Microsoft đang mở rộng khả năng bật hoặc tắt Smart App Control trực tiếp trên những bản cài đặt Windows 11 hiện có. Thay đổi này giúp người dùng không còn phải cài lại từ đầu hệ điều hành chỉ để thử một tính năng bảo mật được hãng cho rằng có thể giảm tác động đến hiệu năng.
Smart App Control, thường được viết tắt là SAC, xuất hiện từ Windows 11 22H2. Tính năng sử dụng dữ liệu chữ ký số cùng hệ thống phân tích trên đám mây để đánh giá một ứng dụng trước lúc cho phép nó chạy.
Nếu dịch vụ của Microsoft xác định phần mềm an toàn, Windows sẽ mở ứng dụng bình thường. Những tệp bị xem là độc hại hoặc không mong muốn sẽ bị chặn. Trường hợp hệ thống không thể đưa ra kết luận rõ ràng, SAC tiếp tục kiểm tra chữ ký số và có thể từ chối những ứng dụng không được ký hợp lệ.
Không còn phải clean install Windows
Trong nhiều năm, Smart App Control chỉ hoạt động trên máy tính mới hoặc bản Windows 11 vừa được cài sạch (clean install). Người đã nâng cấp hệ điều hành qua Windows Update không thể đơn giản vào phần cài đặt rồi bật tính năng.
Nếu SAC từng bị tắt thủ công hoặc quá trình đánh giá tự động kết luận thiết bị không phù hợp, cách chính thức để kích hoạt lại cũng là đặt lại máy tính hoặc cài Windows từ đầu. Điều kiện này khiến phần lớn người dùng khó tiếp cận tính năng, bởi lợi ích nhận được thường không đủ lớn để đánh đổi thời gian sao lưu dữ liệu và cài lại ứng dụng.
Microsoft hiện xác nhận rằng các bản cập nhật Windows gần đây cho phép bật lại Smart App Control mà không cần cài sạch hệ điều hành. Người dùng có thể kiểm tra tại Windows Security > App & browser control > Smart App Control settings. Trang giải đáp chính thức của Microsoft đã được cập nhật để xác nhận thay đổi.
Khả năng mới đang được triển khai theo từng đợt nên có thể chưa xuất hiện đồng thời trên mọi máy. Thiết bị cũng cần chạy phiên bản Windows 11 có hỗ trợ Smart App Control và cài các bản cập nhật Windows Security mới nhất.
Một số tài liệu khác của Microsoft hiện vẫn giữ thông tin cũ rằng SAC chỉ dành cho bản cài Windows mới. Sự khác biệt cho thấy các trang hỗ trợ chưa được cập nhật đồng bộ, trong khi phần giải đáp chuyên biệt về Smart App Control đã ghi nhận cơ chế bật lại không cần cài sạch.
Có thể giúp máy nhẹ hơn nhưng không phải nút tăng tốc
Smart App Control trước hết vẫn là một tính năng bảo mật. Microsoft cho rằng việc ngăn ứng dụng đáng ngờ ngay trước lúc chúng được thực thi có thể tạo ra tác động nhẹ hơn so với phương pháp liên tục quét những tệp đang hoạt động.
Theo phần giới thiệu của Microsoft, cách tiếp cận này giúp giảm áp lực lên tài nguyên hệ thống, đặc biệt hữu ích với máy tính phổ thông hoặc thiết bị có bộ xử lý không quá mạnh.
Dù vậy, người dùng không nên hiểu SAC như một nút tăng tốc giúp Windows 11 lập tức mở ứng dụng nhanh hơn hoặc tăng số khung hình trong game. Microsoft chưa công bố một tỷ lệ cải thiện hiệu năng chung và mức độ khác biệt còn phụ thuộc vào cấu hình, phần mềm cùng giải pháp bảo mật đang sử dụng.
Smart App Control cũng không thay thế phần mềm diệt virus. Microsoft xác nhận tính năng hoạt động song song với Defender hoặc giải pháp bảo mật của bên thứ ba. Máy tính vẫn cần cơ chế phát hiện, quét và xử lý những mối đe dọa đã lọt vào hệ thống.
SAC còn có khả năng chặn một số tiện ích hợp pháp nhưng chưa được ký, phần mềm tự phát triển hoặc công cụ chuyên dụng ít người sử dụng. Hiện Microsoft không cung cấp lựa chọn cho phép riêng từng ứng dụng bị chặn. Người dùng phải yêu cầu nhà phát triển ký phần mềm hợp lệ hoặc tắt hoàn toàn Smart App Control.
Một số trường hợp vẫn phải đặt lại máy
Việc bỏ điều kiện cài sạch không đồng nghĩa mọi hạn chế đã biến mất. Microsoft cho biết SAC có thể không khả dụng nếu máy tính thuộc hệ thống quản lý của doanh nghiệp, đã bật chế độ dành cho nhà phát triển hoặc đang chạy Windows trong S mode.
Dữ liệu chẩn đoán tùy chọn cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng kích hoạt. Theo tài liệu hiện tại, nếu người dùng đã tắt tùy chọn này và Smart App Control không thể bật, họ vẫn có thể phải đặt lại hoặc cài lại Windows rồi chọn gửi dữ liệu chẩn đoán tùy chọn trong quá trình thiết lập.
Điểm này giải thích sự mâu thuẫn trong cách diễn đạt của Microsoft. Cài đặt sạch không còn là yêu cầu chung để bật SAC, nhưng vẫn có thể trở thành giải pháp bắt buộc đối với một số cấu hình hoặc trạng thái hệ thống cụ thể.
Bởi vậy, người dùng chưa nhìn thấy công tắc mới không nên vội đặt lại máy tính. Cách hợp lý hơn là cài đầy đủ bản cập nhật Windows và Defender, sau đó kiểm tra lại mục Smart App Control trong Windows Security.
Thay đổi lần này không biến Smart App Control thành một công cụ tăng hiệu năng thuần túy. Tuy nhiên, việc loại bỏ yêu cầu cài sạch giúp nhiều người dùng có cơ hội thử lớp bảo vệ được Microsoft quảng bá là ít gây áp lực lên hệ thống hơn, mà không phải đánh đổi toàn bộ bản cài Windows đang sử dụng.
Tuấn Nguyễn