Bên cạnh những tiện ích, tích cực của các trang mạng xã hội và công nghệ trí tuệ nhân tạo AI đã và đang tạo ra những hệ lụy tiêu cực, khó lường. Do vậy, tăng cường sự "miễn dịch" cho thanh niên trước những thông tin trên các trang mạng xã hội hiện nay là trách nhiệm trong công tác quản lý, giáo dục, định hướng của gia đình, nhà trường và xã hội. Nhưng trên hết là trách nhiệm của thanh niên - những chủ thể tiếp cận của các trang mạng xã hội.
Những năm gần đây, các trang mạng xã hội và công nghệ trí tuệ nhân tạo AI đã trở thành phương tiện, địa chỉ tinh thần không thể thiếu để giới trẻ kết nối, giao lưu, chia sẻ… Với đặc điểm ưu việt là tính kết nối nhanh, chia sẻ rộng, chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh hay một máy tính kết nối internet, chúng ta đều có thể truy cập và tham gia vào rất nhiều trang mạng xã hội như: Facebook, Zalo, Youtube, Tiktok, Chat GPT, Canva AI, Gemini… Mặc dù mục đích, cách thức, mức độ tham gia vào các trang mạng xã hội và các công cụ AI của mỗi người khác nhau nhưng có một điểm chung hội tụ đó là xem nó như là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của giới trẻ hiện nay.
Ngày nay, các trang mạng xã hội, công cụ trí tuệ nhân tạo AI đã và đang đem lại rất nhiều tiện ích cho người sử dụng, với tốc độ nhanh, thông tin nội dung phong phú, đa dạng, nhiều chiều… nếu biết khai thác và sử dụng có mục đích thì nó mang lại hiệu quả rất lớn cả trong học tập, nghiên cứu, công tác cũng như trong sinh hoạt và cuộc sống cho thanh niên. Trái lại, nếu không biết khai thác, sử dụng không có mục đích hoặc lạm dụng các trang mạng xã hội sẽ gây ra nhiều hệ lụy tiêu cực. Các trang mạng xã hội và công cụ trí tuệ nhân tạo AI hiện nay như là một thực thể xã hội không phân biệt quốc gia, dân tộc, tôn giáo, trình độ, lứa tuổi… Các trang xã hội và công cụ trí tuệ nhân tạo AI như những "nồi lẩu thập cẩm" ai cũng có thể đăng tin, ai cũng có thể chia sẻ và bình luận nên thông tin không được kiểm chứng, quản lý nên rất khó phân biệt giữa thông tin tốt với thông tin xấu; thông tin thật, giả lẫn lộn; thông tin thiếu tính định hướng chính trị, tư tưởng, định hướng giáo dục, thẩm mỹ...
Nhưng bên cạnh đó, thật đáng buồn khi không ít đoàn viên thanh niên không cần kiểm chứng thông tin đó sai hay đúng, thật hay giả cứ lao vào like, share và bình luận mang quan điểm ủng hộ cái sai, cái tiêu cực, cái giả tạo, lừa đảo, thậm chí còn tuyên truyền, lôi kéo, kêu gọi kích động người khác tham gia. Điều đáng quan tâm lo ngại nhất hiện nay là những thông tin trên mạng xã hội được các thế lực thù địch, bọn cơ hội chính trị sử dụng để mua chuộc, dụ dỗ, lôi kéo giới trẻ tham gia như: phim ảnh khiêu dâm, lối sống trụy lạc, giang hồ, kích động bạo lực, xét lại lịch sử, tạo dựng các clip chống phá Đảng, Nhà nước; vu cáo Đảng, Nhà nước bóp nghẹt dân chủ, nhân quyền, đàn áp dân tộc, tôn giáo; thổi phồng những yếu kém, bức xúc và tiêu cực xã hội trong quản lý của Nhà nước và chính quyền địa phương để quy chụp, bôi đen những cái tích cực, cái tốt; đưa ra những thông tin mập mờ, giật gân liên quan đến các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước để là suy giảm niềm tin, thúc đẩy sự suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống, "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" trong thanh niên. Với đặc tính lan truyền nhanh của các trang mạng xã hội và công cụ AI rất dễ làm cho người tham gia bị sa đà vào "biển thông tin" hỗn loạn đó lúc nào mà không hay biết, làm cho một bộ phận thanh niên trở thành khâu trung gian tiếp tay cho các thế lực thù địch, cổ xúy cho những tệ nạn xã hội, sao nhãng việc học hành, lười lao động, thích hưởng thụ, tinh thần uể oải, sức khỏe sa sút, đắm chìm vào thế giới ảo không có trong đời sống thực. Đây chính là những tác nhân làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, tâm sinh lý và việc hình thành, phát triển trí, thể, mỹ của thanh niên.
Để tăng cường sự "miễn dịch" cho thanh niên trước những thông tin trên các trang mạng xã hội và công cụ AI hiện nay; hướng thanh niên đến với học tập, nghiên cứu sáng tạo, hoạt động cộng đồng, thể thao, giải trí lành mạnh; giúp thanh niên tham gia và sử dụng các trang mạng xã hội và công cụ AI một cách lành mạnh, tích cực, hữu ích cần thực hiện tốt một số giải pháp sau:
Một là, làm tốt công tác giáo dục, định hướng, nâng cao nhận thức cho thanh niên thấy được những tiện ích và hạn chế của các trang mạng xã hội và công cụ AI để chủ động tham gia và sử dụng một cách tích cực, hiệu quả, phục vụ tốt nhất cho sinh hoạt, học tập và nghiên cứu sáng tạo..
Hiện nay, chỉ cần một điện thoại thông minh hoặc một máy tính kết nối mạng là mọi khoảng cách về địa lý, trình độ, văn hóa… không còn. Nếu như không có đủ kiến thức, kỹ năng khi tiếp cận các trang mạng xã hội, một bộ phận thanh niên rất dễ bị lôi kéo, kích động tham gia vào các nội dung không lành mạnh, thậm chí là nạn nhân của các trang mạng xã hội và công cụ AI đối với những trò lừa đảo, bạo lực, xâm hại, tống tiền, tiếp cận tin tức không chính thống chưa được kiểm chứng; lộ thông tin cá nhân của mình như: số tài khoản ngân hàng, mật khẩu, mã số định danh cá nhân, mã OTP… tạo cơ hội cho các đối tượng lừa đảo tấn công ngược chủ thể.
Chủ thể tiến hành công tác giáo dục, định hướng cho thanh niên trước hết là cấp ủy, chính quyền, cơ quan, tổ chức chính trị, xã hội, nhà trường, đơn vị… Đặc biệt là vai trò của Đoàn Thanh niên, nhà trường và các đơn vị cần tập trung giáo dục cho thanh niên nâng cao hiểu biết về các trang mạng xã hội và công cụ AI, phải định hướng, hướng dẫn, tư vấn cho họ những kiến thức, kỹ năng sử dụng các trang mạng xã hội và công cụ AI nhất là Facebook, Tiktok, Youtube, Chat GPT, Canva AI, Gemini…. Chỉ cho họ thấy được tính hai mặt của mạng xã hội và công cụ AI đặc biệt là những hậu quả, hệ lụy. Giúp họ cách cách ứng xử khôn khéo và khả năng miễn dịch khi tiếp xúc với những thông tin xấu độc, phản động mời gọi, khiêu khích, lôi kéo,… đang đăng tải tràn lan trên các trang mạng xã hội hiện nay.
Đồng thời, mỗi đoàn viên, thanh niên cần phương pháp tiếp cận thông tin trên mạng xã hội và công cụ AI một cách khoa học và đúng đắn, làm cho họ biết làm chủ và kiểm soát được các hành vi của bản thân; sử dụng mạng xã hội và công cụ AI vào các hoạt động có ích, thiết thực, phục vụ cho việc học tập, nghiên cứu, trao đổi thông tin lành mạnh. Tăng cường công tác giáo dục pháp luật cho thanh niên; đặc biệt là Luật An ninh mạng cũng như các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước để có hiểu biết pháp luật, khi đưa thông tin lên mạng phải đúng với quy định của pháp luật, của đơn vị, nhà trường, phù hợp với thuần phong mỹ tục và chuẩn mực đạo đức xã hội; phải hết sức thận trọng khi đăng tải những thông tin, hình ảnh, video của cá nhân và các hoạt động của đơn vị, nhất là đơn vị quân đội, công an lên các trang mạng xã hội và công cụ AI.
Tăng cường tính định hướng chính trị, tư tưởng để thanh niên khi tiếp cận các trang mạng xã hội và công cụ AI biết được những thông tin xấu độc, sai trái, thù địch; giúp họ nhận diện, đấu tranh bác bỏ những thông tin xấu độc, sai trái, thù địch; không bị các thế lực phản động lôi kéo, dụ dỗ tán phát, chia sẻ. Cần nhiều những bài đấu tranh trực diện với những thông tin xấu độc, sai trái, thù địch để thanh niên nhận diện, thấy được bản chất, âm mưu của những thông tin xấu độc, sai trái, thù địch; giúp thanh niên miễn dịch với những quan điểm sai trái, thù địch phải chịu trách nhiệm trước pháp luật khi phát tán, lan truyền thông tin xấu độc qua mạng.
Bên cạnh làm tốt công tác giáo dục, định hướng, nâng cao nhận thức cho thanh niên cần làm tốt công tác quản lý các trang mạng xã hội và công cụ AI một cách hiệu quả, biến quá trình quản lý thành quá trình tự quản lý bản thân ở mỗi thanh niên khi tiếp cận các trang mạng xã hội và công cụ AI, không nên cấm đoán một cách tiêu cực hoặc phê phán bừa bãi hay chỉ lên án những tiêu cực của các trang mạng xã hội mà không thấy được những ưu điểm mà mạng xã hội và công cụ AI đem lại.
Hai là, thường xuyên giáo dục, định hướng giá trị nhân cách và lối sống tốt đẹp của con người, nâng cao sức đề kháng trước tác động tiêu cực của các trang mạng xã hội và công cụ AI.
Tích cực tuyên truyền các thông tin tốt, thông tin hay như tham gia cuộc vận động "Mỗi ngày một tin tốt, mỗi tuần một câu chuyện đẹp" do Trung ương Đoàn phát động, triển khai bằng việc tuyên truyền lựa chọn các gương tốt, các hành động đẹp để tuyên truyền với phương trâm "lấy cái đẹp dẹp cái xấu". Làm cho giới trẻ thấm sâu những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc; giáo dục, rèn luyện cho họ có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức phẩm chất tốt, lối sống trong sạch, lành mạnh, luôn biết tự trọng, tự chủ trong suy nghĩ và hành động, từ đó xây dựng lối sống tốt đẹp, sống có tình thương và trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội.
Coi trọng việc bồi dưỡng nâng cao ý thức trách nhiệm xã hội, rèn luyện thói quen, kỹ năng sống cho thanh niên, nhất là kỹ năng điều tiết và kiểm soát bản thân. Giúp cho đoàn viên, thanh niên có đủ tự tin, bản lĩnh và phương pháp phòng tránh với những chiêu bài tiêu cực trên các trang mạng xã hội. Xây dựng cho họ có động cơ, thái độ và tinh thần trách nhiệm xã hội khi tham gia và sử dụng các trang mạng xã hội; xác định mục đích tham gia và sử dụng các trang mạng xã hội đúng đắn, hữu ích, không bị lệ thuộc, chìm đắm vào môi trường cuộc sống ảo trên các trang mạng xã hội, vì điều đó vừa làm mất thời gian vừa ảnh hưởng đến công việc học tập, công tác, đồng thời xâm hại đến giá trị thuần phong mỹ tục, chuẩn mực đạo đức truyền thống, lối sống văn hóa và vi phạm các chế độ quy định của cơ quan, đơn vị, địa phương.
Ba là, tổ chức tốt các hoạt động vui chơi, giải trí lành mạnh, phù hợp với nhu cầu và đặc điểm tâm sinh lý của tuổi trẻ.
Tổ chức các buổi diễn đàn, trao đổi về những dấu hiệu nhận biết, phân biệt nội dung tiêu cực trên không gian mạng thông qua các buổi sinh hoạt, các hoạt động ngoại khóa… tổ chức các cuộc thi, tìm hiểu về các vấn đề có liên quan đến việc sử dụng mạng xã hội và công cụ AI. Việc tuyên truyền, giáo dục bắt đầu càng sớm càng tốt; tuyên truyền cho đoàn viên, thanh niên ngay từ khi các em đang còn ngồi trên ghế nhà trường. Các hoạt động như: văn hóa, văn nghệ, thể thao,…vừa để nâng cao đời sống tinh thần, bồi đắp tâm hồn tươi trẻ của thanh niên vừa là môi trường thuận để họ kết bạn, giao lưu học tập kinh nghiệm lẫn nhau, đồng thời qua đó còn nhằm để giữ gìn, phát huy bản sắc, giá trị văn hóa truyền tốt đẹp của dân tộc, rèn luyện tính tổ chức, tính kỷ luật và thể chất cho thanh niên. Thực tiễn cho thấy nếu gia đình, nhà trường, cơ quan, đơn vị, tổ chức Đoàn… thiếu tổ chức các hoạt động vui chơi, giải trí lành mạnh thì đa phần thanh niên sẽ dành thời gian rảnh rỗi tham gia vào các trang mạng xã hội. Nhiều trường hợp đã gây nên những hậu quả đáng tiếc, dẫn đến vi phạm pháp luật của Nhà nước, ảnh hưởng xấu đến bản thân, gia đình và xã hội. Do vậy, tổ chức tốt các hoạt động vui chơi, giải trí lành mạnh là biện pháp hiệu quả, thiết thực nhất để vừa quản lý được thanh niên vừa bồi dưỡng, nâng cao hoàn thiện nhân cách và lối sống tốt đẹp cho giới trẻ, đồng thời hạn chế thấp nhất sự tác động tiêu cực, đa chiều của các trang mạng xã hội và công cụ AI.
Hơn nữa, muốn đấu tranh hiệu quả trước những thông tin xấu độc trên các trang mạng xã hội và công cụ AI hiện nay thì mỗi đoàn viên, thanh niên cần tích cực tham gia vào không gian mạng, biết tận dụng tối đa ưu thế của các phương tiện thông tin, truyền thông hiện đại để tập hợp thanh niên, thực hiện công tác tuyền truyền: Mềm hóa công tác tuyên truyền bằng cách gắn thông điệp tuyên truyền vào các video, trò chơi, game show, inforgraphic bằng hình ảnh… các hình thức dễ tiếp cận thanh thiếu niên.
Phát huy tốt vai trò của hệ thống thiết chế văn hóa, các phương tiện thông tin đại chúng, nhất là hệ thống truyền thanh nội bộ, kết hợp đẩy mạnh hoạt động của các loại hình văn hóa dân gian, sinh hoạt câu lạc bộ, văn nghệ quần chúng… thông qua đó tuyên truyền đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, quy định của địa phương, đơn vị, trên cơ sở đó giáo dục, định hướng chính trị, tạo niềm tin và nhiệt huyết của tuổi trẻ, chống lại các loại sản phẩm văn hóa xấu độc, âm mưu "xâm lăng văn hóa", tư tưởng "áp đặt lối sống, văn hóa phương Tây", làm ảnh hưởng xấu đến đời sống tình cảm tốt đẹp, tâm hồn trong sáng vốn có của thanh niên hiện nay.
Bốn là, thường xuyên nắm bắt tình hình dư luận, kịp thời phát hiện những thông tin xấu, độc, các biểu hiện "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" trong thanh niên.
Chủ động tham mưu với cấp ủy Đảng, chính quyền, các tổ chức chính trị, xã hội… tạo điều kiện thuận lợi và môi trường tốt nhật để mỗi thanh niên tự xây dựng cho mình "bộ lọc" thông tin, nâng cao kiến thức chính trị, xã hội để mỗi đoàn viên, thanh niên có cách tiếp cận đầy đủ, chính xác từ những nguồn thông tin chính thống, tránh tiếp cận thông tin phiến diện, một chiều. Nâng cao tinh thần cảnh giác, sẵn sàng tham gia đấu tranh với những nhận thức không đúng, ngộ nhận, mơ hồ trước các nguồn thông tin sai trái, thù địch, trái với quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, những biểu hiện "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" trong đoàn viên, thanh niên.
Nâng cao tinh thần cảnh giác cách mạng trong thanh niên, dập tắt ngay những luận điệu tuyên truyền xuyên tạc, những tin đồn nhảm nhí, những tin xấu, độc, tin giả ngay từ cơ sở; đồng thời phát hiện, báo cáo ngay cho các cơ quan và cá nhân có thẩm quyền những kẻ lạ mặt khả nghi, những phần tử xấu, phản động đang tuyên truyền những thông tin xấu độc của các thế lực thù địch.
Bên cạnh đó, kịp thời động viên, khen thưởng, biểu dương và đoàn viên thanh niên có thành tích tốt trong học tập, nghiên cứu và lao động để lan toả những tấm gương tốt, hành động đẹp.
TS Đinh Văn Dũng - Đại học Nguyễn Huệ