Mỗi sáng trước khi đi làm, chị T. (35 tuổi, Hà Nội) thường kiểm tra thời tiết và tình hình giao thông để lựa chọn trang phục, lộ trình di chuyển phù hợp. Tuy nhiên, khi được hỏi về việc theo dõi sức khỏe, chị thừa nhận chỉ đi khám khi cơ thể có dấu hiệu bất thường.
Đơn cử, anh M. (32 tuổi, Cầu Giấy) duy trì thói quen chạy bộ sau giờ làm đã 5 năm nay bất kể thời tiết hay chất lượng không khí. Song, chỉ khi xuất hiện tình trạng ho kéo dài, anh mới bắt đầu quan tâm đến chất lượng không khí và cân nhắc thay đổi lịch tập. Trong khi đó, cô H. (58 tuổi, Hà Nội) đều đặn tham gia câu lạc bộ dưỡng sinh tại công viên gần nhà. Cô cho rằng cơ thể còn dẻo dai, ăn ngủ bình thường là dấu hiệu sức khỏe tốt nên thường bỏ qua các buổi kiểm tra định kỳ.
Những câu chuyện trên cho thấy một nghịch lý: sức khỏe thường chỉ được quan tâm khi đã xuất hiện vấn đề, trong khi nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe lại nằm trong những lựa chọn rất đời thường.
Thực tế, không ai có thể kiểm soát hoàn toàn môi trường sống hay loại bỏ mọi yếu tố bất lợi. Nhưng mỗi người có thể chủ động giảm tiếp xúc với khói bụi, duy trì vận động phù hợp, xây dựng lối sống lành mạnh và đến cơ sở y tế để thăm khám khi có dấu hiệu bất thường. Chăm sóc sức khỏe không nên chỉ bắt đầu khi cơ thể lên tiếng, mà cần được duy trì từ những lựa chọn nhỏ mỗi ngày.
Trước khi ra khỏi nhà – BIẾT để lựa chọn
Một trong những việc đơn giản nhất để bảo vệ sức khỏe trước tác động của ô nhiễm không khí là cập nhật thông tin về chất lượng môi trường không khí trước khi bắt đầu ngày mới. Mọi người có thể theo dõi chỉ số chất lượng không khí (AQI) qua các kênh thông tin chính thức.
Tại Việt Nam, ứng dụng VNAir do Trung tâm Quan trắc môi trường miền Bắc thuộc Cục Môi trường phát triển cung cấp dữ liệu AQI từ các trạm quan trắc tự động trên phạm vi toàn quốc. Ứng dụng hiển thị chỉ số theo giờ, theo ngày, biểu đồ diễn biến chất lượng không khí và khuyến nghị sức khỏe tương ứng. (Tải ứng dụng VNAir tại đường link: https://cem.gov.vn/tin-lien-quan/vn-air-ung-dung-cung-cap-thong-tin-chat-luong-moi-truong-khong-khi-tren-smartphone). Người dân cũng có thể tham khảo thông tin tại Cổng thông tin Cục Môi trường (vea.mae.gov.vn), Trung tâm Quan trắc môi trường (cem.gov.vn).
Theo dõi AQI không chỉ để biết chất lượng không khí đang tốt hay xấu mà quan trọng hơn là đưa ra quyết định phù hợp. Khi chất lượng không khí ở mức tốt, người dân có thể duy trì các hoạt động ngoài trời thông thường. Khi AQI ở mức kém cần giảm hoặc hạn chế các hoạt động ngoài trời. Ở mức rất xấu, cần tránh hoạt động ngoài trời. Mức nguy hại, mọi người nên ở trong nhà.
Đặc biệt, trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh hô hấp, tim mạch cần thận trọng hơn khi chất lượng không khí suy giảm, ưu tiên thực hiện theo khuyến cáo của cơ quan y tế và hướng dẫn chuyên môn phù hợp với tình trạng cá nhân.
Trong một ngày làm việc – GIẢM những phơi nhiễm có thể kiểm soát
Không phải ai cũng có thể lựa chọn nơi sinh sống hay môi trường làm việc. Tuy nhiên, mỗi người vẫn có thể chủ động giảm mức độ tiếp xúc với các nguồn ô nhiễm bằng những thay đổi phù hợp.
Với người thường xuyên di chuyển trong đô thị, việc lựa chọn tuyến đường ít phương tiện giao thông, tránh các khu vực gần công trình xây dựng hoặc điểm ùn tắc kéo dài có thể giúp hạn chế tiếp xúc với khói bụi. Khi điều kiện không khí không thuận lợi nên cân nhắc điều chỉnh thời gian ra ngoài.
Trong trường hợp phải di chuyển hoặc làm việc ngoài trời, người dân nên sử dụng khẩu trang phù hợp, có khả năng lọc bụi mịn và đeo đúng cách. Song, khẩu trang không thể thay thế việc giảm thời gian tiếp xúc với môi trường ô nhiễm. Với người lao động tại công trường, nhà máy hoặc môi trường đặc thù, cần sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân phù hợp với tác nhân nguy hại và tuân thủ quy định an toàn, vệ sinh lao động.
Một yếu tố khác thường bị bỏ qua là khói thuốc lá. Không chỉ người hút thuốc, những người xung quanh cũng có thể bị ảnh hưởng khi thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc. Vì vậy, không hút thuốc trong nhà, nơi làm việc, phương tiện giao thông và tránh xa khu vực có khói thuốc là những thay đổi thiết thực để bảo vệ sức khỏe hô hấp.
Không gian sống và làm việc cũng cần được chú ý. Người dân nên vệ sinh nhà cửa thường xuyên, hạn chế các nguồn phát sinh khói, bụi trong nhà, không đốt rác hoặc sử dụng các loại bếp gây phát sinh nhiều khói trong không gian sinh hoạt.
Sau giờ làm – Đừng vì sợ ô nhiễm mà bỏ luôn vận động
Sau một ngày làm việc, nhiều người lựa chọn chạy bộ, đạp xe hoặc đi bộ để giải tỏa căng thẳng và duy trì thể lực. Tuy nhiên, khi chất lượng không khí suy giảm, không ít người băn khoăn liệu có nên tiếp tục tập luyện ngoài trời hay nghỉ vận động hoàn toàn.
Theo khuyến cáo y tế, việc điều chỉnh hoạt động thể chất cần căn cứ vào mức độ ô nhiễm, thời gian tiếp xúc và tình trạng sức khỏe của mỗi người. Khi chất lượng không khí ở mức xấu hoặc rất xấu, người dân có thể chuyển từ hoạt động ngoài trời sang hoạt động trong nhà như sử dụng máy chạy bộ, tập yoga, tập thể dục… hoặc điều chỉnh lịch tập sang thời điểm điều kiện môi trường thuận lợi. Người mắc bệnh hô hấp, tim mạch và các nhóm nhạy cảm cần lựa chọn hình thức, mức độ và cường độ vận động phù hợp với tình trạng sức khỏe.
Bên cạnh vận động, nền tảng sức khỏe lâu dài còn được hình thành từ những thói quen như ăn uống cân đối, ngủ đủ giấc, hạn chế rượu bia, tránh thuốc lá và quản lý căng thẳng.
Chủ động THEO DÕI & THĂM KHÁM, đừng để "bận" trở thành lý do trì hoãn
Bên cạnh việc theo dõi chất lượng không khí, mỗi người cũng cần chú ý đến những tín hiệu bất thường từ cơ thể. Các triệu chứng có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Vì vậy, người dân không nên tự suy đoán nguyên nhân hoặc kéo dài việc tự điều trị tại nhà, mà cần đến cơ sở y tế khi triệu chứng kéo dài, tái diễn hoặc tăng nặng. Trường hợp khó thở nghiêm trọng, đau ngực dữ dội hoặc có dấu hiệu nguy hiểm cần được cấp cứu ngay.
Với người mắc bệnh hô hấp, tim mạch, việc chủ động bảo vệ sức khỏe càng quan trọng. Người bệnh cần tuân thủ điều trị, không tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi liều dùng, đồng thời theo dõi các dấu hiệu bệnh trở nặng và trao đổi với nhân viên y tế về biện pháp phòng ngừa phù hợp khi chất lượng không khí suy giảm.
Ngoài ra, khám sức khỏe định kỳ cũng là một phần quan trọng của chăm sóc sức khỏe chủ động. Tần suất và danh mục kiểm tra cần căn cứ vào độ tuổi, giới tính, tiền sử gia đình, bệnh nền, yếu tố nguy cơ và tư vấn chuyên môn.
Bảo vệ sức khỏe trước ô nhiễm không khí không đòi hỏi những thay đổi lớn trong một ngày. Đó là sự chủ động trong từng lựa chọn hằng ngày: biết khi nào cần giảm tiếp xúc với không khí ô nhiễm, điều chỉnh hoạt động phù hợp và không bỏ qua những dấu hiệu bất thường của cơ thể. Những hành động nhỏ, được duy trì thường xuyên, sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Ánh Dương