Bên cạnh những giá trị tích cực, không gian mạng cũng xuất hiện nhiều biểu hiện lệch chuẩn như phát ngôn thiếu văn hóa, lan truyền thông tin sai sự thật, xúc phạm danh dự người khác, công kích tập thể và chạy theo các trào lưu tiêu cực. Thực trạng này đặt ra yêu cầu phải nâng cao nhận thức, trách nhiệm và năng lực tự điều chỉnh hành vi của thanh niên.
Vì vậy, xây dựng văn hóa ứng xử trên không gian mạng không chỉ là yêu cầu về kỹ năng sử dụng công nghệ mà còn là vấn đề đạo đức, văn hóa chính trị và trách nhiệm công dân. Trong đó, quyền tự do biểu đạt phải gắn liền với ý thức thượng tôn pháp luật, tôn trọng sự thật và trách nhiệm đối với cộng đồng.
1. Nhận thức về không gian mạng và văn hóa ứng xử trong môi trường số
Không gian mạng là môi trường kết nối con người thông qua Internet, các hệ thống thông tin và nền tảng công nghệ số. Đây không đơn thuần là môi trường kỹ thuật mà còn là không gian xã hội, nơi diễn ra các hoạt động giao tiếp, trao đổi thông tin, hình thành dư luận và biểu đạt quan điểm. Với đặc điểm kết nối rộng, tốc độ lan truyền nhanh và khả năng lưu trữ lâu dài, mỗi phát ngôn, hành vi trên không gian mạng đều có thể tạo ra những tác động vượt khỏi phạm vi cá nhân.
Văn hóa ứng xử trên không gian mạng là hệ thống các giá trị, chuẩn mực và hành vi của cá nhân trong quá trình tiếp nhận, sáng tạo, chia sẻ thông tin và tương tác trên môi trường số. Văn hóa đó được thể hiện qua tính trung thực, thái độ tôn trọng người khác, ý thức tuân thủ pháp luật và trách nhiệm đối với cộng đồng. Đối với thanh niên, văn hóa ứng xử trên không gian mạng cần được thể hiện trên ba phương diện:
Về nhận thức: Hiểu đúng bản chất, lợi ích và những nguy cơ của không gian mạng; có khả năng phân biệt thông tin chính xác với thông tin sai lệch.
Về thái độ: Tôn trọng sự thật, tôn trọng sự khác biệt, có ý thức trách nhiệm với lời nói và hành động của mình.
Về hành vi: Kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ, giao tiếp văn minh, chấp hành pháp luật và tích cực lan tỏa những giá trị tốt đẹp.
2. Thực trạng văn hóa ứng xử của thanh niên trên không gian mạng hiện nay
2.1. Những chuyển biến tích cực và đóng góp của thanh niên
Thời gian qua, thanh niên Việt Nam đã phát huy khá tốt vai trò trong xây dựng môi trường văn hóa số. Trước hết, nhiều bạn trẻ chủ động khai thác Internet để học tập, nghiên cứu khoa học, nâng cao trình độ chuyên môn, ngoại ngữ và phát triển nghề nghiệp, góp phần hình thành tinh thần học tập suốt đời. Bên cạnh đó, thanh niên tích cực sử dụng mạng xã hội để quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc, lan tỏa những tấm gương người tốt, việc tốt và tham gia các hoạt động thiện nguyện. Trong những thời điểm cộng đồng gặp khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, nhiều hoạt động kết nối, hỗ trợ đã được triển khai hiệu quả thông qua các nền tảng số.
Đáng chú ý, ngày càng có nhiều thanh niên quan tâm đến các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội; chủ động bày tỏ quan điểm về những vấn đề của đất nước, tham gia bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và đấu tranh phản bác thông tin sai trái bằng những lập luận có căn cứ. Những kết quả trên cho thấy thanh niên không chỉ là đối tượng thụ hưởng thành tựu công nghệ mà còn là lực lượng quan trọng trong xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh, tiến bộ.
2.2. Những biểu hiện hạn chế, lệch chuẩn trong văn hóa ứng xử của một bộ phận thanh niên
Bên cạnh những mặt tích cực, văn hóa ứng xử của một bộ phận thanh niên trên không gian mạng vẫn còn những hạn chế đáng quan tâm.
Một là, tình trạng phát ngôn thiếu chuẩn mực: Một số người trẻ có xu hướng sử dụng ngôn ngữ thô tục, xúc phạm, miệt thị hoặc công kích cá nhân khi tham gia tranh luận. Không ít trường hợp biến bất đồng quan điểm thành xung đột, lấy cảm xúc chủ quan thay thế lập luận khoa học, sử dụng những lời lẽ mang tính quy chụp, hạ thấp nhân phẩm người khác.
Hai là, chia sẻ thông tin thiếu kiểm chứng: Trước tốc độ lan truyền nhanh của thông tin, một bộ phận thanh niên có thói quen đọc tiêu đề, xem hình ảnh hoặc tiếp nhận nội dung từ một nguồn duy nhất rồi nhanh chóng chia sẻ. Tâm lý tò mò, muốn cập nhật thông tin sớm, mong muốn được chú ý hoặc chạy theo những chủ đề đang gây tranh cãi có thể khiến người sử dụng vô tình tiếp tay cho thông tin sai sự thật.
Ba là, biểu hiện của tâm lý đám đông và công kích trên không gian mạng: Một hiện tượng phổ biến là việc một cá nhân hoặc sự kiện trở thành đối tượng bị chỉ trích tập thể trên mạng xã hội. Nhiều người tham gia bình luận, chia sẻ, chế giễu hoặc công kích mà chưa hiểu đầy đủ bản chất sự việc. Hiện tượng này phản ánh hạn chế trong tư duy phản biện, năng lực tự chủ và khả năng kiểm soát cảm xúc.
Bốn là, xu hướng chạy theo sự nổi tiếng và các giá trị ảo: Một bộ phận thanh niên có biểu hiện quá coi trọng lượt thích, lượt xem, lượt chia sẻ và số lượng người theo dõi. Việc tìm kiếm sự công nhận trên mạng xã hội đôi khi dẫn đến hành vi tạo dựng hình ảnh không đúng thực tế, phóng đại thành tích cá nhân, khai thác đời tư hoặc tham gia những trào lưu phản cảm nhằm thu hút sự chú ý.
Năm là, xâm phạm quyền riêng tư: Một số người trẻ chưa nhận thức đầy đủ về giá trị của dữ liệu cá nhân. Việc đăng tải hình ảnh, thông tin đời tư của người khác khi chưa được đồng ý, chia sẻ địa chỉ, số điện thoại, thông tin học tập hoặc công việc của cá nhân có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng.
Những hạn chế trên cho thấy vấn đề văn hóa ứng xử không chỉ nằm ở kỹ năng công nghệ mà còn bắt nguồn từ nhận thức chính trị, đạo đức, ý thức pháp luật và năng lực tự chủ của mỗi cá nhân.
3. Giải pháp xây dựng văn hóa ứng xử của thanh niên trên không gian mạng trong giai đoạn hiện nay
Thứ nhất, nâng cao nhận thức chính trị, đạo đức và trách nhiệm pháp lý cho thanh niên: Cần tăng cường giáo dục chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước gắn với thực tiễn đang diễn ra trên không gian mạng. Nội dung giáo dục cần chú trọng quyền tự do biểu đạt, nghĩa vụ công dân, trách nhiệm bảo vệ dữ liệu cá nhân và ý thức chấp hành pháp luật. Qua đó, giúp thanh niên nhận thức rõ rằng tự do biểu đạt không đồng nghĩa với tự do xúc phạm, xuyên tạc hoặc xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.
Thứ hai, phát triển năng lực số và tư duy phản biện cho thanh niên: Cần trang bị cho thanh niên kỹ năng tìm kiếm, tiếp nhận, đánh giá và kiểm chứng thông tin. Trước khi chia sẻ, cần xác định nguồn tin, thời điểm đăng tải, bằng chứng và mức độ xác thực. Đồng thời, khuyến khích tư duy phản biện, khả năng phân tích vấn đề đa chiều, nhận diện tin giả, thông tin xuyên tạc và các thủ đoạn thao túng dư luận. Đây là điều kiện quan trọng để thanh niên trở thành những công dân số có bản lĩnh và trách nhiệm.
Thứ ba, phát huy vai trò của giáo dục lý luận chính trị trong xây dựng văn hóa số: Các trường chính trị, cơ sở giáo dục và tổ chức Đoàn cần đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục lý luận chính trị theo hướng gắn lý luận với thực tiễn đời sống số. Tăng cường sử dụng phương pháp thảo luận, phản biện, nghiên cứu tình huống về tin giả, bạo lực mạng, quyền riêng tư và trách nhiệm công dân. Đội ngũ giảng viên cần chủ động nâng cao năng lực số, khả năng phân tích các vấn đề xã hội trên không gian mạng, qua đó góp phần hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học và bản lĩnh chính trị cho thanh niên.
Thứ tư, hoàn thiện thể chế và nâng cao trách nhiệm của các nền tảng số: Cần tiếp tục triển khai hiệu quả các quy định pháp luật về quản lý, sử dụng không gian mạng; tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm theo đúng quy định. Đồng thời, đề cao trách nhiệm của các nền tảng số trong kiểm soát thông tin vi phạm, bảo vệ dữ liệu cá nhân, ngăn chặn nội dung độc hại và hỗ trợ người dùng xử lý hành vi quấy rối, bắt nạt trên mạng. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, tổ chức Đoàn... có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh.
Kết luận
Văn hóa ứng xử của thanh niên trên không gian mạng là vấn đề có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn, phản ánh nhận thức chính trị, phẩm chất đạo đức và trách nhiệm công dân trong xã hội số. Xây dựng văn hóa ứng xử không phải là hạn chế quyền tự do biểu đạt mà là định hướng việc thực hiện quyền đó trên cơ sở tôn trọng sự thật, pháp luật và lợi ích cộng đồng.
Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, mỗi thanh niên cần chủ động rèn luyện bản lĩnh chính trị, đạo đức, năng lực số và ý thức trách nhiệm xã hội. Tự do biểu đạt là quyền, tôn trọng sự thật là nguyên tắc, thượng tôn pháp luật là nền tảng và trách nhiệm với cộng đồng là thước đo văn hóa của công dân số. Đây cũng là yêu cầu quan trọng nhằm phát huy vai trò tiên phong của thanh niên trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, góp phần xây dựng đất nước phát triển phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên số.
ThS. Nguyễn Thanh Hằng
Giảng viên Trường Chính trị tỉnh Tây Ninh
Tài liệu tham khảo
1. Quốc hội (2018), Luật An ninh mạng số 24/2018/QH14
2. Quốc hội (2020), Luật Thanh niên số 57/2020/QH14.
3. Bộ Thông tin và Truyền thông (2021), Quyết định số 874/QĐ-BTTTT ngày 17/6/2021 ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội.
4. Chính phủ (2024), Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 09/11/2024 về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng.
5. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.