Thông thường, khi môi trường sống bị con người xâm lấn, phản ứng tự nhiên của các loài thú lớn là rút lui vào rừng sâu. Tuy nhiên, tại dãy núi Apennine ở miền trung nước Ý, một quần thể gấu nhỏ bé đã chọn con đường khác. Thay vì chạy trốn hay tấn công, chúng tiến hóa để trở nên hiền lành hơn.
Gấu nâu Apennine (Ursus arctos marsicanus) là một phân loài độc nhất vô nhị, tách biệt khỏi các loài gấu nâu châu Âu khác khoảng 2.000 đến 3.000 năm trước. Đây cũng là thời điểm nền văn minh nhân loại bắt đầu mở rộng mạnh mẽ tại khu vực này.
Ngày nay, chỉ còn lại ít hơn 60 cá thể gấu nâu Apennine (Ảnh: ZME).
Nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Molecular Biology and Evolution chỉ ra rằng, chính áp lực từ con người là động lực thúc đẩy sự tiến hóa này. Trong suốt nhiều thế kỷ, những con gấu hung dữ, táo bạo thường là mục tiêu bị con người tiêu diệt đầu tiên để bảo vệ mùa màng và gia súc. Ngược lại, những cá thể điềm tĩnh, biết tránh né xung đột lại có cơ hội sống sót và duy trì nòi giống.
Qua hàng trăm thế hệ, đặc tính "ít hung hăng" này không chỉ là hành vi tập tính mà đã được mã hóa vào chính bộ gen của chúng. Tiến sĩ Giorgio Bertorelle, đồng tác giả nghiên cứu, nhận định: "Tương tác giữa con người và động vật hoang dã... có thể ủng hộ sự tiến hóa của các đặc điểm làm giảm xung đột". Đây là minh chứng hiếm hoi cho thấy sự chung sống với con người có thể định hình lại cấu trúc sinh học của một loài ăn thịt lớn.
Qua nhiều thế hệ, áp lực này đã thay đổi hành vi của quần thể. Những con gấu tránh xung đột sống lâu hơn, sinh sản nhiều hơn và truyền lại các biến thể di truyền liên quan đến việc giảm sự hung hăng (Ảnh: ZME).
Kết quả của quá trình tiến hóa này là một quần thể gấu "thân thiện" đáng ngạc nhiên. Dù sống gần các khu dân cư, các vụ tấn công nghiêm trọng do gấu Apennine gây ra là cực kỳ hiếm gặp, trái ngược hoàn toàn với tình trạng xung đột gấu - người đang gia tăng ở Bắc Ý hay Hy Lạp.
Tuy nhiên, sự bình yên này đi kèm với một cái giá đắt. Việc bị cô lập và dân số sụt giảm nghiêm trọng (hiện chỉ còn dưới 60 cá thể) đã dẫn đến tình trạng xói mòn di truyền. Quần thể gấu này đang tích tụ nhiều đột biến có hại và đứng trước nguy cơ tuyệt chủng rất cao.
Các nhà bảo tồn hiện đang đối mặt với một bài toán nan giải: Nếu đưa gấu từ nơi khác đến để cải thiện sự đa dạng di truyền, họ có thể vô tình xóa bỏ đặc tính "hiền lành" quý giá này, đẩy loài gấu Apennine trở lại cuộc xung đột đẫm máu với con người.
Câu chuyện về những chú gấu "chill" nhất thế giới là một lời nhắc nhở sâu sắc về cách con người đã, đang và sẽ tiếp tục định hình thế giới tự nhiên theo những cách không ngờ tới.
Đức Khương