Khi thời tiết chuyển mùa, đặc biệt vào những ngày lạnh và hanh khô, nhiều người dễ gặp tình trạng khô họng, khàn tiếng, ho hoặc cảm giác khó chịu ở đường hô hấp. Đây cũng là thời điểm các bệnh như cảm lạnh, cúm, viêm họng, hen suyễn và viêm phổi có thể gia tăng, nhất là ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính.
Theo hướng dẫn chăm sóc sức khỏe mùa lạnh được Bộ Y tế công bố, nhiệt độ thấp, việc tiếp xúc lâu với môi trường lạnh hoặc thay đổi nhiệt độ đột ngột có thể ảnh hưởng đến sức khỏe. Cơ quan này khuyến cáo người dân giữ ấm cơ thể, ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, bổ sung rau xanh và trái cây, đồng thời duy trì vận động phù hợp.
Không có một loại thực phẩm riêng lẻ nào có thể làm sạch phổi, ngăn ngừa hoàn toàn bệnh hô hấp hay thay thế thuốc điều trị. Tuy nhiên, một chế độ ăn cân bằng, cung cấp đủ nước, vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa sẽ góp phần duy trì hoạt động bình thường của cơ thể, trong đó có hệ miễn dịch. Dưới đây là 5 thực phẩm quen thuộc có thể luân phiên đưa vào thực đơn mùa lạnh.
1. Nấm tuyết trắng: Nguyên liệu thanh mát, dễ kết hợp trong món ăn
Nấm tuyết trắng, còn gọi là ngân nhĩ, thường được sử dụng trong các món chè, súp hoặc món hầm. Loại nấm này có kết cấu mềm, hơi dai và chứa một lượng chất xơ nhất định. Khi được nấu chín cùng các nguyên liệu khác, nấm tuyết có thể trở thành món ăn dễ dùng, giúp thực đơn gia đình thêm phong phú.
Một điểm đáng chú ý là nấm tuyết có thể được chế biến thành món ăn có nhiều nước như chè nấm tuyết, súp hoặc canh. Những món ăn dạng lỏng, dùng khi còn ấm, có thể giúp bổ sung nước cho cơ thể và tạo cảm giác dễ chịu khi cổ họng khô.
Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng nấm tuyết không phải thực phẩm có tác dụng chữa ho, tiêu đờm hay phục hồi tổn thương phổi như một số lời truyền miệng. Giá trị chính của nguyên liệu này nằm ở việc bổ sung chất xơ, tạo sự đa dạng cho bữa ăn và cung cấp thêm nước khi được chế biến thành món canh, súp.
Khi sử dụng, nên chọn nấm có nguồn gốc rõ ràng, không có dấu hiệu ẩm mốc hoặc mùi lạ. Nấm khô cần được ngâm, rửa sạch và nấu chín kỹ trước khi ăn. Người có cơ địa nhạy cảm hoặc từng dị ứng với nấm nên thận trọng khi thử thực phẩm mới.
2. Măng tây: Bổ sung vitamin và chất chống oxy hóa
Măng tây là loại rau có thể chế biến thành nhiều món ăn như luộc, hấp, xào hoặc nấu súp. Đây là nguồn cung cấp folate, vitamin C, vitamin K và một số chất chống oxy hóa. Những dưỡng chất này tham gia vào nhiều hoạt động quan trọng của cơ thể, từ chuyển hóa tế bào đến duy trì chức năng miễn dịch.
Trong mùa lạnh, việc ăn đủ rau xanh giúp bổ sung vitamin, khoáng chất và chất xơ, qua đó góp phần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng. Măng tây cũng có thể kết hợp với thịt gà, cá, trứng hoặc các loại đậu để tạo thành bữa ăn có đủ nhóm chất.
Một ưu điểm khác của măng tây là thời gian chế biến tương đối nhanh. Có thể hấp hoặc luộc vừa chín tới để giữ độ giòn và hạn chế thất thoát một số vitamin nhạy cảm với nhiệt. Nếu xào, nên dùng lượng dầu vừa phải, tránh chế biến quá lâu khiến rau mềm nhũn.
Dù vậy, không nên xem măng tây là thực phẩm đặc trị các vấn đề về phổi. Việc bổ sung loại rau này chỉ có ý nghĩa trong tổng thể một chế độ ăn đa dạng, kết hợp với các nguồn đạm, chất béo lành mạnh và trái cây.
3. Củ cải trắng: Thêm nước và chất xơ cho bữa ăn mùa lạnh
Củ cải trắng là nguyên liệu quen thuộc trong căn bếp của nhiều gia đình Việt. Loại củ này chứa hàm lượng nước tương đối cao, đồng thời cung cấp chất xơ và một số vitamin, khoáng chất. Nhờ vị ngọt nhẹ, củ cải có thể được sử dụng trong các món canh, hầm xương, hấp hoặc luộc.
Vào những ngày trời lạnh, một bát canh củ cải nóng có thể giúp bữa ăn dễ dùng hơn, đồng thời bổ sung thêm nước. Đây là điều đáng lưu ý bởi nhiều người thường ít cảm thấy khát khi nhiệt độ giảm và vô tình uống ít nước hơn nhu cầu của cơ thể.
Củ cải trắng cũng chứa các hợp chất thực vật thuộc nhóm glucosinolate. Những hợp chất này được quan tâm trong các nghiên cứu về dinh dưỡng và sức khỏe, nhưng không đồng nghĩa với việc ăn củ cải có thể ngăn ngừa hoặc điều trị bệnh hô hấp ở người.
Để sử dụng hợp lý, có thể nấu củ cải cùng thịt nạc, sườn hoặc cá, kết hợp thêm các loại rau khác để tăng giá trị dinh dưỡng. Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm nên ăn lượng vừa phải, bởi một số người có thể bị đầy hơi khi ăn nhiều củ cải.
4. Gừng: Gia vị quen thuộc giúp làm ấm món ăn
Gừng là loại gia vị thường xuất hiện trong các món ăn mùa lạnh. Một vài lát gừng có thể được thêm vào cháo, canh, món kho hoặc pha cùng nước ấm để tạo hương vị cay thơm đặc trưng.
Gừng chứa các hợp chất sinh học như gingerol và shogaol, được nghiên cứu về đặc tính chống oxy hóa và chống viêm trong một số điều kiện. Khi dùng trong món ăn hoặc đồ uống ấm, gừng có thể giúp tạo cảm giác dễ chịu, đặc biệt khi cơ thể bị lạnh hoặc cổ họng có cảm giác khó chịu nhẹ.
Tuy nhiên, cần tránh những lời quảng cáo cho rằng gừng có thể “làm sạch phổi”, tiêu diệt virus hoặc thay thế thuốc điều trị viêm phổi. Những tác dụng này chưa được chứng minh đủ để xem gừng là phương pháp phòng và chữa bệnh hô hấp.
Có thể pha vài lát gừng với nước ấm, thêm một chút mật ong nếu phù hợp, hoặc sử dụng gừng như gia vị trong bữa ăn. Người bị trào ngược dạ dày, dễ nóng rát hoặc đang dùng thuốc chống đông nên hỏi ý kiến bác sĩ nếu muốn sử dụng gừng với lượng lớn hoặc dưới dạng chế phẩm đậm đặc.
5. Cam, quýt và các loại trái cây giàu vitamin C
Cam, quýt, bưởi và một số loại trái cây khác là nguồn cung cấp vitamin C quen thuộc. Đây là vi chất cần thiết cho hoạt động bình thường của hệ miễn dịch, đồng thời tham gia vào quá trình tạo collagen và bảo vệ tế bào trước tác động của các gốc tự do.
Trong mùa lạnh, việc bổ sung trái cây tươi giúp cơ thể có thêm vitamin, khoáng chất, chất xơ và nước. Thay vì chỉ tập trung vào một loại quả, nên thay đổi giữa cam, quýt, ổi, kiwi, đu đủ và các loại trái cây theo mùa để đa dạng dưỡng chất.
Theo Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng, Trưởng Khoa Khám Tư vấn Dinh dưỡng người lớn, Viện Dinh dưỡng Quốc gia từng chia sẻ trên VnExpress, vitamin C có vai trò đối với sức khỏe nhưng không nên bổ sung càng nhiều càng tốt. Việc lạm dụng vitamin C có thể gây ra những tác dụng không mong muốn; người dân nên ưu tiên nguồn vitamin từ thực phẩm và chỉ bổ sung dạng chế phẩm khi cần thiết, theo tư vấn chuyên môn.
Vì vậy, ăn trái cây nguyên quả thường là lựa chọn phù hợp hơn việc phụ thuộc vào nước ép đóng chai hoặc viên uống liều cao. Người bị trào ngược dạ dày hoặc khó chịu khi ăn trái cây có vị chua có thể lựa chọn loại quả phù hợp hơn với tình trạng của mình.
Năm thực phẩm kể trên có thể góp phần làm phong phú thực đơn mùa lạnh, nhưng không có loại nào là “lá chắn” tuyệt đối trước virus, vi khuẩn hay các bệnh lý ở phổi. Điều quan trọng là duy trì chế độ ăn đủ bốn nhóm chất, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và vận động phù hợp.
Thùy Linh