TS Lê Hữu Thọ và hành trình nâng tầm dược liệu Việt từ phòng thí nghiệm đến cộng đồng

Thứ hai, 16/11/2026 - 13:49

Được vinh danh là một trong 10 nhà khoa học trẻ xuất sắc nhận Giải thưởng Khoa học công nghệ Quả Cầu Vàng năm 2026, TS Lê Hữu Thọ, giảng viên Khoa Hóa học, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, đang từng bước khẳng định dấu ấn trong lĩnh vực Hóa dược và nghiên cứu các hợp chất thiên nhiên. Với hướng đi khai thác, chuẩn hóa và nâng cao sinh khả dụng các hoạt chất từ dược liệu Việt Nam, anh theo đuổi mục tiêu đưa những giá trị từ tài nguyên bản địa vượt khỏi phạm vi phòng thí nghiệm, hướng đến các sản phẩm chăm sóc sức khỏe cộng đồng có cơ sở khoa học và giá trị ứng dụng thiết thực.

Dấu mốc Quả Cầu Vàng và trách nhiệm của nhà khoa học trẻ

Năm 2026, Giải thưởng Khoa học công nghệ Quả Cầu Vàng tiếp tục khẳng định uy tín là một trong những giải thưởng tiêu biểu dành cho các tài năng khoa học trẻ Việt Nam. Từ 77 hồ sơ đăng ký của 51 cơ quan, đơn vị, trường học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp trong nước và các tổ chức của người Việt Nam ở nước ngoài, Ban tổ chức đã trải qua quá trình thẩm định, đánh giá nghiêm túc để lựa chọn 10 gương mặt xuất sắc nhất.

TS Lê Hữu Thọ và hành trình nâng tầm dược liệu Việt từ phòng thí nghiệm đến cộng đồng - Ảnh 1.

Trong danh sách được vinh danh, TS Lê Hữu Thọ là một trong những đại diện tiêu biểu của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, ghi dấu ấn ở lĩnh vực Công nghệ y sinh, dược và sinh học ứng dụng. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với những đóng góp chuyên môn mà còn cho thấy tiềm năng của thế hệ nhà khoa học trẻ trong việc giải quyết các vấn đề thực tiễn bằng tri thức và công nghệ.

Chia sẻ về giải thưởng, TS Lê Hữu Thọ cho biết, đây là niềm vinh dự, đồng thời cũng là dấu mốc đánh dấu trách nhiệm mới trên hành trình nghiên cứu khoa học.

"Giải thưởng còn mang ý nghĩa của một dấu mốc và trách nhiệm mới. Đây là nguồn động lực để tôi tiếp tục theo đuổi nghiên cứu về dược liệu Việt Nam, đồng thời kiên định với tinh thần làm khoa học nghiêm túc, trung thực và nỗ lực đưa kết quả nghiên cứu đến gần hơn với nhu cầu chăm sóc sức khỏe cộng đồng", anh chia sẻ.

Với TS Lê Hữu Thọ, giá trị của một giải thưởng không chỉ nằm ở sự ghi nhận thành quả đã đạt được, mà quan trọng hơn là khả năng tạo thêm động lực để nhà khoa học tiếp tục theo đuổi những vấn đề có ý nghĩa lâu dài đối với xã hội.

10 gương mặt trẻ tiêu biểu trên nhiều lĩnh vực công nghệ mũi nhọn

Giải thưởng Khoa học công nghệ Quả Cầu Vàng năm 2026 vinh danh 10 cá nhân xuất sắc, đại diện cho nhiều lĩnh vực công nghệ trọng điểm, từ công nghệ số, robot và tự động hóa đến công nghệ y sinh, dược, môi trường, năng lượng, vật liệu tiên tiến, chip bán dẫn và hàng không vũ trụ.

TS Lê Hữu Thọ và hành trình nâng tầm dược liệu Việt từ phòng thí nghiệm đến cộng đồng - Ảnh 2.

Điểm đáng chú ý là cả 10 nhà khoa học đều thuộc thế hệ trẻ, sinh trong giai đoạn 1991–1993, đang công tác tại các trường đại học, viện nghiên  cứu, doanh nghiệp và tổ chức khoa học trong nước cũng như quốc tế. Danh sách cụ thể gồm:ThS Vũ Thị Hạnh (sinh năm 1992), Trưởng phòng Công nghệ, Kỹ thuật - Lab, Học viện Viettel, Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội, lĩnh vực công nghệ số. TS Hy Trường Sơn (sinh năm 1993), Trợ lý giáo sư Đại học Alabama, Birmingham, Mỹ, lĩnh vực công nghệ số. TS Nguyễn Thị Vân Anh (sinh năm 1992), giảng viên Khoa Tự động hóa, Trường Điện - Điện tử, Đại học Bách khoa Hà Nội, lĩnh vực công nghệ robot và tự động hóa. TS Thái Mai Thành (sinh năm 1993), giảng viên Viện Kỹ thuật và Khoa học máy tính, Trường Đại học VinUni, lĩnh vực công nghệ robot và tự động hóa. TS Lương Xuân Huy (sinh năm 1991), giảng viên Khoa Kỹ thuật hóa học, Trường Hóa và Khoa học sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội, lĩnh vực công nghệ y sinh, dược và sinh học ứng dụng. TS Lê Hữu Thọ (sinh năm 1991), giảng viên Khoa Hóa học, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, lĩnh vực công nghệ y sinh, dược và sinh học ứng dụng. PGS.TS Đinh Viết Cường (sinh năm 1991), giảng viên cao cấp Khoa Kỹ thuật môi trường, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, lĩnh vực công nghệ môi trường và phát triển bền vững. TS Cao Lê Anh Kiệt (sinh năm 1992), Trợ lý giáo sư Chương trình Kỹ thuật hóa học, Trường Cao học Khoa học và Kỹ thuật tiên tiến, Đại học Hiroshima, Nhật Bản, lĩnh vực công nghệ năng lượng và vật liệu tiên tiến. TS Dương Ngọc Thanh (sinh năm 1992), giảng viên Khoa Khoa học và Kỹ thuật vật liệu, Trường Kỹ thuật Phenikaa, Đại học Phenikaa, lĩnh vực công nghệ chip bán dẫn. TS Nguyễn Đông Nhật (sinh năm 1991), chuyên gia tại Tổ chức Nghiên cứu khoa học ứng dụng Hà Lan, lĩnh vực công nghệ hàng không và vũ trụ.

Sự đa dạng về lĩnh vực chuyên môn, môi trường công tác và phạm vi hoạt động quốc tế cho thấy bức tranh phong phú của đội ngũ trí thức trẻ Việt Nam. Các nhà khoa học được vinh danh không chỉ đóng góp trong những lĩnh vực có ý nghĩa trực tiếp đối với đời sống mà còn tham gia giải quyết những bài toán công nghệ chiến lược, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và sức cạnh tranh quốc gia.

Trong bức tranh chung ấy, TS Lê Hữu Thọ là một trong hai gương mặt được vinh danh ở lĩnh vực công nghệ y sinh, dược và sinh học ứng dụng. Hướng nghiên cứu khai thác, chuẩn hóa và nâng cao sinh khả dụng các hoạt chất từ dược liệu Việt Nam của anh thể hiện sự kết nối giữa khoa học cơ bản, công nghệ bào chế và nhu cầu chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Khai thác kho báu dược liệu Việt bằng tư duy khoa học hiện đại

Hiện nay, TS Lê Hữu Thọ tập trung vào hai hướng chuyên môn chính là Hóa dược và Hóa học các hợp chất thiên nhiên. Trọng tâm nghiên cứu của anh là tìm kiếm, phân lập, chuẩn hóa và nâng cao sinh khả dụng của các hoạt chất có nguồn gốc từ dược liệu Việt Nam, hướng đến những ứng dụng hỗ trợ điều trị các bệnh lý tiêu hóa và rối loạn chuyển hóa.

Đây là những nhóm bệnh có liên quan mật thiết đến sức khỏe cộng đồng, đồng thời đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với việc phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe có chất lượng, tính an toàn và hiệu quả được đánh giá bằng những phương pháp khoa học.

Lựa chọn hướng nghiên cứu này xuất phát từ trăn trở về tiềm năng của nguồn tài nguyên bản địa. Việt Nam có hệ thực vật phong phú, sở hữu nhiều loài cây thuốc gắn với kho tàng tri thức y học dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, không ít loại dược liệu vẫn chủ yếu được sử dụng theo kinh nghiệm truyền thống hoặc xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu thô. Giá trị của chúng vì thế chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng.

Theo TS Lê Hữu Thọ, để phát triển một sản phẩm từ dược liệu, việc tìm ra hợp chất có hoạt tính sinh học tốt mới chỉ là bước khởi đầu. Từ phát hiện ban đầu đến khả năng ứng dụng thực tế là một hành trình dài, đòi hỏi phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề kỹ thuật.

Một trong những thách thức lớn là nhiều hoạt chất thiên nhiên có độ hòa tan kém, khả năng hấp thu hạn chế, dẫn đến sinh khả dụng thấp. Bên cạnh đó, chất lượng dược liệu có thể thay đổi tùy thuộc vào nguồn nguyên liệu, điều kiện sinh trưởng, thu hái, bảo quản và phương pháp chế biến. Nếu không được kiểm soát, sự khác biệt này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tính ổn định và chất lượng của sản phẩm đầu ra.

Từ thực tế đó, TS Lê Hữu Thọ cùng nhóm nghiên cứu xây dựng hướng tiếp cận tổng hợp, kết hợp sàng lọc hoạt tính sinh học, phân tích thành phần hóa học, thiết lập tiêu chuẩn chất lượng dược liệu và ứng dụng công nghệ bào chế hiện đại.

Điểm đáng chú ý là nhóm không chỉ tập trung tìm kiếm những hợp chất có tiềm năng mà còn hướng đến việc hoàn thiện quy trình nghiên cứu liên hoàn, từ nguyên liệu ban đầu đến các mẫu thử sản phẩm bảo vệ sức khỏe.

Quá trình này bao gồm nhiều công đoạn chuyên sâu: chiết xuất và phân lập hợp chất, xác định cấu trúc hóa học, khảo sát hoạt tính sinh học, đánh giá các đặc tính liên quan và xây dựng tiêu chuẩn chất lượng nguyên liệu bằng những phương pháp phân tích phù hợp.

Cách làm này giúp tạo cơ sở khoa học cho việc kiểm soát chất lượng, đồng thời từng bước khắc phục hạn chế thường gặp trong quá trình phát triển sản phẩm từ dược liệu.

Công nghệ nano – chìa khóa nâng cao khả năng hấp thu hoạt chất

Một trong những điểm nhấn trong hướng nghiên cứu của TS Lê Hữu Thọ là ứng dụng hệ phân phối nano nhằm cải thiện những hạn chế về độ hòa tan và khả năng hấp thu của các hoạt chất thiên nhiên.

Trong phát triển dược phẩm, một hợp chất dù có hoạt tính sinh học đáng chú ý nhưng nếu khó hòa tan hoặc không được cơ thể hấp thu hiệu quả thì khả năng phát huy tác dụng vẫn bị hạn chế. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với nhiều hợp chất có nguồn gốc thực vật.

Công nghệ nano mở ra hướng tiếp cận nhằm cải thiện đặc tính phân phối của hoạt chất, hỗ trợ tăng khả năng tiếp xúc và hấp thu trong những điều kiện phù hợp. Việc ứng dụng công nghệ này giúp nhóm nghiên cứu từng bước hoàn thiện các dạng mẫu thử tiềm năng như viên nang và cao định chuẩn.

Đáng chú ý, cao định chuẩn không chỉ đơn thuần là sản phẩm chiết xuất từ dược liệu, mà còn gắn với yêu cầu kiểm soát thành phần và hàm lượng các hoạt chất hoặc nhóm chất chỉ thị. Đây là yếu tố quan trọng để bảo đảm tính đồng nhất giữa các lô sản phẩm, tạo tiền đề cho những bước đánh giá tiếp theo.

Thông qua việc kết hợp hóa học hợp chất thiên nhiên với công nghệ bào chế, nhóm nghiên cứu hướng đến giải quyết bài toán từ gốc: vừa khai thác được giá trị của dược liệu, vừa tìm phương pháp giúp các hoạt chất phát huy tiềm năng trong điều kiện ứng dụng thực tế.

Dù đã đạt được những kết quả bước đầu, TS Lê Hữu Thọ vẫn giữ thái độ thận trọng trước khả năng thương mại hóa các sản phẩm nghiên cứu.

Anh cho biết: "Tôi kỳ vọng hướng nghiên cứu sẽ góp phần tạo nền tảng phát triển các sản phẩm từ dược liệu có chất lượng được kiểm soát, có bằng chứng khoa học và nâng cao giá trị nguồn nguyên liệu trong nước. Tuy nhiên, từ mẫu thử trong phòng thí nghiệm đến sản phẩm có thể sử dụng rộng rãi vẫn là một quá trình dài, đòi hỏi tiếp tục đánh giá độ ổn định, tính an toàn và hiệu quả theo các yêu cầu phù hợp".

Sự thận trọng ấy phản ánh yêu cầu cốt lõi của nghiên cứu dược liệu: không thể chỉ dựa vào nguồn gốc tự nhiên hay những kết quả thử nghiệm ban đầu để khẳng định giá trị sản phẩm. Mọi ứng dụng đều cần được kiểm chứng qua những quy trình đánh giá khoa học nghiêm túc.

Kiên trì thu hẹp khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và đời sống

Đối với TS Lê Hữu Thọ, một trong những thách thức lớn nhất của nghiên cứu hợp chất thiên nhiên là đưa kết quả từ phòng thí nghiệm đến gần hơn với thực tiễn sản xuất và nhu cầu xã hội.

Một quy trình chiết xuất hoặc bào chế có thể đạt kết quả khả quan ở quy mô nhỏ, nhưng chưa chắc duy trì được hiệu quả khi mở rộng sản xuất. Khi chuyển sang quy mô công nghiệp, nhà nghiên cứu phải tính đến nhiều yếu tố như chi phí vận hành, dung môi sử dụng, khả năng cung ứng nguyên liệu, tính ổn định của quy trình và độ bền của sản phẩm trong quá trình bảo quản.

Nhận thức rõ điều đó, nhóm nghiên cứu chủ động đặt yêu cầu tiêu chuẩn hóa và tính khả thi ngay từ giai đoạn xây dựng đề tài. Thay vì chỉ quan tâm đến kết quả thực nghiệm, nhóm chú trọng khả năng tái lập quy trình, kiểm soát chất lượng và những điều kiện cần thiết để có thể mở rộng quy mô.

Việc tăng cường phối hợp với doanh nghiệp dược phẩm và các cơ sở thử nghiệm tiền lâm sàng cũng được xem là một hướng đi quan trọng. Những kết nối này giúp nhóm có thêm điều kiện đánh giá kết quả nghiên cứu trong bối cảnh thực tế, nhận diện các hạn chế và điều chỉnh quy trình chiết xuất, công nghệ bào chế theo hướng phù hợp hơn với yêu cầu sản xuất.

Đằng sau những kết quả khoa học là hành trình không ít áp lực của một giảng viên đại học. Bên cạnh công việc nghiên cứu, TS Lê Hữu Thọ còn đảm nhiệm giảng dạy, hướng dẫn sinh viên thực hiện khóa luận, luận văn và tham gia các hoạt động chuyên môn khác.

Anh chia sẻ, có những giai đoạn bản thân rơi vào trạng thái kiệt sức khi phải đồng thời giải quyết nhiều công việc, nhất là lúc tiến độ nghiên cứu đòi hỏi những nỗ lực liên tục. Không ít thí nghiệm kéo dài nhiều tháng nhưng kết quả chưa đạt kỳ vọng, buộc người nghiên cứu phải xem xét lại giả thuyết, điều chỉnh phương pháp và bắt đầu thêm nhiều lần nữa.

Trong những thời điểm khó khăn, sự đồng hành của tập thể nghiên cứu và niềm vui khi chứng kiến sinh viên trưởng thành qua từng bước thực nghiệm trở thành nguồn động viên để anh tiếp tục theo đuổi công việc.

Với TS Lê Hữu Thọ, nghiên cứu khoa học không phải hành trình của riêng một cá nhân. Thành quả được tạo nên từ sự phối hợp, chia sẻ tri thức và tinh thần trách nhiệm của cả nhóm. Đặc biệt, tính trung thực trong nghiên cứu, sự chính xác của số liệu và khả năng kiểm chứng kết quả luôn là những nguyên tắc không thể thỏa hiệp.

Đó cũng là những giá trị mà anh mong muốn truyền đạt cho sinh viên, giúp các bạn trẻ hình thành tư duy khoa học, phương pháp làm việc nghiêm túc và tinh thần kiên trì trước những vấn đề chưa có lời giải.

Kết nối AI, nghiên cứu chuyên sâu và chuyển giao công nghệ

Trong định hướng thời gian tới, TS Lê Hữu Thọ đặt mục tiêu tiếp tục nâng cao chiều sâu nghiên cứu, đồng thời mở rộng khả năng ứng dụng các công nghệ mới vào quá trình phát triển hoạt chất từ dược liệu.

Một trong những hướng được anh quan tâm là ứng dụng mô phỏng tính toán và trí tuệ nhân tạo (AI) trong sàng lọc hợp chất thiên nhiên. Thông qua các phương pháp phân tích và dự đoán trên máy tính, nhà nghiên cứu có thể bước đầu đánh giá tiềm năng tương tác sinh học của nhiều hợp chất, từ đó lựa chọn những ứng viên triển vọng để ưu tiên thực nghiệm.

Cách tiếp cận này được kỳ vọng giúp rút ngắn thời gian sàng lọc, tiết kiệm nguồn lực và nâng cao hiệu quả nghiên cứu. Tuy nhiên, các kết quả dự đoán vẫn cần được kiểm chứng bằng thực nghiệm, bảo đảm AI đóng vai trò công cụ hỗ trợ chứ không thay thế quy trình đánh giá khoa học.

Song song đó, nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục đi sâu giải mã cơ chế tác động của các hợp chất ở cấp độ phân tử, hoàn thiện bộ tiêu chuẩn chất lượng, quy trình chiết xuất và công nghệ bào chế. Việc kết nối với doanh nghiệp, mở rộng hợp tác với các đơn vị nghiên cứu và cơ sở thử nghiệm cũng được xác định là điều kiện quan trọng để thúc đẩy chuyển giao công nghệ.

Hành trình nâng tầm dược liệu Việt không thể chỉ dừng lại ở việc phát hiện những hợp chất quý trong tự nhiên. Điều quan trọng hơn là xây dựng được quy trình khai thác bền vững, chuẩn hóa chất lượng, chứng minh giá trị khoa học và phát triển những sản phẩm đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Từ dấu mốc Giải thưởng Quả Cầu Vàng năm 2026, TS Lê Hữu Thọ tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu với tinh thần nghiêm túc và trách nhiệm. Những công trình của anh cùng nhóm nghiên cứu góp phần mở ra hướng tiếp cận mới trong khai thác nguồn tài nguyên bản địa, kết hợp tri thức hóa học với công nghệ hiện đại.

Đó là hành trình đòi hỏi thời gian, sự kiên trì và nhiều bước kiểm chứng, nhưng cũng mang theo kỳ vọng về một nền khoa học ứng dụng có khả năng tạo ra giá trị từ chính nguồn tài nguyên Việt Nam. Khi những thành quả nghiên cứu được kết nối hiệu quả với sản xuất và đời sống, kho báu dược liệu của đất nước sẽ có thêm cơ hội được đánh thức, đóng góp thiết thực cho ngành dược và công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Tấn Tài