1. Mở đầu
Trong Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Đảng ta đã xác định: "Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số" [1]. Vì vậy, giáo dục ý thức pháp luật cho đoàn viên, thanh niên Quân đội là "cầu nối" để đưa pháp luật vào đời sống, là khâu đầu tiên của quá trình thi hành pháp luật góp phần xây dựng cơ quan, đơn vị vững mạnh toàn diện; đồng thời góp phần thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội đại biểu Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh Quân đội lần thứ X (2022 -2027): "Xây dựng tổ chức đoàn trong Quân đội vững mạnh về chính trị, tư tưởng, đạo đức, tổ chức và hành động, thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ, thực sự là lực lượng tiên phong, xung kích, nòng cốt trong phong trào hành động cách mạng của tuổi trẻ; tích cực tham gia xây dựng tổ chức đảng trong sạch, vững mạnh tiêu biểu, cơ quan, đơn vị vững mạnh toàn diện "Mẫu mực, tiêu biểu", xứng đáng là đội dự bị tin cậy của Đảng" [2].
2. Nội dung
2.1. Vị trí ý nghĩa của giáo dục pháp luật cho đoàn viên, thanh niên quân đội
Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, nhiệm kỳ 2025 - 2030 khẳng định: "Tăng cường giáo dục, bồi dưỡng kiến thức pháp luật, kinh tế, văn hóa - xã hội, dân tộc, tôn giáo, công nghệ thông tin, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng dạy học ngoại ngữ để học viên ra trường hoàn thành chức trách, nhiệm vụ trên cương vị đảm nhiệm, làm việc trong môi trường quốc tế" [3].
Ý thức pháp luật nói chung được hiểu là một hình thức độc lập tương đối của ý thức xã hội được quyết định bởi các nhu cầu khách quan của sự phát triển xã hội. Nó bao hồm hệ thống các tư tưởng quan điểm và các quan niệm của cá nhân hoặc của các giai cấp về pháp luật, pháp chế, trật tự pháp luật và vai trò của chúng trong đời sống xã hội. Khái niệm ý thức pháp luật cũng bao gồm cả những cảm giác pháp lý, những tình cảm, xúc cảm và việc đánh giá của con người về các hành vi hợp pháp và hành vi trái pháp luật, đòi hỏi của sự hiểu biết pháp luật và sự cần thiết hoàn thiện hoặc thay đổi pháp luật hiện hành.
Dựa vào quan niệm trên, ý thức pháp luật của đoàn viên, thanh niên quân đội được cấu thành hai yếu tố, bao gồm tâm lý pháp luật và tư tưởng pháp luật. Trong đó, tư tưởng pháp luật của đoàn viên, thanh niên hình thành từ sự hiểu biết, nhận thức về pháp luật thực định, về các học thuyết pháp luật, còn tâm lý pháp luật là thái độ, tình cảm của đoàn viên, thanh niên đối với pháp luật, đối với các hiện tượng pháp luật xảy ra trong đời sống xã hội. Căn cứ vào vị trí, đặc điểm, tính chất hoạt động công vụ của đoàn viên thanh niên; ý thức pháp luật của đoàn viên thanh niên; có những đặc điểm riêng biệt như sau:
Thứ nhất, lực lượng đoàn viên thanh niên, trong đó có thanh niên Quân đội là lực lượng đông đảo, chiếm gần 70% quân số, là lực lượng chủ yếu, trực tiếp thực hiện các nhiệm vụ của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Với ưu thế là tuổi trẻ, tiếp thu nhanh với những tri thức mới; do đó đoàn viên thanh niên là một trong những bộ phận có ý thức pháp luật cao, năng động của ý thức xã hội, làm chủ nhiều thành tựu khoa học - công nghệ;
Thứ hai, ý thức pháp luật của đoàn viên, thanh niên quân đội có tác động ảnh hưởng quan trọng đến ý thức pháp luật chung của xã hội, đóng vai trò tích cực, xung kích trong mọi lĩnh vực ảnh hưởng đến các tầng lớp dân cư trong xã hội đối với ý thức tuân thủ pháp luật;
Thứ ba, ý thức pháp luật của đoàn viên, thanh niên quân đội đã và đang trực tiếp tác động đến môi trường làm việc, cơ quan, đơn vị công tác; ảnh hưởng không nhỏ đến xây dựng cơ quan, đơn vị vững mạnh toàn diện.
Thứ tư, xuất phát từ thực trạng công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật cho đoàn viên, thanh niên.
Lực lượng đoàn viên, thanh niên của nước ta rất đông đảo, với 22 triệu đoàn viên, thanh niên; trong đó có hàng chục ngàn đoàn viên, thanh niên công tác trong Quân đội Nhân dân Việt Nam. Trong quá trình làm việc, công tác tại các cơ quan, đơn vị trong Quân đội, lực lượng đoàn viên, thanh niên không chỉ được bồi dưỡng kiến thức pháp luật thông qua các hình thức như: tham gia hội thảo về các dự án luật, pháp lệnh, nghị định; tuyên truyền, phổ biến pháp luật trong các cơ quan, đơn vị; tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ của Đoàn, lồng ghép các nội dung về kỹ năng, phương pháp tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cho cán bộ Đoàn các cấp v.v.. Qua nghiên cứu thực tế, chúng tôi nhận thấy giáo dục, nâng cao ý thức cho đoàn viên, thanh niên trong chấp hành pháp luật, kỷ luật chưa đảm bảo đồng đều vững chắc, có hệ thống; có cơ quan, đơn vị, công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho cán bộ chưa thường xuyên, chưa mang tính "pháp lệnh", kế hoạch, còn mang nặng tính hình thức; nội dung giáo dục pháp luật dàn trải, chưa sát đối tượng, chưa gắn với tính chất hoạt động của từng cơ quan, đơn vị, chưa gắn với đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi đoàn viên thanh niên. Điều đó dẫn đến thực trạng: số lượng Công báo ít; công tác hệ thống hoá pháp luật (hệ thống hoá theo thời gian, hệ thống hoá theo ngành, lĩnh vực và hệ thống hoá theo thẩm quyền) trực tiếp giúp cho đoàn viên thanh niên nắm được pháp luật đầy đủ, kịp thời, chưa được coi trọng; chế độ thông tin pháp luật chưa được xây dựng, tủ sách pháp luật nhiều đơn vị không được bổ sung, cập nhật tài liệu mới v.v.. Đây là những khiếm khuyết cần được hoàn thiện để nâng cao kiến thức, năng lực hiểu biết về pháp luật cho đoàn viên, thanh niên quân đội.
2.2. Một số giải pháp tăng cường giáo dục ý thức pháp luật cho đoàn viên, thanh niên Quân đội đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên mới
Để tăng cường giáo dục, nâng cao ý thức pháp luật cho đoàn viên, thanh niên quân đội trong chấp hành pháp luật, kỷ luật góp phần xây dựng cơ quan, đơn vị vững mạnh toàn diện, cần được thể hiện đồng bộ các giải pháp như sau:
Một là, trang bị kiến thức, nâng cao năng lực hiểu biết về pháp luật cho đoàn viên, thanh niên Quân đội.
Đây không phải là điều kiện duy nhất, nhưng là điều kiện quan trong nhất để lực lượng đoàn viên, thanh niên có thái độ đúng đắn đối với pháp luật, luôn có hành vi hợp pháp, tự giác tuân theo pháp luật. Tăng cường giáo dục, bồi dưỡng kiến thức pháp luật về quân sự, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, kinh tế, văn hóa - xã hội, dân tộc, tôn giáo, chuyển đổi số và cải cách hành chính quân sự. Đặc biệt, các tổ chức đảng, tổ chức chỉ huy và tổ chức quần chúng cần khơi dậy và phát huy tinh thần tích cực tự học, tự nghiên cứu, tự rèn luyện và tinh thần học tập suốt đời cho đoàn viên, thanh niên quân đội.
Đồng thời, các tổ chức, lực lượng căn cứ vào chỉ thị, nghị quyết, mệnh lệnh và hướng dẫn của cơ quan cấp trên về thực hiện kế hoạch bồi dưỡng kiến thức pháp luật đối với đoàn viên, thanh niên quân đội. Chú trọng bồi dưỡng, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ đoàn (bí thư, phó bí thư đoàn) trong chuẩn bị giáo án, tài liệu, nội dung chương trình bồi dưỡng kiến thức pháp luật, nâng cao ý thức pháp luật cùng với các bài học hướng dẫn xử lý tình huống pháp luật sát với thực tiễn chấp hành pháp luật, kỷ luật quân đội tại các cơ quan, đơn vị, chi đoàn.
Hai là, tăng cường giáo dục thái độ chấp hành pháp luật của đoàn viên, thanh niên cần được tiến hành thường xuyên, gắn với việc nêu cao ý thức tiền phong gương mẫu, trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị
Thái độ đối với pháp luật và trình độ hiểu biết pháp luật có mối liên hệ chặt chẽ trong ý thức pháp luật của mọi người nói chung, của đoàn viên thanh niên nói riêng. Mức độ hiểu biết pháp luật sâu, rộng là điều kiện để đoàn viên thanh niên có thái độ đúng đắn, tích cực, tự giác chấp hành pháp luật. Tuy nhiên, thái độ chấp hành pháp luật của đoàn viên, thanh niên quân đội không hoàn toàn phụ thuộc vào trình độ hiểu biết pháp luật sâu hay nông, trong nhiều trường hợp đoàn viên, thanh niên có hành vi vi phạm pháp luật là những người có trình độ, học vấn chuyên môn cao về kiến thức nói chung, kiến thức về pháp luật nói riêng. Khi thực hiện hành vi họ nhận thức được hành vi đó là trái pháp luật, thấy được hậu quả, tác hại do hành vi đó gây nên nhưng họ vẫn cố tình, thậm chí dùng nhiều thủ đoạn để đạt được mục đích nhằm thoả mãn các nhu cầu cho bản thân, gia đình. Đây là những biểu hiện của sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống.
Thực tế cho thấy: nếu so sánh, chúng ta có thể ví sự tác động từ phía Nhà nước, các tổ chức đoàn nhằm làm cho lực lượng đoàn viên, thanh niên có kiến thức, năng lực hiểu biết về pháp luật chỉ là sự tác động bề ngoài, còn sự tác động bên trong chính là sự giáo dục thái độ chấp hành pháp luật đối với đoàn viên, thanh niên. Tuy vậy, công tác này chưa được coi trọng, thậm chí ở một số nơi công tác này bị "tê liệt". Có nhiều lý do để qui kết về sự yếu kém trong công tác giáo dục thái độ chấp hành pháp luật đối với đoàn viên, thanh niên. Nhưng một trong những nguyên nhân quan trọng là do sự thiếu gương mẫu của người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị - chủ thể trực tiếp thực hiện giáo dục thái độ chấp hành pháp luật của đoàn viên, thanh niên thuộc quyền.
Sự thiếu gương mẫu của người đứng đầu luôn không "tương thích" với việc đảm nhiệm giáo dục, tác động, khuyên răn đối với cấp dưới. Nếu ở đó vẫn có những bài giảng về chính trị, đạo đức, ý thức, tinh thần trách nhiệm, về liêm, sỉ, chí công, vô tư v.v.. thì vô hình dung sự tác động giáo dục lại tạo thành sự phản giáo dục, đặc biệt đối với người đứng đầu đã vi phạm vào những căn bệnh gắn với hoạt động công vụ như tham nhũng, lãng phí, cố ý làm trái các qui định của nhà nước, bè phái, hách dịch, cửa quyền v.v..
Chính vì vậy, đội ngũ cán bộ chủ trì, người chỉ huy các cấp trong lời nói và việc làm, mọi hành động cần phải luôn gương mẫu "thượng tôn pháp luật", quán triệt và phát huy sâu sắc tinh thần Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam: "Tổ chức thực hiện phải gắn với kỷ luật. Kỷ luật của Đảng phải đi trước. Kỷ cương phép nước phải nghiêm. Mọi quyền lực phải được kiểm soát. Mọi trách nhiệm phải được minh định. Mọi sai phạm phải bị xử lý và mọi nỗ lực chân chính vi dân, vì nước phải được ghi nhận, bảo vệ" [4].
Ba là, cần đầu tư thích đáng và tăng cường chất lượng thông tin tuyên truyền phổ cập giáo dục pháp luật, kỷ luật cho đoàn viên, thanh niên Quân đội
Nói về pháp luật trong Quân đội nhân dân Việt Nam thì phải gắn với Nhà nước. Pháp luật của Nhà nước được thể hiện dưới hình thức văn bản quy phạm pháp luật và chỉ có cơ quan nhà nước có thẩm quyền mới được ban hành văn bản quy phạm pháp luật do luật định. Tất cả các văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành quy định về tổ chức, chính sách đối với quân đội nói chung và quân nhân nói riêng đều là pháp luật trong Quân đội. Bộ Quốc phòng là cơ quan quản lý nhà nước về lĩnh vực quốc phòng, các văn bản quy định của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đối với quân đội như Điều lệnh quản lý bộ đội cũng là pháp luật trong Quân đội. Giữa kỷ luật Quân đội và pháp luật của Nhà nước trong Quân đội mang tính thống nhất, thể hiện quyền lực của Nhà nước.
Do vậy, nói chấp hành kỷ luật quân đội và pháp luật nhà nước chỉ là cách nói cụ thể hai mặt của một vấn đề. Đoàn viên, thanh niên quân đội là quân nhân trong Quân đội cũng đồng thời là công dân Việt Nam, ngoài việc chấp hành kỷ luật Quân đội, đoàn viên thanh niên còn phải chấp hành pháp luật Nhà nước ở tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Trong thời kỳ Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (4.0), Trí tuệ nhân tạo (AI) có hàng nghìn văn bản pháp luật liên quan đến hoạt động của quân nhân, cần xây dựng kế hoạch, chương trình; đầu tư trang thiết bị hiện đại, chuyển đổi số để kịp thời cung cấp các thông tin, phổ biến, quán triệt cho toàn thể đoàn, viên thanh niên quân đội được biết đầy đủ, chính xác và chấp hành nghiêm pháp luật của Nhà nước, kỷ luật quân đội trong thực hiện nhiệm vụ của mình và trong quan hệ quân nhân trong mọi tổ chức là một nhu cầu cấp thiết.
3. Kết luận
Tăng cường giáo dục ý thức pháp luật cho đoàn viên, thanh niên gắn liền với đột phá nâng cao chất lượng xây dựng chính quy, quản lý và chấp hành kỷ luật. Chú trọng xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, chủ động đấu tranh phòng, chống hiệu quả những hành động tiêu cực của xã hội vào đơn vị; thường xuyên quan tâm, chăm lo đời sống, chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho đoàn viên, thanh niên góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam "cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại"./.
Thiếu tá, ThS Phạm Quang Hùng - Trung tá, ThS Dương Văn Đại
Học viện Chính trị
Tài liệu trích dẫn
[1], [4]. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tr. 99, tr.41.
[2]. Tổng cục Chính trị, Văn kiện Đại hội đại biểu Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh Quân đội lần thứ X (2022 -2027), tr.73 -74.
[3]. Tài liệu học tập, quán triệt Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, nhiệm kỳ 2025 - 2030, Nxb Quân đội nhân dân, H. 2025, tr.54 - 55.