Thanh niên quân đội ứng xử trên mạng xã hội, từ trách nhiệm công dân đến bản lĩnh người lính

Thứ ba, 17/11/2026 - 08:39

Tóm tắt: Tham gia mạng xã hội, thanh niên Quân đội mang tư cách kép vừa là công dân trong nhà nước pháp quyền, vừa là quân nhân cách mạng đặt dưới sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng. Bài viết phân tích mối quan hệ biện chứng và bước chuyển hóa về chất từ trách nhiệm công dân sang bản lĩnh người lính khi tương tác trên mạng xã hội. Từ việc nhận diện khoảng cách giữa tuân thủ pháp luật Nhà nước nói chung với kỷ luật quân sự và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, tác giả đề xuất bốn giải pháp trọng tâm.

1. Đặt vấn đề

Sự phát triển của internet và trí tuệ nhân tạo đã đưa mạng xã hội vượt khỏi chức năng giao tiếp đơn thuần để trở thành không gian xã hội đặc thù, nơi các quan hệ chính trị, pháp lý, đạo đức được phản ánh tức thời, phi biên giới. Đối với nước ta, mạng xã hội vừa tạo cơ hội để thanh niên tiếp cận tri thức và chuyển đổi số, vừa là địa bàn trọng điểm mà các thế lực thù địch lợi dụng thực hiện chiến lược "diễn biến hòa bình", thúc đẩy "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" và âm mưu "phi chính trị hóa" Quân đội. Do vậy, mỗi tương tác trên mạng xã hội của người trẻ khoác áo lính không còn giới hạn ở sinh hoạt cá nhân.

Thực tiễn quản lý bộ đội thời gian qua cho thấy một nghịch lý trong hành vi của một bộ phận quân nhân trẻ trên mạng xã hội. Nhiều đoàn viên chấp hành tốt pháp luật dân sự, không phát tán thông tin trái đạo đức xã hội, tức là đạt chuẩn cơ bản của công dân số. Thế nhưng, trước đòi hỏi khắt khe của kỷ luật bảo mật quân sự hoặc trước thông tin xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ Quân đội, một số quân nhân lại lúng túng, chọn thái độ im lặng hoặc chạy theo thị hiếu lệch chuẩn. Khoảng cách giữa một "công dân không vi phạm trên mạng" và một "người lính có bản lĩnh chính trị vững vàng" là vấn đề cần giải quyết. Tiếp cận từ phép biện chứng duy vật về quan hệ giữa cái chung và cái đặc thù trong ý thức xã hội, kết hợp tư tưởng Hồ Chí Minh và pháp luật hiện hành, bài viết làm rõ cơ chế chuyển hóa từ trách nhiệm công dân đến bản lĩnh người lính trên mạng xã hội của thanh niên Quân đội.

2. Cơ sở lý luận về bước chuyển hóa từ trách nhiệm công dân đến bản lĩnh người lính trên mạng xã hội

2.1. Nội hàm trách nhiệm công dân và bản lĩnh người lính trong ứng xử trên mạng xã hội

Dưới góc độ chính trị - pháp lý, trách nhiệm công dân trên mạng xã hội là tổng thể nghĩa vụ pháp luật và chuẩn mực đạo đức phổ quát mà mỗi công dân Việt Nam phải thực thi khi tạo lập, chia sẻ, phản hồi thông tin trên nền tảng số. Theo Luật An ninh mạng năm 2018, Nghị định số 147/2024/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên và Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội kèm theo Quyết định số 874/QĐ-BTTTT năm 2021, công dân phải tuân thủ quy tắc tôn trọng pháp luật, lành mạnh, an toàn, bảo mật và tự chịu trách nhiệm về nội dung đăng tải. Ở cấp độ này, thước đo hành vi là ranh giới giữa hợp pháp và bất hợp pháp, giữa hành vi văn minh và hành vi xâm hại lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân.

Trong khi đó, bản lĩnh người lính trên mạng xã hội là phạm trù chính trị - đạo đức quân sự ở trình độ cao hơn, kết tinh phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" trong môi trường số. Nếu trách nhiệm công dân là mẫu số chung cho mọi thành viên xã hội, thì bản lĩnh người lính là cái đặc thù được quy định bởi bản chất giai cấp công nhân, tính nhân dân, tính dân tộc của Quân đội nhân dân Việt Nam và nguyên tắc Đảng lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt đối với Quân đội. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định chuẩn mực cốt lõi của quân nhân cách mạng: "Quân đội ta trung với Đảng, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội". Trên không gian mạng, bản lĩnh người lính không dừng ở việc không làm điều pháp luật cấm, mà là sự kiên định lập trường Mác - Lênin, sự tỉnh táo trước thủ đoạn tâm lý chiến, ý thức giữ gìn tuyệt đối bí mật quân sự và tinh thần chủ động bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

2.2. Tính tất yếu và quy luật chuyển hóa từ chuẩn mực công dân phổ quát sang giá trị chính trị đặc thù của quân nhân

Theo triết học Mác - Lênin, mỗi cái riêng đều chứa cái chung, bên cạnh cái chung, cái riêng còn có những đặc điểm riêng biệt tạo nên sự phong phú của nó. Khi thanh niên nhập ngũ hoặc học tập tại nhà trường Quân đội, họ không mất đi tư cách công dân mà mang thêm tư cách quân nhân cách mạng được điều chỉnh bởi Luật Sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam, Luật Nghĩa vụ quân sự và Điều lệnh quản lý bộ đội Quân đội nhân dân Việt Nam. Tuy nhiên, sự thay đổi vị thế pháp lý không tự động tạo ra bước nhảy vọt tức thì trong ý thức mạng xã hội, mà đòi hỏi bước chuyển hóa biện chứng về chất trên ba phương diện.

Phương diện thứ nhất là chuyển hóa từ tuân thủ chế tài bên ngoài sang kỷ luật tự giác bên trong. Với công dân thông thường, việc không tung tin sai sự thật chủ yếu chịu sự điều tiết của chế tài pháp lý; còn với người chiến sĩ, kỷ luật Quân đội là "kỷ luật sắt, nhưng là kỷ luật tự giác", nên việc kiểm soát thông tin trên mạng phải xuất phát từ danh dự quân nhân và sự an toàn của đơn vị. Phương diện thứ hai là chuyển dịch từ quyền biểu đạt cá nhân sang sự thống nhất hữu cơ giữa cá nhân với tổ chức. Trên mạng xã hội, mỗi quân nhân dù dùng tài khoản cá nhân vẫn gắn với uy tín Quân đội và chịu sự ràng buộc nghiêm ngặt của Luật Bảo vệ bí mật nhà nước năm 2018 cùng quy định bảo mật quân sự. Phương diện thứ ba là phát triển từ tiêu dùng thông tin an toàn sang tư thế chủ thể tác chiến tư tưởng. Theo Nghị quyết số 29-NQ/TW về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trên không gian mạng và Nghị quyết số 35-NQ/TW về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, người lính trên mạng xã hội phải là chiến sĩ tư tưởng, chủ động nhận diện và làm thất bại âm mưu chống phá của các thế lực thù địch.

3. Khoảng cách giữa trách nhiệm công dân và bản lĩnh người lính trong ứng xử trên mạng xã hội của thanh niên Quân đội hiện nay

3.1. Những điểm sáng trong việc kết hợp nghĩa vụ công dân số với trách nhiệm của người quân nhân cách mạng

Thực tiễn công tác Đoàn và phong trào thanh niên Quân đội thời gian qua cho thấy đại đa số cán bộ, đoàn viên, thanh niên ở các đơn vị, học viện, nhà trường thể hiện sự trưởng thành rõ nét trong ứng xử trên mạng xã hội. Nhiều đoàn viên vừa chấp hành nghiêm pháp luật Nhà nước và quy định của Bộ Quốc phòng, vừa biến tài khoản cá nhân và các trang, nhóm của Đoàn, đơn vị thành kênh lan tỏa truyền thống dân tộc, lịch sử Đảng và hình ảnh "Bộ đội Cụ Hồ" trong huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, cứu hộ, cứu nạn. Trước các sự kiện chính trị trọng đại hoặc khi các thế lực thù địch gia tăng xuyên tạc đường lối quốc phòng, an ninh, nhiều cán bộ, đoàn viên, giảng viên trẻ, học viên quân sự đã vận dụng lý luận Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và căn cứ pháp lý để viết bài chính luận, thiết kế sản phẩm truyền thông phản bác các luận điệu sai trái, thù địch. Thực tiễn đó khẳng định khi trách nhiệm công dân được nâng tầm bằng bản lĩnh người lính, thanh niên Quân đội hoàn toàn có thể làm chủ được không gian mạng.

3.2. Nhận diện những biểu hiện đứt gãy trong quá trình chuyển hóa và nguyên nhân

Bên cạnh kết quả tích cực, quan sát định tính các biểu hiện ứng xử trên mạng xã hội cho thấy quá trình chuyển hóa từ trách nhiệm công dân sang bản lĩnh người lính ở một bộ phận thanh niên Quân đội vẫn còn khoảng cách. Biểu hiện rõ nhất là sự tách rời giữa ý thức công dân thông thường và ý thức bảo mật quân sự. Một số quân nhân trẻ tuân thủ pháp luật dân sự, nhưng do tâm lý thích thể hiện bản thân trên mạng xã hội nên đã đăng tải hình ảnh, video trong trang phục quân sự, vô tình để lộ phiên hiệu đơn vị, vị trí đóng quân hoặc trang bị kỹ thuật. Thói quen chia sẻ tự do của công dân mạng đã lấn át nguyên tắc bảo mật của người lính, tạo kẽ hở cho hoạt động thu thập tình báo nguồn mở.

Biểu hiện thứ hai là tâm lý "an toàn thụ động" và sự giảm sút tính chiến đấu. Một bộ phận đoàn viên quan niệm ứng xử đúng mực trên mạng chỉ là "không nói xấu, không chia sẻ tin độc, không bàn chuyện chính trị". Khi gặp thông tin xuyên tạc lịch sử, xúc phạm Quân đội hoặc phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, họ chọn cách lướt qua như người ngoài cuộc. Xét theo tiêu chuẩn phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" tại Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 của Quân ủy Trung ương, thái độ thờ ơ trước cái sai là biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân và sự thiếu hụt bản lĩnh chính trị. Ngược lại, có đoàn viên khi tham gia phản bác lại thiếu điềm tĩnh, sa vào tranh cãi nặng lời, làm ảnh hưởng đến hình ảnh quân nhân. Những hạn chế này bắt nguồn từ thuật toán mạng xã hội ưu tiên nội dung kích thích cảm xúc và thủ đoạn ngụy trang tinh vi của các thế lực thù địch; song nguyên nhân chủ quan cốt lõi là một bộ phận quân nhân trẻ chưa tự giác tu dưỡng, cùng với công tác giáo dục ở một số cơ sở Đoàn chưa chú trọng rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống truyền thông số.

4. Giải pháp thúc đẩy sự chuyển hóa từ trách nhiệm công dân thành bản lĩnh người lính cho thanh niên Quân đội trên mạng xã hội

Thứ nhất, cấp ủy, chính ủy, chính trị viên, người chỉ huy và cơ quan chính trị các cấp cần đổi mới giáo dục chính trị, pháp luật theo hướng tích hợp chuẩn mực công dân số với hệ giá trị "Bộ đội Cụ Hồ" thời kỳ mới. Công tác giáo dục tại đơn vị và nhà trường không chỉ yêu cầu đoàn viên nắm vững điều cấm của Luật An ninh mạng hay quy định của Bộ Quốc phòng, mà phải luận giải để mọi quân nhân thấy rõ mối liên hệ giữa một thao tác trên mạng xã hội với sự an toàn của đơn vị và uy tín của Đảng, Quân đội. Cần lồng ghép Nghị quyết số 847-NQ/QUTW và Nghị định số 147/2024/NĐ-CP vào chương trình giáo dục chính trị, các môn khoa học xã hội và nhân văn; tăng cường phân tích tình huống thực tế về lộ lọt bí mật quân sự hoặc bẫy tâm lý chiến để đoàn viên tự chuyển hóa quy tắc pháp lý thành thái độ tự giác.

Thứ hai, Ban Chấp hành Đoàn các cấp trong Quân đội cần phát huy vai trò chủ thể tự quản của đoàn viên, chuyển từ tư duy "quản lý đối tượng thụ động" sang "tổ chức lực lượng xung kích kiến tạo văn hóa mạng". Tổ chức Đoàn ở cơ sở cần cụ thể hóa Luật Thanh niên năm 2020 (Điều 12, Điều 13) [12] thành tiêu chí rèn luyện văn hóa số gắn với phong trào thi đua. Cần duy trì diễn đàn thanh niên dân chủ để đoàn viên trao đổi những băn khoăn trước luồng thông tin đa chiều; đồng thời xây dựng cơ chế nhóm đồng đội tự nhắc nhở, kịp thời chấn chỉnh từ sớm những biểu hiện đăng tải thông tin thiếu cân nhắc trước khi phát sinh vi phạm kỷ luật.

Thứ ba, các học viện, nhà trường và đơn vị Quân đội cần trang bị đồng bộ kỹ năng phòng vệ bảo mật số gắn với nghệ thuật đấu tranh tư tưởng văn minh, sắc bén cho thanh niên. Các đơn vị cần tập huấn thực hành cho đoàn viên về kiểm soát dữ liệu cá nhân, phòng chống khai thác thông tin nguồn mở và phương pháp kiểm chứng tin giả, nội dung do trí tuệ nhân tạo cắt ghép. Cùng với đó, cần bồi dưỡng cho lực lượng nòng cốt của Đoàn tư duy phản biện Mácxít và kỹ năng sáng tạo nội dung số. Khi đấu tranh phản bác quan điểm sai trái trên mạng xã hội, mỗi đoàn viên phải giữ vững văn hóa tranh luận của người quân nhân: lấy chứng cứ khoa học và pháp lý làm gốc, lập luận đanh thép nhưng ngôn từ chuẩn mực.

Thứ tư, mỗi cán bộ, đoàn viên, thanh niên Quân đội phải tự giác thiết lập "bộ lọc tự kiểm duyệt chính trị - đạo đức" kết hợp phát huy trách nhiệm nêu gương của đội ngũ cán bộ, sĩ quan trẻ. Mỗi quân nhân trẻ cần rèn luyện thói quen tự kiểm tra trước mỗi thao tác đăng tải, chia sẻ hoặc bình luận dựa trên ba chuẩn mực: thông tin đó có hợp pháp theo trách nhiệm công dân không, có tuyệt đối an toàn về bí mật quân sự không, và có xứng đáng với danh dự "Bộ đội Cụ Hồ" không. Song hành với sự tự tu dưỡng của đoàn viên, đội ngũ cán bộ Đoàn, sĩ quan và giảng viên trẻ phải là tấm gương mẫu mực về sự điềm tĩnh, trí tuệ, kỷ cương và tính chiến đấu trên không gian mạng để định hướng trực tiếp cho chiến sĩ, học viên.

5. Kết luận

Ứng xử trên mạng xã hội từ trách nhiệm công dân đến bản lĩnh người lính là quá trình kế thừa và nâng tầm về chất trong nhân cách người quân nhân cách mạng thời kỳ số hóa. Trách nhiệm công dân tạo nền tảng pháp lý và đạo đức xã hội cơ bản, còn bản lĩnh người lính định hình lập trường chính trị kiên định, kỷ luật bảo mật nghiêm ngặt và sức chiến đấu sắc bén trước mọi âm mưu chống phá. Nhận diện thẳng thắn khoảng cách thực tiễn và thực hiện đồng bộ các giải pháp từ giáo dục chính trị, phát huy vai trò tự quản của Đoàn, trang bị kỹ năng số đến đề cao tự rèn luyện sẽ giúp thanh niên Quân đội giữ vững trận địa tư tưởng của Đảng trên không gian mạng.

Phan Văn Thế, Nguyễn Thành Chung

Đại học Nguyễn Huệ


Tài liệu tham khảo

1. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 25/7/2018 về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trên không gian mạng, Hà Nội.

2. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về Tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, Hà Nội. 

3. Bộ Thông tin và Truyền thông (2021), Quyết định số 874/QĐ-BTTTT ngày 17/6/2021 về việc ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội, Hà Nội. 

4. Chính phủ (2024), Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 09/11/2024 về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng, Hà Nội.

5. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

6. Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Tập 5, Tập 14, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội. 

7. Quân ủy Trung ương (2021), Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 về phát huy phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới, Hà Nội. 

8. Quốc hội (1999), Luật Sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam (sửa đổi, bổ sung năm 2008, 2014 và Luật số 52/2024/QH15 ngày 28/11/2024). 

9. Quốc hội (2018), Luật An ninh mạng (Luật số 24/2018/QH14 ngày 12/6/2018).