Tội phạm phi truyền thống đã và đang gây ra những tác hại rất lớn đến phát triển kinh tế, ổn định xã hội của đất nước. Vì vậy phát huy vai trò tích cực của thanh niên trong phòng, chống tội phạm phi truyền thống có ý nghĩa đặc biệt quan trọng góp phần phát triển kinh tế - xã hội của nước ta hiện nay. Tội phạm phi truyền thống thường gắn với khoa học công nghệ, nền kinh tế tri thức và toàn cầu hóa. Phạm vi hoạt động của tội phạm này thường mang tính xuyên quốc gia, quốc tế. Hậu quả của các tội phạm này ảnh hưởng đến cả chính trị, kinh tế, xã hội và quốc phòng, an ninh của không chỉ một nước mà cả một khu vực hay toàn cầu. Hiện tại, trên thế giới cũng như ở Việt Nam, tội phạm phi truyền thống thường được phân chia thành các loại như sau:
Thứ nhất, tội phạm công nghệ cao.
Hoạt động của tội phạm sử dụng công nghệ cao là chúng thường tấn công các loại thiết bị kỹ thuật số, mạng máy tính, mạng viễn thông bằng cách phát tán virus, spyware, worm, spam; truy cập trái phép vào hệ thống máy tính, cơ sở dữ liệu; phá hoại dữ liệu, trộm cắp dữ liệu, tấn công từ chối dịch vụ DOS-BOTNET; tấn công chiếm đoạt tên miền, cản trở hoạt động của mạng máy tính, sử dụng trái phép dữ liệu, đưa thông tin trái phép lên mạng, điều khiển bí mật, bất hợp pháp máy tính, mạng máy tính; sử dụng máy tính làm công cụ để lừa đảo qua mạng, trộm cắp tiền từ thẻ tín dụng, đánh bạc, buôn bán ma túy qua mạng, tuyên truyền văn hóa phẩm đồi trụy, rửa tiền và xâm phạm sở hữu trí tuệ qua không gian mạng.
Thứ hai, tội pham rửa tiền, lưu hành tiền giả, kinh doanh trái phép.
Rửa tiền, lưu hành tiền giả và kinh doanh trái pháp luật là loại tội phạm phi truyền thống đang có nguy cơ phát triển và gây hậu quả khôn lường ở Việt Nam hiện nay. Lý do khiến những loại tội phạm này phát triển vì Việt Nam là thị trường mới nổi; nền kinh tế đang cần rất nhiều nguồn vốn đầu tư; hệ thống luật pháp lại chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ; cơ chế quản lý kinh tế và quản lý xã hội còn khá bất cập so với yêu cầu phát triển của thị trường; tình trạng quan liêu, tham nhũng chưa được đẩy lùi. Mở của, đổi mới khiến tội phạm quốc tế xâm nhập, chúng lợi dụng tình trạng quản lý còn lỏng lẻo, tiến hành các hoạt động phá hoại như in và lưu hành tiền giả nhằm làm suy yếu kinh tế Việt Nam.
Thứ ba, tội phạm ma túy xuyên quốc gia.
Ở Việt Nam, tính đến tháng 4/2025, toàn quốc có 369.359 người nghiện, người sử dụng trái phép chất ma túy, người nghi sử dụng trái phép chất ma tuý và người bị quản lý sau cai nghiện ma túy; toàn quốc có 228 điểm phức tạp, 4.591 đối tượng bán lẻ chất ma túy. Số người phạm tội do ma túy hoặc có liên quan đến ma túy chiếm tới 70% số tội phạm. Số vụ buôn bán, vận chuyển lớn ma túy ngày càng gia tăng.
Thứ tư, tội phạm buôn bán người và nội tạng người.
Hiện nay, loại tội phạm này đang phát triển dưới nhiều hình thức như: bắt cóc, lừa gạt, đưa người đi lao động, đi lấy chồng ở nước ngoài, đi du lịch, thăm thân hoặc cho, nhận con nuôi. Lợi dụng hoàn cảnh khó khăn của một số người dân, bọn tội phạm đã xúi giục, lừa gạt không ít người lao động nghèo bán gan, thận, để lại hậu quả nặng nề cho sức khỏe bản thân. Nạn nhân của các vụ mua bán người tại Việt Nam chủ yếu là phụ nữ và trẻ em. Phụ nữ và trẻ em, nhất là những người sinh sống tại các khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, thường xuyên là mục tiêu bị tấn công bởi các nhóm tội phạm có tổ chức. Những đối tượng này thường sử dụng mạng xã hội và các dịch vụ trực tuyến để lừa đảo, dụ dỗ nạn nhân với những lời hứa hẹn về việc làm, cuộc sống tốt đẹp hơn ở nước ngoài. Khi rơi vào tay các đối tượng này, nạn nhân thường bị đưa ra nước ngoài để khai thác lao động hoặc tình dục, hoặc bị bán cho các tổ chức tội phạm khác.
Thư năm, tội phạm về môi trường (bao gồm cả tội phạm làm lây lan các dịch bệnh cho người và gia súc).
Trong những năm gần đây, tình trạng tội phạm về môi trường ở nước ta rất đáng báo động. Chúng ta chưa có được một chương trình, kế hoạch hoàn chỉnh, rõ ràng về việc kiểm soát phát thải khí nhà kính. Ô nhiễm môi trường đất, nước, không khí và tình trạng tuyệt diệt của một số loài thực vật và động vật đang chưa được kiểm soát một cách có hiệu quả. Sản xuất vẫn phát triển theo chiều rộng với các kỹ thuật còn thô sơ, lạc hậu. Ý thức của cộng đồng và của một bộ phận cán bộ quản lý, lãnh đạo chưa cao. Điều này khiến cho tội phạm môi trường đang có nguy cơ phát triển và diễn biến phức tạp.
Thứ sáu, tội phạm khủng bố.
Ở Việt Nam, tội phạm khủng bố tuy chưa phát triển như ở một số khu vực khác trên thế giới.. Khủng bố ở Việt Nam cũng chưa nhuốm sắc màu tôn giáo nên phòng, chống có phần đỡ phức tạp hơn. Trong gần một thập kỷ qua, theo thống kê của các cơ quan chức năng, ở Việt Nam có hơn 100 hoạt động khủng bố các loại. Trong đó, có hoạt động do lực lượng lưu vong của chế độ cũ tiến hành; có cả hoạt động do cá nhân đơn lẻ tiến hành; có hoạt động do những tổ chức chính trị tự xưng, mới xuất hiện tiến hành. Quy mô, mức độ của các hoạt động khủng bố còn ở mức thấp.
Trong quá trình toàn cầu hóa, nước ta ngày càng hội nhập quốc tế sâu rộng, các tội phạm phi truyền thống đã nảy sinh, phát triển dưới tác động của các tội phạm tham nhũng, buôn lậu, trốn thuế và gian lận thương mại sẽ càng làm cho các tội phạm phi truyền thống này diễn biến phức tạp hơn, khó phòng, chống hơn với nhiều thủ đoạn tinh vi, phức tạp hơn, có tính xuyên quốc gia nhiều hơn. Do vậy, phát huy vai trò của thanh niên trong phòng, chống tội phạm phi truyền cần tập trung thực hiện một số giải pháp sau:
Một là, phát huy vai trò của Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trong tổ chức quán triệt, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật phòng, chống tội phạm phi truyền thống
Xây dựng chương trình giáo dục, phổ biến pháp luật, coi chú trọng giáo dục nhận diện và phòng, chống tội phạm phi truyền thống cho đoàn viên, thanh niên. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, hình thành thói quen "Sống và làm theo Hiến pháp và pháp luật" trong đoàn viên, thanh niên. Lựa chọn đổi mới nội dung, hình thức tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cho thanh niên phù hợp với tâm lý, đặc điểm của từng lứa tuổi, nhóm thanh niên. Kịp thời định hướng dư luận, phát hiện, lên án các hành vi bạo lực, vi phạm pháp luật. Chủ động phối hợp với các ban, ngành, đoàn thể, nhà trường, địa phương trong công tác hỗ trợ, giáo dục, cảm hóa thanh thiếu niên chậm tiến, tham gia phòng chống ma tuý, tệ nạn xã hội. Duy trì và phát triển các mô hình tư vấn pháp lý trẻ trong hệ thống các tổ chức Đoàn thanh niên.
Đẩy mạnh các chiến dịch truyền thông, các chương trình giáo dục trong trường học, cộng đồng; kịp thời cung cấp thông tin về nguy cơ của tội phạm mua bán người, các dấu hiệu nhận biết cũng như quyền và nghĩa vụ của công dân trong việc tố giác tội phạm. Điều này giúp nâng cao ý thức cảnh giác của người dân, ý thức trách nhiệm của thanh niên; đồng thời khuyến khích họ tích cực tham gia vào các hoạt động phòng ngừa và chống tội phạm.
Hai là, nâng cao ý thức tự giác của thanh niên trong tổ chức thực hiện phòng, chống tội phạm phi truyền thống
Bản thân mỗi thanh niên biến "quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục", chủ động, tích cực tham gia tình nguyện bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu, phòng chống dịch bệnh là mục tiêu hàng đầu, thích ứng với bối cảnh tình hình mới. Vận động thanh niên tham gia tích cực vào các chương trình, cuộc vận động đảm bảo chất lượng môi trường sống, bảo vệ đa dạng sinh học và hệ sinh thái như: "Chống rác thải nhựa", "Hãy làm sạch biển"... Xây dựng các mô hình làm việc, sinh sống, phát triển kinh tế thân thiện với môi trường. Xây dựng thói quen 4T (Từ chối - Tiết giảm - Tái sử dụng - Tái chế) và thói quen phân loại rác tại nguồn. Khuyến khích mỗi thanh niên trồng và chăm sóc ít nhất một cây xanh hằng năm. Tích cực lên án các hoạt động, hành vi gây ô nhiễm môi trường. Đề cao tinh thần cảnh giác với cái gọi là "việc nhẹ, lương cao" của các tội phạm mạng, tội phạm rửa tiền, tội phạm ma túy.
Ba là, tăng cường chăm lo, hỗ trợ thanh niên rèn luyện và phát triển kỹ năng trong cuộc sống, nâng cao thể chất, đời sống văn hóa tinh thần đủ sức đề kháng và phòng, chống tội phạm phi truyền thống
Tăng cường các hoạt động tư vấn, hỗ trợ, định hướng, đào tạo kỹ năng cho thanh niên. Quan tâm bồi dưỡng, phát huy, chăm lo cho nguồn nhân lực trẻ, tài năng trẻ trong lĩnh vực thể dục thể thao, văn hóa nghệ thuật. Định kỳ tổ chức tuyên dương, trao giải thưởng, gặp gỡ, tôn vinh các điển hình tiêu biểu. Đầu tư, nâng cấp, phát huy các cung văn hóa thanh thiếu nhi, các nhà văn hóa, thể thao, công trình công cộng, vui chơi giải trí cho thanh thiếu nhi. Quan tâm, chăm lo đời sống văn hóa, tinh thần cho thanh niên công nhân, thanh niên khu công nghiệp, khu chế xuất, thanh niên dân tộc thiểu số, thanh niên theo các tôn giáo, thanh niên vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo. Chủ động sản xuất, phối hợp sản xuất các ấn phẩm văn hóa đáp ứng đời sống tinh thần của thanh niên. Tăng cường các hoạt động truyền thông phòng, chống sử dụng ma túy, rượu bia, thuốc lá và các chất có hại; bài trừ tệ nạn xã hội. Tiếp tục quan tâm đổi mới nội dung chương trình và đa dạng hóa các phương thức huấn luyện kiến thức, kỹ năng cho thanh niên trong phòng, chống tội phạm phi truyền thống. Phát huy vai trò của thanh niên tham gia xây dựng, hoàn thiện chính sách, pháp luật về bảo vệ, chăm sóc, nâng cao sức khỏe cho thanh niên, nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần cho thanh niên.
Đấu tranh phòng, chống tội phạm phi truyền thống đang là vấn đề cấp thiết hiện nay. Việt Nam đang phải ứng phó với nhiều loại hình tội phạm mạng và các loại tội phạm phi truyền thống. Đấu tranh phòng, chống có hiệu quả với các loại tội phạm phi truyền thống, các cơ quan chức năng cần nhiều nghiên cứu chuyên sâu hơn về từng loại tội phạm với những thủ đoạn mới mà chúng đang âm mưu thực hiện, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền cho thanh niên nhận thức đúng và có biện pháp hữu hiệu phòng, chống ngăn chặn sớm tội phạm phi truyền thống, góp phần đảm bảo sự phát triển xã hội bền vững trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.
Đỗ Xuân Đoài
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng