Mỗi năm, hàng triệu du khách đổ về khu vực trũng nhất trên bề mặt Trái Đất để trải nghiệm cảm giác nằm đọc sách nổi bồng bềnh trên mặt nước mà không cần bơi. Nơi đây từ lâu đã nổi tiếng khắp thế giới với cái tên "Biển Chết". Thế nhưng, dưới góc độ địa lý và khoa học hiện đại, cái tên này lại chứa đựng một sự thật bất ngờ: Biển Chết hoàn toàn không phải là biển.
Sự nhầm lẫn kéo dài qua nhiều thế kỷ này bắt nguồn từ tên gọi lịch sử, đặc điểm địa hình độc đáo cho đến tính chất hóa học cực đoan của dòng nước. Việc giải mã nhầm lẫn ngôn từ này giúp chúng ta khám phá một trong những kỳ quan thiên nhiên kỳ lạ và mong manh nhất trên hành tinh.
Bản chất địa lý của Biển Chết
Để hiểu vì sao Biển Chết không phải là biển, trước hết cần nhìn vào định nghĩa căn bản của địa lý học. Một vùng nước được gọi là biển khi nó là khoảng nước mặn rộng lớn nối liền trực tiếp hoặc gián tiếp với các đại dương mở như Biển Đỏ hay Địa Trung Hải. Trong khi đó, hồ là vùng nước hoàn toàn bị bao bọc bởi đất liền.
Biển Chết nằm lọt tóm trong một thung lũng rạn nứt giữa Jordan ở phía đông cùng Israel và Palestine ở phía tây. Nó hoàn toàn không có bất kỳ đường giao thông thủy nào thông ra Đại Tây Dương hay Ấn Độ Dương.
Toàn bộ lượng nước của hồ được cung cấp chủ yếu từ sông Jordan ở phía bắc cùng một vài dòng suối nhỏ xung quanh. Tuy nhiên, đây lại là một hồ kín (endorheic lake) – tức là nước chảy vào nhưng hoàn toàn không có lối chảy ra. Con đường duy nhất để nước thoát khỏi lòng hồ là quá trình bốc hơi tự nhiên dưới cái nắng gay gắt của sa mạc Judea.
Vì sao nước ở đây lại mặn gấp 10 lần đại dương?
Độ mặn chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt tột cùng của Biển Chết. Trung bình, độ mặn của các đại dương trên thế giới dao động quanh mức 3,5% (khoảng 35 gram muối trên mỗi lít nước). Trong khi đó, độ mặn của Biển Chết đạt tới mức kinh ngạc: 34,2% – gấp gần 10 lần so với nước biển thông thường.
Cơ chế tạo nên "nồi nước muối" khổng lồ này diễn ra suốt hàng triệu năm qua các giai đoạn nối tiếp. Đầu tiên, dòng sông Jordan cuốn theo vô số khoáng chất và muối từ các lớp đất đá trên hành trình của nó rồi đổ vào hồ. Do nằm ở vùng khí hậu sa mạc khô hạn với nhiệt độ cao quanh năm, nước trong hồ bốc hơi liên tục với tốc độ rất nhanh. Nước bốc hơi để lại toàn bộ lượng muối cùng các khoáng chất như Magie, Natri, Kali, Brom ở lại. Qua thời gian, nồng độ muối tăng dần đến mức bão hòa, kết tinh thành những vảy muối trắng xóa dọc bờ hồ.
Cũng chính nhờ nồng độ muối và khoáng chất cao vượt trội này, khối lượng riêng của nước Biển Chết trở nên vô cùng lớn. Con người khi bước xuống nước sẽ tự động nổi bồng bềnh trên mặt hồ mà không cần tốn bất kỳ sức lực nào để bơi hay đạp nước.
Nguồn gốc tên gọi "Biển Chết"
Nếu bản chất là một cái hồ, tại sao người ta lại gọi nó là "Biển"? Câu trả lời nằm ở yếu tố lịch sử và ngôn ngữ của người cổ đại. Hàng ngàn năm trước, khi khoa học bản đồ và địa lý chưa phát triển, con người thời đó thường dùng từ "biển" (như Yam trong tiếng Do Thái hay Bahr trong tiếng Ả Rập) để chỉ bất kỳ vùng nước mặn rộng lớn nào mà họ nhìn thấy. Đối với cư dân vùng Trung Đông thời xưa, vùng nước mặn mênh mông dài hơn 60 km này quá lớn để gọi là "ao" hay "đầm", nên họ mặc định gọi nó là biển. Tương tự, Biển Caspian hay Biển Galilee cũng là những cái hồ khổng lồ mang tên biển vì lý do tương tự.
Còn tính từ "Chết" xuất phát từ thực tế sinh học khắc nghiệt tại đây. Với độ mặn lên tới 34,2%, môi trường nước này trở thành vùng đất chết đối với hầu hết các sinh vật sống. Cá, tôm hay rong rêu từ sông Jordan vô tình bơi vào hồ đều sẽ bị mất nước và chết ngay lập tức. Những sinh vật duy nhất có thể tồn tại ở đây là một số loài vi khuẩn vi mô và nấm cực đoan (halophiles) có khả năng thích nghi đặc biệt.
Biển Chết là một minh chứng thú vị cho thấy tên gọi không phải lúc nào cũng phản ánh đúng bản chất địa lý. Nó không phải là một đại dương bao la, mà là một hồ mặn nội địa đặc biệt nhất hành tinh – nơi thấp nhất trên bề mặt Trái Đất (khoảng -430m so với mực nước biển).
Chi Chi