1. Đặt vấn đề
Mỗi bước chuyển lớn của một quốc gia đều buộc thế hệ đương thời phải trả lời câu hỏi về quan hệ giữa quá khứ và tương lai. Đại hội XIV của Đảng xác định đất nước đã bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, với yêu cầu bứt phá dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong một kỷ nguyên hướng mạnh về phía trước như vậy, dễ nảy sinh quan niệm cho rằng việc nhìn lại lịch sử là điều thứ yếu, thậm chí là sức nặng kéo người trẻ lùi về phía sau.
Thực tế lại đặt vấn đề theo chiều ngược lại. Thế hệ thanh niên hôm nay tiếp cận tư liệu lịch sử thuận lợi hơn bất cứ thế hệ nào trước đó, nhưng cũng chính trong không gian ấy, những sự kiện bị cắt rời khỏi bối cảnh và những nhận định thiếu căn cứ lan đi rất nhanh. Vì vậy, Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu tăng cường giáo dục thế hệ trẻ về lý tưởng cách mạng, lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, truyền thống và lịch sử dân tộc. Mới đây, Chỉ thị số 10-CT/TW ngày 20/7/2026 của Ban Bí thư về tăng cường giáo dục lý luận chính trị, lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, ý thức công dân trong hệ thống giáo dục quốc dân vừa ghi nhận những kết quả đạt được, vừa chỉ ra hạn chế là việc giáo dục còn nặng về truyền thụ kiến thức, đồng thời yêu cầu tạo chuyển biến mạnh mẽ, thực chất ở người học.
Từ bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra không chỉ là thanh niên cần được giáo dục những gì, mà là thanh niên cần trân quý lịch sử, truyền thống cách mạng như thế nào và vì sao sự trân quý ấy là điểm tựa để họ giữ vững bản lĩnh chính trị. Bài viết tiếp cận vấn đề từ phía thanh niên, với tư cách chủ thể tiếp nhận và kế thừa, thông qua việc làm rõ nội hàm của sự trân quý, luận giải vai trò của nó, nhận diện khoảng cách còn tồn tại trong thực tiễn và đề xuất giải pháp.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Nội hàm của việc trân quý lịch sử, truyền thống cách mạng
Có thể hiểu rằng lịch sử, trước hết, là toàn bộ quá trình đã diễn ra của một cộng đồng, còn truyền thống cách mạng là phần giá trị được chắt lọc từ quá trình ấy và truyền lại qua các thế hệ: lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự lực tự cường, tinh thần đoàn kết, sự kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội và sự sẵn sàng hy sinh vì lợi ích chung. Truyền thống không tự có sẵn trong mỗi con người. Nó chỉ tồn tại khi thế hệ sau nhận lấy và tiếp tục.
Từ cách hiểu đó, cần phân biệt ba trạng thái thường bị đồng nhất với nhau. Biết lịch sử là nắm được sự kiện, mốc thời gian và nhân vật. Nhớ lịch sử là ghi nhận qua nghi lễ và các dịp kỷ niệm. Trân quý lịch sử đòi hỏi nhiều hơn thế: người trẻ coi những giá trị ấy là của chính mình và thấy mình có trách nhiệm tiếp nối. Có thể hình dung sự trân quý như một quá trình ba tầng. Tầng thứ nhất là hiểu đúng, tức đặt sự kiện vào bối cảnh, dựa trên tư liệu đáng tin cậy và không giản lược thành khẩu hiệu. Tầng thứ hai là nhận ra giá trị, tức cảm được cái giá của độc lập, tự do và thấy mối liên hệ giữa những hy sinh ấy với cuộc sống hôm nay. Tầng thứ ba là kế thừa bằng hành động, tức chuyển sự hiểu và cảm ấy thành lựa chọn, nỗ lực học tập, lao động và cống hiến cụ thể. Thiếu tầng thứ nhất, sự trân quý dễ trở nên mơ hồ. Thiếu tầng thứ hai, tri thức lịch sử trở nên khô cứng. Thiếu tầng thứ ba, tình cảm không tạo ra giá trị cho xã hội.
Cách tiếp cận này phù hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh. Trong Thư gửi các bạn thanh niên ngày 17/8/1947, Người khẳng định "thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà"; trong Di chúc, Người căn dặn rằng "bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là việc rất quan trọng và rất cần thiết". Chữ "chủ" ở đây hàm ý cả quyền lẫn trách nhiệm, bởi người chủ tương lai chỉ làm chủ được khi hiểu mình đang kế thừa điều gì. Theo Luật Thanh niên năm 2020, thanh niên là công dân Việt Nam từ đủ 16 tuổi đến 30 tuổi. Đó là một lực lượng đông đảo, đa dạng về học vấn, nghề nghiệp và môi trường sống, nên sự trân quý không thể chỉ được kỳ vọng ở một nhóm thanh niên hay qua một hình thức tiếp cận duy nhất.
2.2. Vai trò của việc trân quý lịch sử, truyền thống cách mạng đối với thanh niên
Từ nội hàm nêu trên, có thể luận giải vai trò của sự trân quý lịch sử, truyền thống cách mạng đối với thanh niên trên ba phương diện.
Thứ nhất, trân quý lịch sử, truyền thống cách mạng là nền tảng của bản lĩnh chính trị và niềm tin. Bản lĩnh chính trị không phải là sự bền gan trong khẩu hiệu, mà là khả năng giữ vững lập trường, niềm tin và định hướng khi đứng trước lựa chọn khó khăn hoặc những thông tin trái chiều. Niềm tin chỉ bền vững khi dựa trên hiểu biết về quá trình lựa chọn con đường: vì sao nhân dân ta đi theo Đảng giành độc lập năm 1945, vì sao kiên trì kháng chiến qua nhiều thập kỷ, vì sao phải đổi mới. Lịch sử cho thấy mỗi lựa chọn ấy đều có lý do, có cái giá phải trả và có kết quả được thực tiễn kiểm chứng. Với thanh niên sinh ra và lớn lên khi không còn chiến tranh thì hòa bình, độc lập dễ được cảm nhận như điều hiển nhiên, như không khí để thở. Trân quý giúp họ nhận ra rằng điều đang có là sự đánh đổi máu, nước mắt của bao lớp cha ông, từ đó coi việc giữ gìn và phát triển nó là trách nhiệm của mình.
Thứ hai, trân quý truyền thống là điểm tựa tinh thần cho khát vọng cống hiến trong kỷ nguyên mới. Truyền thống cách mạng không phải gánh nặng quá khứ, mà là kinh nghiệm được đúc kết từ ý chí vượt khó của nhiều thế hệ. Lời dạy của Bác "đâu cần thanh niên có, đâu khó thanh niên làm" đã trở thành phương châm hành động của nhiều lớp thanh niên. Kỷ nguyên mới đòi hỏi những bước đi khó trong khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, vốn nhiều rủi ro và chưa có lời giải sẵn. Người trẻ hiểu các thế hệ trước từng đi qua thiếu thốn và hiểm nguy ra sao sẽ có thước đo đúng hơn cho khó khăn của chính mình, bớt thiên về lựa chọn an toàn cá nhân và sẵn sàng nhận phần việc khó. Theo nghĩa đó, trân quý quá khứ là điều kiện để dám bước vào tương lai, chứ không phải lý do để lùi lại.
Thứ ba, trân quý lịch sử giúp thanh niên có sức đề kháng trước các luận điệu xuyên tạc trên không gian mạng. Cách thức phổ biến của các quan điểm sai trái về lịch sử là tách một sự kiện khỏi bối cảnh, đề cao chi tiết thứ yếu để phủ nhận bản chất, hoặc đánh đồng sai lầm cục bộ với toàn bộ quá trình. Người có hiểu biết hệ thống về lịch sử sẽ có những điểm neo để đối chiếu, biết hỏi về nguồn tư liệu, thời điểm và bối cảnh của thông tin. Cần nhấn mạnh rằng trân quý không đối lập với tư duy phản biện. Tôn trọng lịch sử đúng nghĩa là tôn trọng sự thật, kể cả những thiếu sót, hạn chế đã được thẳng thắn nhìn nhận. Chính sự thẳng thắn ấy tạo nên niềm tin bền vững, còn sự trân quý chỉ dựa trên việc lược bỏ thì rất mong manh trước thông tin trái chiều.
2.3. Thực trạng và những vấn đề đặt ra
Những năm qua, các cấp bộ Đoàn, nhà trường và nhiều địa phương đã tổ chức phong phú các hoạt động giáo dục truyền thống như hành trình về nguồn, tham quan di tích, các cuộc thi tìm hiểu lịch sử, giao lưu với nhân chứng. Một số nơi đã ứng dụng công nghệ số để giới thiệu các địa chỉ đỏ, giúp lịch sử đến với người trẻ sinh động hơn. Về phía nhà trường, số thí sinh đăng ký thi môn Lịch sử trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026 đã tăng so với năm 2025. Đó là những tín hiệu tích cực về sự quan tâm đối với tri thức lịch sử.
Tuy nhiên, quan tâm đến tri thức lịch sử chưa đồng nghĩa với trân quý. Số liệu thi cử cho biết có nhiều thí sinh chọn môn Lịch sử, song chưa cho biết động cơ lựa chọn, càng chưa cho biết mức độ chuyển hóa tri thức thành giá trị và hành động. Chính Chỉ thị số 10-CT/TW đã nhận diện khoảng cách này một cách thẳng thắn. Chỉ thị chỉ ra rằng, bên cạnh những kết quả quan trọng sau hơn mười năm thực hiện Kết luận số 94-KL/TW năm 2014, "một số nội dung, chương trình, phương pháp còn nặng về truyền thụ kiến thức", chưa gắn chặt với thực tiễn và đặc điểm của người học, nên sức thuyết phục và khả năng chuyển hóa thành nhận thức, niềm tin, ý thức trách nhiệm và hành vi tích cực chưa cao. Một bộ phận người học có biểu hiện phai nhạt lý tưởng, thiếu ý thức rèn luyện và họ dễ chịu tác động của thông tin xấu độc, quan điểm sai trái. Như vậy, từ tiếp cận tri thức với trân quý và kế thừa vẫn còn một khoảng cách không nhỏ.
Về nguyên nhân, Chỉ thị số 10-CT/TW chỉ ra rằng "phương pháp giảng dạy, công tác kiểm tra, đánh giá, cơ chế quản lý còn chậm được đổi mới, sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội có nơi chưa chặt chẽ, hiệu quả". Từ góc nhìn của việc trân quý lịch sử, truyền thống cách mạng, có thể chỉ ra hai nguyên nhân đáng lưu ý: thiếu cơ chế để thanh niên tham gia thiết kế, thẩm định và lan tỏa nội dung, và đôi khi thiếu sự nhất quán giữa điều được giảng dạy với lời nói, việc làm của người đi trước.
2.4. Giải pháp phát huy sự trân quý lịch sử, truyền thống cách mạng của thanh niên
Một là, chuyển từ truyền đạt một chiều sang đối thoại và trải nghiệm có kiểm chứng. Nhà trường, tổ chức Đoàn và Hội cần tổ chức việc học lịch sử bằng tư liệu gốc, nhân chứng và di tích, tạo điều kiện để thanh niên đặt câu hỏi, đối chiếu nguồn và tự rút ra kết luận. Để các hoạt động ấy không dừng ở hình thức, mỗi hoạt động về nguồn nên gắn với một vấn đề cụ thể, để người tham gia trả lời được vì sao sự kiện ấy xảy ra, nó đòi hỏi những phẩm chất gì ở con người thời đó và ngày nay những phẩm chất ấy được thể hiện ra sao. Khi người trẻ tự đi đến kết luận bằng căn cứ, niềm tin được hình thành sẽ vững hơn nhiều so với niềm tin được tiếp nhận sẵn.
Hai là, làm mới cách kể lịch sử trên không gian số nhưng giữ nghiêm yêu cầu chính xác. Cần trang bị cho người học năng lực số, tư duy phản biện và khả năng tự bảo vệ trước thông tin xấu độc, đồng thời xây dựng nền tảng số dùng chung để cung cấp học liệu chính thống. Trên cơ sở đó, tổ chức Đoàn, cơ quan báo chí, bảo tàng và các nhà nghiên cứu lịch sử cần phối hợp số hóa tư liệu, xây dựng sản phẩm truyền thông kể về những con người và hoàn cảnh cụ thể thay cho khẩu hiệu chung. Việc khuyến khích chính thanh niên tham gia sáng tạo sản phẩm là cần thiết, song phải có cơ chế thẩm định chuyên môn để bảo đảm tính xác thực. Một sản phẩm thu hút nhiều lượt xem nhưng sai lệch sự kiện là điều cần ngăn ngừa, không phải điều để khuyến khích.
Ba là, gắn sự trân quý với hành động cụ thể của thanh niên. Các tổ chức Đoàn, Hội cùng các cơ quan, đơn vị và doanh nghiệp cần tạo những phần việc để thanh niên tiếp nối truyền thống bằng công trình, hoạt động tình nguyện, sáng kiến khoa học và công nghệ, đồng thời ghi nhận xứng đáng kết quả đạt được. Mục tiêu không phải là số lượng phong trào, mà là chất lượng chuyển hóa: người thực hiện phải hiểu việc mình làm đang nối tiếp điều gì và phục vụ ai.
Bốn là, phát huy vai trò nêu gương và tự giáo dục. Cần phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội, cũng như phát huy tính tiên phong, nêu gương của nhà giáo về bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống. Cấp ủy, cán bộ, đảng viên, người đứng đầu các cơ quan, đơn vị và các bậc cha mẹ, người thân trong gia đình phải thật sự là những người chuẩn mực trong trân quý lịch sử, truyền thống cách mạng trước mắt thanh niên; sự nhất quán giữa lời nói và việc làm là nền tảng để xây dựng thế hệ thanh niên đủ đức, đủ tài. Về phía thanh niên, cần chủ động đọc, kiểm chứng nguồn, trao đổi với người đi trước và kể lại bằng ngôn ngữ của chính mình. Sự trân quý chỉ bền vững khi trở thành nhu cầu tự thân, không phải nhiệm vụ được giao.
3. Kết luận
Trân quý lịch sử, truyền thống cách mạng không phải là sự hoài niệm, mà là một năng lực chính trị và văn hóa của thế hệ trẻ, được hình thành qua ba tầng hiểu đúng, nhận ra giá trị và kế thừa bằng hành động. Đối với thanh niên trong kỷ nguyên mới, năng lực ấy là nền tảng của bản lĩnh chính trị, là điểm tựa cho khát vọng cống hiến và là sức đề kháng trước các thông tin sai lệch. Khoảng cách hiện còn giữa tiếp cận tri thức lịch sử với chuyển hóa tri thức ấy thành niềm tin và việc làm cần được nhận diện và chỉ có thể thu hẹp khi người trẻ được đặt vào vị trí chủ thể: được đối thoại, được trải nghiệm, được tham gia sáng tạo và được ghi nhận. Khi đó, truyền thống không chỉ được giữ gìn mà còn được thế hệ hôm nay viết tiếp bằng những đóng góp thiết thực cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Dương Bá Sơn, Nguyễn Trung Nhân
Đại Học Nguyễn Huệ
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Bí thư (2014), Kết luận số 94-KL/TW ngày 28/3/2014 của Ban Bí thư về việc tiếp tục đổi mới việc học tập lý luận chính trị trong hệ thống giáo dục quốc dân, Hà Nội.
2. Ban Bí thư (2026), Chỉ thị số 10-CT/TW ngày 20/7/2026 về tăng cường giáo dục lý luận chính trị, lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, ý thức công dân trong hệ thống giáo dục quốc dân, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong tình hình mới, Hà Nội.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
4. Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, t6, t13, t15, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội. Quốc hội (2020), Luật Thanh niên, Luật số 57/2020/QH14 ngày 16/6/2020.