1. Thực trạng hợp tác nghiên cứu khoa học ở Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự - thành tựu và những hạn chế, tồn tại
Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự là đơn vị nghiên cứu đầu ngành trong lĩnh vực Khoa học xã hội và nhân văn quân sự, có vai trò quan trọng trong tham mưu chính sách, khoa học cho Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, Tổng cục Chính trị và Học viện Chính trị. Trong những năm qua, hoạt động hợp tác nghiên cứu khoa học của Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự đã có nhiều chuyển biến tích cực, đạt được những kết quả quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học và hiệu quả tham mưu chiến lược về quân sự, quốc phòng. Nhận thức về vai trò của hợp tác nghiên cứu khoa học trong bối cảnh chuyển đổi số từng bước được nâng lên, tạo cơ sở thúc đẩy lãnh đạo, chỉ huy Viện chủ động mở rộng quan hệ phối hợp nghiên cứu với các học viện, nhà trường, viện nghiên cứu, các cơ quan, đơn vị cơ sở trong và ngoài quân đội. Hoạt động phối hợp nghiên cứu không chỉ được triển khai ở phạm vi thực hiện các đề tài khoa học mà còn mở rộng sang các lĩnh vực trao đổi học thuật, tổng kết thực tiễn, chia sẻ dữ liệu và tham gia phản biện khoa học. Qua đó, từng bước hình thành mạng lưới liên kết nghiên cứu khoa học ngày càng chặt chẽ, góp phần phát huy trí tuệ tập thể và nâng cao chất lượng các công trình nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn quân sự.
Bên cạnh đó, viện đã tổ chức nhiều hội thảo, tọa đàm khoa học có chất lượng, tập trung vào các vấn đề lý luận và thực tiễn quan trọng liên quan đến nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và xây dựng quân đội trong tình hình mới. Nội dung các hội thảo ngày càng có chiều sâu, bám sát thực tiễn, thu hút sự tham gia của nhiều nhà khoa học, chuyên gia, cán bộ quản lý và cơ quan đơn vị trong và ngoài quân đội. Thông qua các diễn đàn khoa học này, nhiều ý kiến trao đổi, phản biện có giá trị đã được tiếp thu, góp phần bổ sung, phát triển lý luận khoa học xã hội và nhân văn quân sự, đồng thời cung cấp thêm luận cứ khoa học phục vụ hoạt động tham mưu chiến lược cho Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng. Các hoạt động học thuật cũng từng bước được đổi mới theo hướng kết hợp trực tiếp với trực tuyến, phù hợp với xu thế chuyển đổi số và yêu cầu nâng cao hiệu quả trao đổi thông tin khoa học.
Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động nghiên cứu khoa học được quan tâm đẩy mạnh, tạo điều kiện nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và chia sẻ thông tin khoa học. Viện từng bước triển khai sử dụng các nền tảng số trong tổ chức hội thảo, lưu trữ tài liệu, khai thác cơ sở dữ liệu điện tử và trao đổi học thuật trực tuyến. Một số phần mềm hỗ trợ nghiên cứu, xử lý dữ liệu và quản lý hoạt động khoa học được đưa vào sử dụng, góp phần nâng cao hiệu suất làm việc của đội ngũ cán bộ nghiên cứu. Đồng thời, hoạt động hợp tác nghiên cứu với các học viện, nhà trường, cơ quan nghiên cứu trong và ngoài quân đội tiếp tục được mở rộng, tạo điều kiện thuận lợi để viện tiếp cận tri thức mới, phương pháp nghiên cứu hiện đại và kinh nghiệm thực tiễn phong phú. Những kết quả đạt được đã góp phần quan trọng nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học, xây dựng đội ngũ cán bộ nghiên cứu có trình độ chuyên môn ngày càng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.
Tuy nhiên, thực tiễn hoạt động hợp tác nghiên cứu khoa học tại viện thời gian qua vẫn còn bộc lộ một số hạn chế nhất định. Cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị có lúc chưa đồng bộ; việc xây dựng và khai thác cơ sở dữ liệu dùng chung còn thiếu tính liên thông; hạ tầng số và các nền tảng phục vụ nghiên cứu, chia sẻ thông tin khoa học chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển trong điều kiện chuyển đổi số. Bên cạnh đó, việc kết nối đội ngũ chuyên gia, cộng tác viên khoa học ở một số lĩnh vực còn hạn chế; khả năng chia sẻ dữ liệu, trao đổi học thuật trên môi trường số chưa thực sự hiệu quả. Những vấn đề đó đang ảnh hưởng nhất định đến chất lượng, tiến độ và hiệu quả hợp tác nghiên cứu khoa học. Vì vậy, nghiên cứu nâng cao hiệu quả hợp tác nghiên cứu khoa học ở Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay vừa có ý nghĩa lý luận, vừa mang giá trị thực tiễn sâu sắc, góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội hiện đại và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
2. Vai trò quan trọng của hợp tác nghiên cứu khoa học ở Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay
Một là, hợp tác nghiên cứu khoa học có vai trò đặc biệt quan trọng trong nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học ở Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự. Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, tri thức nhân loại liên tục được bổ sung, cập nhật với tốc độ ngày càng cao, nếu hoạt động nghiên cứu chỉ thực hiện trong phạm vi đơn lẻ, khép kín sẽ khó đáp ứng yêu cầu phát triển lý luận và thực tiễn quân sự hiện đại. Thông qua hợp tác nghiên cứu khoa học, Viện có điều kiện mở rộng khả năng tiếp cận các nguồn tri thức mới, các thành tựu nghiên cứu tiên tiến, cũng như các phương pháp nghiên cứu hiện đại của các cơ quan, học viện, nhà trường và đội ngũ chuyên gia trong và ngoài quân đội, tạo cơ sở quan trọng giúp đổi mới tư duy nghiên cứu, nâng cao năng lực phân tích, tổng hợp và dự báo các vấn đề lý luận, thực tiễn đang đặt ra đối với nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bên cạnh đó, hợp tác nghiên cứu khoa học còn tạo môi trường thuận lợi để kết nối đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, qua đó mở rộng góc nhìn nghiên cứu theo hướng đa ngành, liên ngành. Thông qua hoạt động hợp tác nghiên cứu khoa học, chất lượng các đề tài, công trình nghiên cứu và các luận cứ phục vụ tư vấn chiến lược của Viện cũng được nâng lên rõ rệt. Sự phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị nghiên cứu giúp tăng cường khả năng chia sẻ dữ liệu, trao đổi thông tin và kiểm chứng kết quả nghiên cứu, từ đó nâng cao tính chính xác, độ tin cậy và giá trị ứng dụng của các công trình khoa học, góp phần nâng cao chất lượng phản biện khoa học, hoàn thiện hệ thống luận cứ phục vụ tham mưu chiến lược cho Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng trong hoạch định chủ trương, chính sách quân sự, quốc phòng phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Hai là, thúc đẩy mạnh mẽ quá trình đổi mới tư duy và phương pháp nghiên cứu ở Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự. Thông qua hợp tác nghiên cứu, các cơ quan, đơn vị có điều kiện chia sẻ nguồn dữ liệu, kết nối hệ thống thông tin và khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu điện tử phục vụ nghiên cứu khoa học. Điều này giúp nâng cao khả năng tiếp cận thông tin đa chiều, tăng tính chính xác, khách quan và kịp thời trong phân tích, đánh giá các vấn đề lý luận và thực tiễn quân sự. Quá trình hợp tác nghiên cứu khoa học đã tạo điều kiện thúc đẩy ứng dụng các thành tựu của công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các phần mềm hỗ trợ phân tích khoa học trong hoạt động nghiên cứu. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong tra cứu, tổng hợp, phân loại tài liệu khoa học không chỉ nâng cao hiệu suất nghiên cứu mà còn góp phần đổi mới phương pháp tiếp cận vấn đề theo hướng hiện đại, khoa học và linh hoạt hơn, giúp cho đội ngũ cán bộ nghiên cứu từng bước thích ứng với môi trường nghiên cứu số và yêu cầu phát triển khoa học quân sự trong thời đại mới.
Ngoài ra, hợp tác nghiên cứu khoa học còn thúc đẩy phát triển các hình thức nghiên cứu trực tuyến, nghiên cứu mở và chia sẻ học thuật trên môi trường số. Thông qua các nền tảng hội thảo trực tuyến, thư viện số, hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung và mạng lưới kết nối chuyên gia, hoạt động trao đổi học thuật giữa các cơ quan nghiên cứu được tiến hành thường xuyên, nhanh chóng và hiệu quả hơn, giúp tiết kiệm thời gian, chi phí nghiên cứu, đồng thời, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức mới, tạo môi trường học thuật cởi mở, tăng cường khả năng phản biện và lan tỏa giá trị khoa học.
Ba là, góp phần xây dựng nguồn nhân lực khoa học chất lượng cao ở Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự. Trong điều kiện khoa học, công nghệ phát triển nhanh chóng, yêu cầu đối với đội ngũ cán bộ nghiên cứu không chỉ dừng lại ở trình độ chuyên môn, năng lực tư duy lý luận mà còn đòi hỏi khả năng làm chủ công nghệ số, khai thác dữ liệu và thích ứng với môi trường nghiên cứu hiện đại. Thông qua hoạt động hợp tác nghiên cứu với các học viện, nhà trường, viện nghiên cứu và đội ngũ chuyên gia trong và ngoài quân đội, cán bộ nghiên cứu có điều kiện tiếp cận các phương pháp nghiên cứu tiên tiến, học hỏi kinh nghiệm tổ chức nghiên cứu khoa học hiện đại và nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ số trong thực hiện nhiệm vụ, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn quân sự hiện nay.
Hợp tác nghiên cứu khoa học còn góp phần hình thành môi trường học thuật hiện đại, cởi mở và giàu tính sáng tạo. Việc thường xuyên tổ chức các hội thảo khoa học, tọa đàm chuyên đề, diễn đàn trao đổi học thuật trực tiếp và trực tuyến giúp đội ngũ cán bộ nghiên cứu có điều kiện trao đổi thông tin, chia sẻ tri thức và cập nhật những vấn đề lý luận, thực tiễn mới đang đặt ra. Môi trường học thuật được mở rộng không chỉ thúc đẩy tinh thần tự học, tự nghiên cứu mà còn tạo động lực đổi mới tư duy, phương pháp làm việc khoa học theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại và hội nhập. Đồng thời, quá trình hợp tác nghiên cứu còn góp phần nâng cao năng lực phản biện khoa học, kỹ năng làm việc nhóm và khả năng phối hợp liên ngành của đội ngũ cán bộ nghiên cứu, qua đó nâng cao chất lượng nguồn nhân lực khoa học của Viện. Thông qua hợp tác nghiên cứu khoa học, Viện cũng có điều kiện phát hiện, bồi dưỡng và phát triển đội ngũ chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn quân sự. Quá trình tham gia các đề tài, chương trình nghiên cứu lớn, các hoạt động nghiên cứu liên ngành và hợp tác với các nhà khoa học có uy tín giúp cán bộ nghiên cứu tích lũy kinh nghiệm thực tiễn, nâng cao trình độ chuyên môn và năng lực tổ chức nghiên cứu khoa học, tạo môi trường thuận lợi để xây dựng mạng lưới chuyên gia, phát huy vai trò của các nhà khoa học có trình độ cao trong định hướng nghiên cứu, đào tạo, bồi dưỡng và truyền thụ kinh nghiệm cho đội ngũ cán bộ trẻ.
Bốn là, góp phần nâng cao hiệu quả tham mưu chiến lược về quân sự, quốc phòng của Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự. Trước những diễn biến nhanh chóng, phức tạp, khó đoán định của tình hình thế giới, khu vực cùng sự xuất hiện ngày càng rõ nét của các thách thức an ninh phi truyền thống như an ninh mạng, chiến tranh thông tin, dịch bệnh, biến đổi khí hậu, khủng bố, xung đột và cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, yêu cầu đối với công tác nghiên cứu khoa học quân sự không chỉ dừng ở việc tổng kết thực tiễn mà còn phải nâng cao năng lực phân tích, dự báo chiến lược. Thông qua hợp tác nghiên cứu khoa học, Viện có điều kiện mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, chia sẻ dữ liệu và phối hợp nghiên cứu với nhiều cơ quan, tổ chức, chuyên gia trong và ngoài quân đội, từ đó nâng cao chất lượng nhận diện, đánh giá và dự báo các nguy cơ, thách thức có thể tác động đến nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Hợp tác nghiên cứu khoa học trong điều kiện chuyển đổi số làm tăng khả năng kết nối, trao đổi học thuật và xử lý thông tin, giúp Viện kịp thời cập nhật những xu hướng phát triển mới của chiến tranh hiện đại, nghệ thuật quân sự, công nghệ quốc phòng và các vấn đề liên quan đến bảo vệ chủ quyền quốc gia, từ đó tham mưu với Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng ban hành các chủ trương, giải pháp phù hợp nhằm nâng cao sức mạnh tổng hợp và khả năng sẵn sàng chiến đấu của quân đội. Đồng thời, hoạt động hợp tác nghiên cứu khoa học còn góp phần cung cấp hệ thống luận cứ khoa học, làm sáng rõ nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn mới, hỗ trợ xây dựng cơ chế, chính sách, mô hình tổ chức và phương thức hoạt động phù hợp với yêu cầu phát triển quân đội trong thời kỳ mới.
Năm là, thúc đẩy xây dựng và hoàn thiện hệ sinh thái số trong nghiên cứu khoa học ở Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự. Thông qua hợp tác nghiên cứu khoa học, việc xây dựng các cơ sở dữ liệu dùng chung từng bước được thúc đẩy, tạo điều kiện thuận lợi cho việc lưu trữ, khai thác, cập nhật và chia sẻ thông tin khoa học một cách nhanh chóng, chính xác và hiệu quả. Hệ thống dữ liệu số không chỉ giúp tiết kiệm thời gian, chi phí nghiên cứu mà còn nâng cao khả năng tiếp cận nguồn tư liệu phong phú, phục vụ tốt hơn cho công tác nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn và dự báo chiến lược về quân sự, quốc phòng, tạo nền tảng để từng bước hình thành môi trường nghiên cứu hiện đại, đồng bộ và thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số trong quân đội.
Bên cạnh đó, hợp tác nghiên cứu khoa học còn góp phần tăng cường kết nối giữa Viện với các học viện, nhà trường, cơ quan, đơn vị trong toàn quân. Sự liên kết này giúp phát huy thế mạnh của từng cơ quan, đơn vị trong nghiên cứu khoa học, đào tạo, tổng kết thực tiễn và phát triển lý luận quân sự, gắn kết chặt chẽ giữa hoạt động nghiên cứu với thực tiễn huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và xây dựng quân đội, nâng cao tính ứng dụng, tính khả thi của các công trình khoa học, đáp ứng tốt hơn yêu cầu nhiệm vụ quân sự, quốc phòng trong tình hình mới. Hợp tác nghiên cứu khoa học còn mở rộng khả năng kết nối với các cơ quan nghiên cứu, trường đại học, tổ chức khoa học và đội ngũ chuyên gia ngoài quân đội, tạo điều kiện xây dựng mạng lưới chuyên gia đa ngành, tăng cường khả năng chia sẻ học thuật, khai thác hiệu quả các nguồn lực khoa học và công nghệ phục vụ nhiệm vụ quân sự, quốc phòng, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong mọi tình huống.
3. Kết luận
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, hợp tác nghiên cứu khoa học ngày càng khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự. Đây không chỉ là yêu cầu khách quan nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng nghiên cứu khoa học mà còn là giải pháp quan trọng để phát triển nguồn nhân lực khoa học chất lượng cao, đổi mới tư duy phương pháp nghiên cứu và nâng cao hiệu quả tham mưu chiến lược về quân sự, quốc phòng, góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới.
ThS. Phạm Văn Tuệ - TS. Nguyễn Quang Tạo
Cán bộ nghiên cứu, Viện Khoa học Xã hội và Nhân văn Quân sự