1. Đặt vấn đề
Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, cùng với định hướng trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng về ba đột phá chiến lược, trong đó nhấn mạnh: "Đột phá về phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao… đáp ứng yêu cầu phát triển bứt phá của đất nước", đã đặt ra yêu cầu chuyển mạnh quá trình dạy học từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực người học, nhấn mạnh phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học, đồng thời đẩy mạnh đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hiện đại, lấy người học làm trung tâm, gắn đào tạo với thực tiễn nhiệm vụ. Trong bối cảnh đó, mô hình "lớp học đảo ngược" đang được triển khai ở Học viện Chính trị đã góp phần cụ thể hóa chủ trương đổi mới phương pháp dạy học hiện nay.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Thực tiễn phát huy nhân tố chủ quan của học viên trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay
Thời gian qua, việc triển khai mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị đã tạo ra những chuyển biến tương đối rõ nét trong phát huy nhân tố chủ quan của học viên. Trước hết, nhận thức và động cơ học tập của học viên từng bước được nâng lên, thể hiện ở việc xác định rõ hơn vai trò, trách nhiệm của bản thân trong quá trình học tập. Nhiều học viên đã chủ động nghiên cứu tài liệu trước giờ học, tích cực tham gia thảo luận, mạnh dạn nêu quan điểm và từng bước hình thành phong cách học tập chủ động, sáng tạo.
Cùng với đó, năng lực tự học và kỹ năng tư duy của học viên có sự cải thiện nhất định. Học viên không chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận tri thức mà đã biết phân tích, so sánh, khái quát hóa và bước đầu vận dụng kiến thức vào giải quyết các tình huống học tập gắn với thực tiễn công tác đảng, công tác chính trị. Môi trường học tập được mở rộng theo hướng dân chủ, tăng cường tương tác, các hoạt động thảo luận, phản biện, xử lý tình huống được tổ chức thường xuyên hơn, qua đó góp phần phát huy vai trò chủ thể của người học. Đồng thời, vai trò của giảng viên có sự chuyển biến theo hướng tổ chức, định hướng, hỗ trợ hoạt động nhận thức, tạo điều kiện để học viên chủ động chiếm lĩnh tri thức.
Tuy nhiên, việc phát huy nhân tố chủ quan của học viên vẫn bộc lộ một số hạn chế đáng chú ý: Nhận thức của một bộ phận học viên về mô hình "lớp học đảo ngược" và vai trò chủ thể của mình chưa đầy đủ, dẫn đến động cơ học tập chưa ổn định, còn mang tính đối phó. Năng lực tự học, kỹ năng tư duy và phương pháp học tập chưa đồng đều; việc chuẩn bị bài trước giờ học ở một số học viên còn hình thức, thiếu chiều sâu. Khả năng tham gia thảo luận, phản biện còn hạn chế; một số học viên còn tâm lý e ngại, thiếu tự tin, chưa chủ động bày tỏ chính kiến. Việc vận dụng tri thức vào thực tiễn tuy đã được chú trọng nhưng chưa thực sự hiệu quả, còn lúng túng trong liên hệ và giải quyết tình huống cụ thể.
Như vậy, thực tiễn triển khai mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị đã tạo nền tảng quan trọng cho việc phát huy nhân tố chủ quan của học viên, song vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, khắc phục. Đây là cơ sở thực tiễn trực tiếp để rút ra các bài học kinh nghiệm để tiếp tục nâng cao hiệu quả mô hình "lớp học đảo ngược" trong thời gian tới.
2.2. Một số kinh nghiệm nhằm phát huy nhân tố chủ quan của học viên trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay
Thứ nhất, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo thống nhất của cấp ủy, chỉ huy các cấp nhằm phát huy nhân tố chủ quan của học viên trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay.
Đây là nội dung có ý nghĩa nền tảng, bởi nhận thức và trách nhiệm của các chủ thể lãnh đạo, chỉ huy giữ vai trò định hướng trực tiếp đối với việc khơi dậy và phát huy tính tích cực, chủ động của học viên. Trong Nghị quyết năm học 2025 - 2026 ngày 04/8/2025 của Đảng ủy Học viện Chính trị đã xác định phương hướng: "Nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của cấp ủy, tổ chức đảng; tập trung đổi mới, sáng tạo, đề cao trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ chủ trì, người đứng đầu trong triển khai thực hiện nghị quyết đại hội đảng các cấp; lãnh đạo đồng bộ, toàn diện trên các mặt công tác, tạo sự đột phá mạnh mẽ trong giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học, phát huy giá trị văn hóa " Bộ đội Cụ Hồ", đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, từng bước xây dựng Học viện thông minh, hiện đại".
Thực tiễn cho thấy, sự lãnh đạo, chỉ đạo thống nhất là điều kiện bảo đảm để mô hình "lớp học đảo ngược" được triển khai đúng bản chất và đạt hiệu quả. Trên cơ sở đó, các cấp ủy, chỉ huy tập trung quán triệt mục tiêu, yêu cầu của mô hình và cụ thể hóa bằng kế hoạch triển khai gắn với kiểm tra, giám sát. Trong quá trình tổ chức thực hiện, việc đổi mới phương pháp dạy và học được gắn chặt với mục tiêu đào tạo cán bộ chính trị. Lãnh đạo, chỉ huy các cấp đã phối hợp chặt chẽ với giảng viên trong xây dựng chương trình học, nội dung bài giảng và hệ thống bài tập thực tiễn, bảo đảm vừa bám sát lý luận chính trị, vừa phù hợp với đặc thù công tác chính trị tại đơn vị. Nhờ đó, việc triển khai mô hình được thực hiện đồng bộ, hạn chế sự chênh lệch về phương pháp giữa các đơn vị, đồng thời tạo môi trường thuận lợi để học viên phát huy tính chủ động, sáng tạo và năng lực tư duy phản biện trong học tập.
Kinh nghiệm không chỉ dừng lại ở chỉ đạo, lãnh đạo, định hướng và tổ chức mà còn thể hiện trong bồi dưỡng nhận thức, năng lực cho giảng viên và cán bộ quản lý. Thông qua sinh hoạt chuyên đề, tọa đàm, tập huấn, họ được trang bị lý luận và kỹ năng triển khai "lớp học đảo ngược", từ hướng dẫn tự học đến tổ chức thảo luận, phản biện và khai thác học liệu. Qua đó, củng cố trách nhiệm, tính gương mẫu và tạo môi trường học tập dân chủ, tương tác, định hướng rõ ràng cho học viên.
Cùng với đó, việc củng cố cơ chế kiểm tra, đánh giá và khen thưởng cũng được quan tâm triển khai. Các cấp lãnh đạo, chỉ huy từng bước thiết lập hệ thống đánh giá vừa chú trọng kết quả, vừa quan tâm đến quá trình học tập, đặc biệt là mức độ phát huy nhân tố chủ quan của học viên như khả năng tự học, tham gia thảo luận, phản biện và sáng tạo. Hệ thống này không chỉ giúp giám sát chặt chẽ việc thực hiện mô hình, mà còn tạo động lực để cả giảng viên và học viên không ngừng đổi mới phương pháp dạy và học, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả tổng thể của mô hình.
Thứ hai, thường xuyên giáo dục, quán triệt mục tiêu, yêu cầu của mô hình "lớp học đảo ngược" kết hợp chặt chẽ với xây dựng động cơ và trách nhiệm học tập đúng đắn cho học viên ở Học viện Chính trị hiện nay.
Đây là nội dung giữ vai trò định hướng về nhận thức, nội dung này tạo tiền đề trực tiếp cho việc phát huy nhân tố chủ quan của học viên trong quá trình triển khai mô hình. Chỉ khi học viên nhận thức đầy đủ mục tiêu, yêu cầu của mô hình "lớp học đảo ngược" thì mới có thể chuyển biến từ học tập thụ động sang chủ động, từ tiếp nhận tri thức sang tự học, tự nghiên cứu và chiếm lĩnh tri thức một cách tích cực.
Việc giáo dục, quán triệt mục tiêu, yêu cầu của mô hình "lớp học đảo ngược" có ý nghĩa trực tiếp trong việc hình thành nhận thức đúng đắn cho học viên về vai trò trung tâm của mình trong quá trình học tập, qua đó nâng cao trách nhiệm và tính chủ động trong tiếp nhận, nghiên cứu và vận dụng kiến thức. Trọng tâm là làm rõ yêu cầu phát huy tự học, tự nghiên cứu, từ đó định hướng cho học viên chuyển từ tiếp nhận thụ động sang chủ động chiếm lĩnh tri thức. Trên cơ sở đó, hoạt động giảng dạy cần tập trung vào việc gợi mở vấn đề, tổ chức thảo luận, phản biện và học tập theo nhóm, nhằm tạo điều kiện để học viên tự tìm tòi, phân tích và đề xuất cách giải quyết.
Đồng thời, quá trình quán triệt mục tiêu, yêu cầu của mô hình "lớp học đảo ngược" phải gắn chặt với việc xây dựng động cơ học tập đúng đắn và ý thức trách nhiệm của học viên. Thông qua đó, học viên nhận thức rõ ý nghĩa của tự học không chỉ trong việc nắm vững kiến thức mà còn trong rèn luyện tư duy lý luận, năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn công tác của bản thân. Khi mục tiêu và yêu cầu học tập được nhận thức đầy đủ, học viên sẽ tích cực hơn trong chuẩn bị bài, tham gia thảo luận và phản biện, qua đó góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng học tập và phát huy nhân tố chủ quan trong mô hình "lớp học đảo ngược".
Ba là, phát huy vai trò nòng cốt của đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý giáo dục trong tổ chức, triển khai mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay.
Đây là nội dung quan trọng trong tổ chức thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược", bởi giảng viên và cán bộ quản lý giáo dục là lực lượng trực tiếp thiết kế, điều hành và kiểm soát quá trình dạy học. Mức độ phát huy nhân tố chủ quan của học viên phụ thuộc lớn vào năng lực tổ chức, định hướng và hỗ trợ của đội ngũ này. Do đó, nếu không phát huy tốt vai trò nòng cốt của họ thì mô hình khó được triển khai đồng bộ, hiệu quả.
Trong điều kiện đó, giảng viên cần chuyển từ truyền thụ kiến thức sang tổ chức, định hướng, dẫn dắt hoạt động nhận thức; thiết kế học liệu, tình huống, thảo luận và phản biện nhằm phát triển tư duy độc lập, sáng tạo của học viên. Đồng thời, cán bộ quản lý giáo dục phải tăng cường kiểm tra, giám sát, bảo đảm điều kiện học tập và hỗ trợ quá trình tự học. Khi đội ngũ này được bồi dưỡng đầy đủ về năng lực và phương pháp, hiệu quả phát huy nhân tố chủ quan của học viên được nâng lên rõ rệt.
Giảng viên và cán bộ quản lý không chỉ hoàn thành nhiệm vụ giảng dạy và quản lý, mà còn phải định hướng, dẫn dắt và tạo môi trường thuận lợi để học viên chủ động học tập, nghiên cứu và phát triển năng lực tư duy. Trong phần đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ năm học 2024 - 2025, Đảng ủy Học viện Chính trị nhấn mạnh: "Chú trọng xây dựng đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý giáo dục có phẩm chất, năng lực, phương pháp tác phong công tác khoa học, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ; tăng cường dự giảng, kiểm tra giảng; phát huy tính tích cực, chủ động của giảng viên trong tự nghiên cứu, tự nâng cao trình độ". Nội dung này không chỉ khẳng định yêu cầu nâng cao chất lượng mà còn làm rõ vai trò trung tâm của giảng viên và cán bộ quản lý trong việc tạo lập nền tảng, động lực thúc đẩy học viên chủ động khám phá tri thức, phát triển tư duy và năng lực sáng tạo. Từ đó, giảng viên từng bước chuyển từ vai trò truyền thụ kiến thức sang việc tổ chức, định hướng và dẫn dắt quá trình học tập, thiết kế các tình huống học tập, bài tập nhóm, dự án nghiên cứu và các phiên phản biện, giúp học viên tự phát hiện vấn đề, chủ động tìm kiếm thông tin, phân tích và đưa ra giải pháp. Đồng thời, giảng viên thực hiện tốt vai trò hướng dẫn, gợi mở và phản hồi, góp phần khuyến khích học viên phát huy tư duy độc lập và sáng tạo. Cùng với đó, cán bộ quản lý giáo dục phải tăng cường kiểm tra, giám sát tiến độ, hỗ trợ về cơ sở vật chất, học liệu và công nghệ, tạo điều kiện thuận lợi để học viên tự học hiệu quả và tham gia tích cực vào các hoạt động học tập. Khi đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý nhận thức đầy đủ vai trò của mình và được bồi dưỡng về nội dung, phương pháp thì hiệu quả phát huy nhân tố chủ quan của học viên sẽ được nâng lên rõ rệt, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo ở Học viện Chính trị trong kỷ nguyên mới.
Bốn là, nâng cao ý thức tự giác, tinh thần trách nhiệm và năng lực tự học của học viên nhằm đáp ứng mục tiêu, yêu cầu mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay.
Đây là nội dung có ý nghĩa quyết định trực tiếp đến hiệu quả vận hành của mô hình, bởi "lớp học đảo ngược" thực chất là sự chuyển dịch trọng tâm từ hoạt động giảng dạy của giảng viên sang hoạt động tự học, tự nghiên cứu của học viên. Trong điều kiện đó, học viên không còn giữ vai trò thụ động tiếp nhận tri thức mà trở thành chủ thể trung tâm của quá trình học tập, phải chủ động trong toàn bộ các khâu, từ chuẩn bị bài, nghiên cứu tài liệu đến tham gia thảo luận, phản biện và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Vì vậy, nếu không nâng cao được ý thức tự giác, tinh thần trách nhiệm và năng lực tự học thì mô hình khó có thể phát huy đúng bản chất và đạt được mục tiêu đề ra.
Thực tiễn triển khai cho thấy, việc giáo dục và bồi dưỡng động cơ, thái độ học tập đúng đắn cho học viên mang lại hiệu quả thiết thực trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay. Học viên cần nhận thức rõ tự học không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu trước mắt của môn học mà còn gắn trực tiếp với chất lượng thực hiện nhiệm vụ chính trị trong tương lai. Từ đó, mỗi học viên chủ động tu dưỡng, rèn luyện tính kỷ luật, duy trì sự tập trung và tinh thần trách nhiệm trong học tập. Đồng thời, tích cực tham gia các hoạt động như tự nghiên cứu tài liệu, trao đổi nhóm, phản biện và vận dụng kiến thức vào thực tiễn công tác tại đơn vị. Khi được đặt trong môi trường học tập bảo đảm kỷ luật nhưng vẫn phát huy dân chủ, có sự định hướng của giảng viên và điều kiện học tập phù hợp, quá trình này góp phần hình thành phong cách học tập tích cực, độc lập, sáng tạo, từng bước phát triển năng lực tư duy và thói quen tự học. Qua đó, ý thức tự giác, tinh thần trách nhiệm và năng lực tự học của học viên được củng cố, trở thành nền tảng quan trọng để phát huy nhân tố chủ quan, góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay.
Năm là, bảo đảm đồng bộ các điều kiện về cơ sở vật chất, học liệu và hạ tầng công nghệ số nhằm hỗ trợ hiệu quả việc thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay.
Đây là nội dung giữ vai trò bảo đảm về điều kiện vật chất – kỹ thuật, tác động trực tiếp đến chất lượng và hiệu quả phát huy nhân tố chủ quan của học viên. Bởi lẽ, đặc trưng của mô hình là học viên phải chủ động tự học trước thông qua hệ thống học liệu số, video bài giảng, tài liệu tham khảo và các nền tảng học tập trực tuyến; còn trên lớp tập trung vào thảo luận, trao đổi, phản biện và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Nếu hệ thống học liệu chưa đầy đủ, hạ tầng công nghệ chưa đáp ứng hoặc điều kiện học tập không bảo đảm thì quá trình tự học, tự nghiên cứu sẽ gặp nhiều khó khăn, qua đó hạn chế việc phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học viên trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược". Đặc biệt, Nghị quyết năm học 2025 - 2026 ngày 08/4/2025 của Đảng ủy Học viện Chính trị đã xác định: "Tiếp tục đầu tư, bổ sung, nâng cấp, quản lý, khai thác hiệu quả hệ thống giảng đường, phòng học chuyên dùng, cơ sở vật chất, trang bị, phương tiện dạy học, cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo, từng bước xây dựng nhà trường thông minh, hiện đại". Trên cơ sở định hướng này, việc xây dựng hệ thống học liệu số phong phú, cập nhật và có tính định hướng cao trở thành yếu tố then chốt giúp học viên chủ động tiếp cận tri thức trước giờ học, đồng thời phát triển các nền tảng quản lý học tập, thư viện số, kho học liệu dùng chung và công cụ tương tác trực tuyến góp phần hình thành môi trường học tập linh hoạt, tạo điều kiện cho học viên học tập mọi lúc, mọi nơi.
Bên cạnh đó, cần tiếp tục đầu tư, hoàn thiện cơ sở vật chất theo hướng hiện đại như phòng học thông minh, hệ thống trình chiếu, thiết bị kết nối mạng ổn định và không gian học tập nhóm, nhằm hỗ trợ hiệu quả các hoạt động thảo luận, phản biện và hợp tác học tập trên lớp; đồng thời tăng cường bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng công nghệ cho giảng viên và học viên. Khi các điều kiện về học liệu, cơ sở vật chất và hạ tầng công nghệ được bảo đảm đồng bộ, sẽ tạo nền tảng vững chắc để học viên phát huy năng lực tự học, chủ động chiếm lĩnh tri thức và tham gia tích cực vào các hoạt động học tập, qua đó góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay.
3. Kết luận
Phát huy nhân tố chủ quan của học viên trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay là yêu cầu khách quan, có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo trong Quân đội. Thực tiễn cho thấy, việc phát huy nhân tố chủ quan của học viên đã có những chuyển biến tích cực về nhận thức, động cơ học tập, năng lực tự học và khả năng tư duy, vận dụng tri thức; tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định về nhận thức chưa đồng đều, kỹ năng tự học, tư duy phản biện và mức độ tham gia học tập chưa cao. Trên cơ sở đó, việc rút ra các bài học kinh nghiệm có ý nghĩa thiết thực nhằm định hướng tiếp tục phát huy vai trò chủ thể của học viên, nâng cao hiệu quả mô hình "lớp học đảo ngược", góp phần nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ chính trị, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
Thượng úy Tào Văn Nam
Học viện Chính trị (Bộ Quốc phòng)
Tài liệu tham khảo:
- 1. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025, Hà Nội.
- 2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam, Tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
- 3. Đảng ủy Học viện Chính trị (2025), Nghị quyết lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ năm học 2025 - 2026, số 34-NQ/ĐU, ngày 04/8/2025, Hà Nội.
- 4. Phạm Thanh Giang (2024), "Sử dụng mô hình Lớp học đảo ngược trong giảng dạy Chủ nghĩa xã hội khoa học theo tinh thần nghị quyết của Đảng ủy Học viện Chính trị năm học 2024 - 2025", Tạp chí khoa học quân sự, Học viện Chính trị, 23/10/2024.