không gian mạng của sĩ quan trẻ nếu không được theo dõi, quản lý chặt chẽ và định hướng kịp thời sẽ tiềm ẩn nguy cơ lộ lọt bí mật quân sự, xói mòn bản lĩnh chính trị, thậm chí dẫn đến "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" ngay trong nội bộ. Do đó, việc nghiên cứu thực trạng và nhận diện những vấn đề đang đặt ra trong công tác quản lý, định hướng quan hệ xã hội trên không gian mạng của sĩ quan trẻ ở Quân khu 4 hiện nay là một đòi hỏi cấp thiết cả về lý luận khoa học và thực tiễn hoạt động quân sự.
2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUAN HỆ XÃ HỘI TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG VÀ QUẢN LÝ, ĐỊNH HƯỚNG QUAN HỆ XÃ HỘI CỦA SĨ QUAN TRẺ
Vận dụng quan điểm kinh điển của triết học Mác - Lênin rằng trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa tất cả các mối quan hệ xã hội, có thể thấy quan hệ xã hội của con người luôn vận động, biến đổi và được hình thành thông qua các phương thức giao tiếp cụ thể trong từng giai đoạn lịch sử. Quan hệ xã hội của sĩ quan trẻ trên không gian mạng là tổng thể các mối liên hệ giao tiếp, tương tác, trao đổi thông tin, chia sẻ tình cảm và kết nối giữa người sĩ quan với gia đình, người thân, đồng chí, đồng đội, cấp trên, cấp dưới, các tổ chức và toàn thể cộng đồng thông qua các phương tiện kỹ thuật số và các dịch vụ trực tuyến như mạng xã hội, diễn đàn trực tuyến, blog, các ứng dụng nhắn tin tức thời.
Quan hệ xã hội trên không gian mạng của sĩ quan trẻ ở các đơn vị quân đội mang những đặc trưng bản chất, chi phối sâu sắc đến nhận thức và hành vi của người quân nhân cách mạng.
Trước hết, đó là tính mở và tính đa chiều vượt không gian, cho phép sĩ quan trẻ vượt ra ngoài phạm vi quản lý hành chính của doanh trại quân đội để kết nối đồng thời với nhiều nhóm đối tượng xã hội thuộc nhiều thành phần, lứa tuổi, nghề nghiệp và quan điểm tư tưởng khác nhau.
Kế tiếp là sự đan xen phức tạp giữa tư cách quân nhân và tư cách công dân, khi sĩ quan trẻ vừa phải giữ vững chuẩn mực của một cán bộ chỉ huy, quản lý bộ đội, vừa có nhu cầu cá nhân chính đáng trong việc thể hiện tình cảm, giao lưu bạn bè và tìm kiếm thông tin của một người trẻ tuổi trong thời kỳ hội nhập.
Đặc biệt, các mối quan hệ này luôn mang tính nhạy cảm chính trị sâu sắc bởi sĩ quan quân đội là cán bộ của Nhà nước hoạt động trong lĩnh vực vũ trang, nên mọi hình ảnh, phát ngôn, tương tác hay việc tham gia vào các hội nhóm trên mạng của sĩ quan trẻ đều phản ánh trực tiếp phẩm chất, uy tín của Quân đội nhân dân Việt Nam và liên quan mật thiết đến bí mật quốc phòng. Quản lý, định hướng quan hệ xã hội trên không gian mạng của sĩ quan trẻ là tổng thể các hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức, giáo dục, giám sát, kiểm tra của cấp ủy, tổ chức đảng, người chỉ huy, cơ quan chính trị các cấp nhằm nắm bắt, điều chỉnh, hướng dẫn các hành vi thiết lập và duy trì quan hệ trên mạng của sĩ quan trẻ, bảo đảm cho các mối quan hệ đó diễn ra đúng pháp luật, kỷ luật quân đội, phù hợp với chuẩn mực đạo đức cách mạng và góp phần hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ của đơn vị. Công tác quản lý ở đây không đồng nghĩa với cấm đoán thô bạo hoặc triệt tiêu nhu cầu giao tiếp chính đáng, mà là xác lập hành lang pháp lý, quy chế ứng xử và cơ chế kiểm soát an toàn. Đồng thời, công tác định hướng giữ vai trò chủ động dẫn dắt, bồi dưỡng thế giới quan khoa học, nâng cao sức đề kháng tư tưởng để sĩ quan trẻ tự giác phân biệt đúng sai, chắt lọc điều hay lẽ phải và tích cực đấu tranh phản bác các quan điểm lệch lạc, thù địch trên không gian mạng.
3. THỰC TRẠNG QUẢN LÝ, ĐỊNH HƯỚNG QUAN HỆ XÃ HỘI TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG CỦA SĨ QUAN TRẺ Ở QUÂN KHU 4
a) Về những kết quả đạt được và ưu điểm nổi bật
Trong những năm qua, Đảng ủy, Bộ Tư lệnh Quân khu 4 cùng cấp ủy, chỉ huy các cơ quan, đơn vị trực thuộc đã quán triệt và thực hiện nghiêm túc Nghị quyết số 29-NQ/TW của Bộ Chính trị về "Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trên không gian mạng", Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị về "Tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới", cùng các chỉ thị, hướng dẫn chuyên môn của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng và Tổng cục Chính trị. Công tác quản lý, định hướng các mối quan hệ xã hội trên không gian mạng của sĩ quan trẻ trong toàn Quân khu đã đạt được những kết quả rất đáng khích lệ.
Một là, cấp ủy, chỉ huy các cấp đã chủ động thể chế hóa, ban hành các quy chế, quy định quản lý thông tin mạng chặt chẽ, sát hợp với đặc thù của từng loại hình cơ quan, đơn vị. Bám sát Hướng dẫn số 1382/HD-CT của Tổng cục Chính trị về việc cán bộ, đảng viên thiết lập và sử dụng trang thông tin điện tử cá nhân trên internet, các đơn vị chủ lực như Sư đoàn 324, Sư đoàn 968, các lữ đoàn binh chủng, các đoàn kinh tế - quốc phòng và Bộ Chỉ huy quân sự sáu tỉnh đã xây dựng các tiêu chí, chuẩn mực ứng xử trên mạng xã hội gắn liền với thực hiện phong trào thi đua Quyết thắng. Tuyệt đại đa số sĩ quan trẻ đã nhận thức đúng đắn nghĩa vụ và trách nhiệm chính trị của người cán bộ quân đội, chấp hành nghiêm các quy định về bảo vệ bí mật quân sự, không đăng tải các thông tin về vị trí đóng quân, sơ đồ chiến thuật, vũ khí trang bị kỹ thuật hay kế hoạch hành quân, huấn luyện lên mạng xã hội.
Hai là, công tác giáo dục chính trị, định hướng tư tưởng và bồi dưỡng văn hóa số được triển khai đồng bộ, đa dạng về hình thức. Các cơ quan, đơn vị thuộc Quân khu 4 đã chú trọng trang bị cho sĩ quan trẻ tri thức toàn diện về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước, xem đây là nền tảng vững chắc để xây dựng bản lĩnh chính trị cho đội ngũ cán bộ trẻ. Thông qua các buổi sinh hoạt ngày Chính trị và văn hóa tinh thần, ngày Pháp luật, các diễn đàn thanh niên với chủ đề "Sĩ quan trẻ với mạng xã hội", đơn vị đã kịp thời cung cấp thông tin thời sự chính thống, giúp sĩ quan trẻ hiểu rõ bản chất của các sự kiện chính trị phức tạp, vạch trần âm mưu, thủ đoạn chống phá của các thế lực thù địch trên địa bàn miền Trung. Do đó, phần lớn sĩ quan trẻ đã hình thành được nhãn quan chính trị sắc sảo, có thái độ đúng đắn, không bị dẫn dắt bởi những luồng tin giả, tin sai sự thật trên internet.
Ba là, phát huy mạnh mẽ vai trò xung kích của sĩ quan trẻ trong việc thiết lập các mối quan hệ xã hội tích cực, lan tỏa hình ảnh cao đẹp của "Bộ đội Cụ Hồ" và tham gia đấu tranh phản bác quan điểm sai trái. Đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn rằng, nhân dân là nền tảng, là cha mẹ của bộ đội, đội ngũ sĩ quan trẻ Quân khu 4 đã tích cực sử dụng các trang mạng xã hội cá nhân và các nhóm trực tuyến để tuyên truyền, chia sẻ hàng ngàn bài viết, hình ảnh, phóng sự cảm động về tinh thần sẵn sàng chiến đấu, giúp đỡ nhân dân khắc phục hậu quả bão lụt, cứu nạn, cứu hộ tại các vùng sạt lở núi hiểm trở. Đồng thời, với tư cách là lực lượng nòng cốt trong "Lực lượng 47" của Quân khu, nhiều sĩ quan trẻ đã chủ động viết bài chính luận, tham gia bình luận, chia sẻ thông tin định hướng dư luận, vạch trần các luận điệu xuyên tạc của các tổ chức phản động như Việt Tân chống phá chính sách đại đoàn kết toàn dân tộc. Nhờ đó, việc giao lưu, kết nối trên mạng của sĩ quan trẻ đã thực sự trở thành cầu nối củng cố vững chắc "thế trận lòng dân" trên không gian mạng.
b) Về những hạn chế, bất cập và nguyên nhân chủ yếu.
Bên cạnh những kết quả tích cực, công tác quản lý, định hướng các mối quan hệ xã hội trên không gian mạng của sĩ quan trẻ Quân khu 4 thời gian qua vẫn còn bộc lộ một số tồn tại, hạn chế nhất định cần nghiêm túc nhìn nhận.
Về nhận thức và hành vi của một bộ phận sĩ quan trẻ, một số ít cán bộ trẻ nhận thức về tính chất phức tạp, nguy hại của môi trường mạng còn có phần giản đơn, chủ quan. Vẫn còn hiện tượng sĩ quan trẻ chia sẻ hình ảnh sinh hoạt đời thường có gắn vị trí địa lý của đơn vị quân đội, vô tình để lộ lọt thông tin nội bộ. Một số đồng chí còn tò mò truy cập, theo dõi các trang mạng có nội dung xấu độc, tham gia vào các nhóm kín giao lưu trực tuyến có tính chất giải trí thiếu lành mạnh hoặc liên quan đến các hoạt động kinh doanh trực tuyến, mua bán hàng ảo, làm phân tán thời gian và tâm tư trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Về phương thức quản lý và định hướng của cấp ủy, chỉ huy đơn vị, ở một số cơ quan, đơn vị, công tác nắm bắt tình hình tư tưởng, quản lý các mối quan hệ bạn bè, gia đình, xã hội của sĩ quan trẻ trên môi trường số còn thụ động, chủ yếu dựa trên các báo cáo hành chính định kỳ. Biện pháp quản lý có nơi còn xơ cứng, nặng về cấm đoán sử dụng điện thoại thông minh một cách cơ học trong giờ nghỉ, ngày nghỉ mà chưa chú trọng giáo dục, định hướng kỹ năng tự bảo vệ cho sĩ quan trẻ. Một số cán bộ chủ trì chưa thực sự làm gương, thiếu nhạy bén trong việc dự báo xu hướng tiếp cận công nghệ mới của cấp dưới.
Về kỹ năng ứng xử và công tác đấu tranh trên không gian mạng, khả năng nhận diện các thủ đoạn tinh vi như kỹ thuật làm giả hình ảnh, âm thanh bằng trí tuệ nhân tạo, kỹ thuật tạo tài khoản ảo tự động để phát tán tin giả của một số sĩ quan trẻ còn hạn chế. Khi tham gia tương tác, xử lý các tình huống tranh luận trên mạng, có đồng chí còn lúng túng, phương pháp đấu tranh thiếu tính thuyết phục, ngôn từ đôi lúc còn bức xúc cá nhân, chưa thể hiện được chiều sâu lý luận và tính khoa học mácxít cần thiết.
Những hạn chế nêu trên xuất phát từ những nguyên nhân chủ yếu sau. Về nguyên nhân khách quan, sự phát triển với tốc độ chóng mặt của công nghệ truyền thông số cùng các thuật toán phân phối nội dung của mạng xã hội nước ngoài tạo ra môi trường tương tác rất khó kiểm soát. Các thế lực thù địch không ngừng thay đổi thủ đoạn, đẩy mạnh tấn công tư tưởng với những chiêu bài ngụy biện tinh vi, đánh trúng tâm lý tò mò của lứa tuổi thanh niên. Về nguyên nhân chủ quan, công tác giáo dục chính trị, định hướng văn hóa số ở một số đơn vị cơ sở chưa thật sự đổi mới, nội dung còn khô cứng, chưa bắt kịp thực tiễn đời sống mạng. Bên cạnh đó, ý thức tự tu dưỡng, tự rèn luyện, năng lực tự quản lý và sức đề kháng tư tưởng của một bộ phận sĩ quan trẻ còn chưa vững chắc, chưa chuyển hóa được các kiến thức đã học thành thói quen ứng xử văn hóa số lành mạnh.
4. NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN GIẢI QUYẾT HIỆN NAY
Từ thực trạng công tác quản lý, định hướng các mối quan hệ xã hội trên không gian mạng của sĩ quan trẻ ở Quân khu 4, thực tiễn đang đặt ra ba vấn đề căn bản cần tập trung giải quyết một cách đồng bộ và khoa học.
Thứ nhất, mâu thuẫn giữa nhu cầu mở rộng giao lưu, tiếp nhận thông tin xã hội rất lớn của sĩ quan trẻ với yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn bí mật quân sự và giữ nghiêm kỷ luật kỷ cương của quân đội.
Sĩ quan trẻ sinh ra và lớn lên trong thời kỳ đất nước đổi mới, hội nhập quốc tế sâu rộng, có nhu cầu chính đáng trong việc sử dụng mạng xã hội để duy trì liên lạc gia đình, giao lưu bạn bè, học hỏi tri thức và tìm kiếm bạn đời. Tuy nhiên, môi trường quân đội nói chung và các đơn vị sẵn sàng chiến đấu trên địa bàn Quân khu 4 nói riêng đòi hỏi sự bí mật, nghiêm ngặt tuyệt đối về thông tin quân sự, lịch trình huấn luyện, phương án tác chiến. Nếu người chỉ huy áp dụng biện pháp quản lý quá cứng nhắc, cấm đoán tuyệt đối sẽ dễ tạo ra sự ức chế tâm lý, dẫn đến hiện tượng sĩ quan trẻ sử dụng các tài khoản ẩn danh, nặc danh để tham gia các diễn đàn mạng, gây khó khăn hơn cho công tác quản lý tư tưởng. Ngược lại, nếu buông lỏng quản lý sẽ dẫn đến nguy cơ mất an toàn thông tin, bị kẻ xấu khai thác sơ hở để thu thập tin tức tình báo. Vì vậy, vấn đề đặt ra là phải giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa việc tạo điều kiện cho sĩ quan trẻ thực hiện quyền công dân, giao lưu lành mạnh với việc duy trì kỷ luật sắt, xác lập rõ ranh giới an toàn trong từng hành vi ứng xử trên mạng.
Thứ hai, bất cập giữa sự tinh vi, phức tạp, đa dạng của các phương thức tác động trên không gian mạng với năng lực tự đề kháng, trình độ công nghệ thông tin và kỹ năng ứng xử văn hóa số của một bộ phận sĩ quan trẻ.
Hiện nay, các thế lực thù địch không chỉ chống phá bằng các bài viết chính luận phản động truyền thống mà chuyển biến mạnh mẽ sang việc sử dụng video ngắn, âm thanh giả mạo, hình ảnh cắt ghép tinh vi và các thuật toán khuếch tán tin đồn giật gân về đời tư cán bộ, về các vụ việc tiêu cực trong xã hội để đánh vào cảm xúc người đọc. Trong khi đó, trình độ nhận diện các thủ đoạn công nghệ cao, kiến thức pháp lý về Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ bí mật nhà nước cùng kỹ năng bảo mật tài khoản số cá nhân của một số sĩ quan trẻ ở Quân khu 4 còn chưa đồng đều. Vấn đề cấp thiết đặt ra là phải nhanh chóng nâng cao năng lực tự bảo vệ, bồi dưỡng tư duy phản biện khoa học và rèn luyện kỹ năng sử dụng công nghệ số cho sĩ quan trẻ, biến mỗi cán bộ trẻ thành một chiến sĩ thông tin có đủ tri thức, nhãn quan chính trị sắc sảo để tự phòng vệ và làm chủ hoàn toàn các mối quan hệ trên không gian ảo.
Thứ ba, yêu cầu đổi mới, nâng cao tính đồng bộ trong phương thức lãnh đạo, quản lý của cấp ủy, chỉ huy các cấp gắn liền với việc xây dựng môi trường văn hóa số thực sự hấp dẫn, lành mạnh tại các đơn vị cơ sở.
Thực tiễn cho thấy các biện pháp quản lý hành chính đơn thuần sẽ không mang lại hiệu quả bền vững nếu thiếu đi một môi trường văn hóa số tích cực để định hướng dòng chảy thông tin. Sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng như cơ quan chính trị, cơ quan bảo vệ an ninh, cơ quan thông tin, cơ quan quân lực và các tổ chức đoàn thanh niên ở một số đơn vị còn thiếu tính nhịp nhàng, có lúc còn xem công tác quản lý mạng là nhiệm vụ riêng của tổ chức đoàn hoặc lực lượng chuyên trách. Vấn đề then chốt đặt ra là phải đổi mới tư duy quản lý theo hướng hiện đại, chuyển từ quản lý hành chính bị động sang quản lý bằng văn hóa, bằng quy chế ứng xử và bằng sự nêu gương của đội ngũ cán bộ chủ trì. Cần phải chủ động xây dựng các trang mạng, các kênh thông tin chính thống của đơn vị thật sự phong phú, sinh động, hấp dẫn, tạo ra môi trường văn hóa quân sự lành mạnh để thu hút, dẫn dắt sĩ quan trẻ, lấy thông tin tích cực để lấn át, đẩy lùi các thông tin tiêu cực, độc hại trên không gian mạng.
5. KẾT LUẬN
Quản lý, định hướng các mối quan hệ xã hội trên không gian mạng của sĩ quan trẻ ở Quân khu 4 là một nội dung rất quan trọng, trực tiếp phản ánh chất lượng xây dựng lực lượng vũ trang Quân khu vững mạnh toàn diện, "mẫu mực, tiêu biểu". Đánh giá đúng thực trạng, thấy rõ những thành tựu đạt được cũng như những hạn chế, bất cập và nhận thức sâu sắc các vấn đề đang đặt ra là tiền đề khoa học để cấp ủy, chỉ huy các cấp xác định chủ trương đúng đắn. Giải quyết hiệu quả những mâu thuẫn thực tiễn này sẽ tạo cơ sở vững chắc để xây dựng đội ngũ sĩ quan trẻ Quân khu 4 có bản lĩnh chính trị kiên định, đạo đức trong sáng, ứng xử văn minh và luôn hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao trên cả mặt trận thực địa và không gian số.
Trung tá Bùi Quang Nga - Thượng úy Nguyễn Đình Chung - Thượng úy Nguyễn Văn Thủy
Ban CHQS xã Thuần Trung, Bộ CHQS tỉnh Nghệ An
Thượng tá, ThS Nguyễn Quốc Duy - Hệ 5, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội.
2. Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2018), Luật An ninh mạng (Luật số 24/2018/QH14), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội:
3. Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2019), Luật Sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.