Bài viết tiếp cận từ góc độ văn hóa đạo đức quân sự và tâm lý học xã hội, phân tích những giá trị cốt lõi cần kiến tạo trong nhân cách sĩ quan trẻ khi giao tiếp trên môi trường ảo. Trên cơ sở nhận diện các nguy cơ xói mòn chuẩn mực đạo đức, nhóm tác giả luận giải và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ bồi dưỡng tri giác đạo đức, kiến tạo môi trường số nhân văn đến phát huy tính tự ý thức của quân nhân, đáp ứng yêu cầu xây dựng người chiến sĩ Quân khu 4 mẫu mực trong tình hình mới.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong tiến trình phát triển mạnh mẽ của xã hội số, không gian mạng đã trở thành không gian sinh tồn xã hội thứ hai, nơi các biểu hiện nhân cách, thang giá trị đạo đức và văn hóa ứng xử của mỗi cá nhân bộc lộ trực tiếp qua từng lượt chia sẻ, phát ngôn, tương tác trực tuyến. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, không gian mạng là môi trường mà con người thực hiện các hành vi xã hội không bị giới hạn bởi không gian và thời gian. Đối với lực lượng vũ trang Quân khu 4, sĩ quan trẻ là lớp cán bộ kế cận mang trong mình nguồn sinh lực tươi trẻ, có trình độ học vấn cao, khả năng tiếp cận công nghệ thông tin nhạy bén và khát vọng tự khẳng định mình trong môi trường mạng. Tuy nhiên, địa bàn Quân khu 4 là dải đất miền Trung kiên cường, giàu truyền thống cách mạng nhưng cũng là địa bàn phải chịu nhiều tác động khắc nghiệt của thiên tai, đồng thời là tâm điểm mà các thế lực thù địch không ngừng lợi dụng để chống phá khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Các đối tượng phản động triệt để khai thác tính mở, tính nặc danh của internet để gieo rắc lối sống thực dụng, suy thoái tư tưởng chính trị và làm xói mòn các giá trị văn hóa đạo đức tốt đẹp của người quân nhân cách mạng. Đứng trước những thách thức phức tạp đó, việc xây dựng chuẩn mực văn hóa ứng xử và định hướng các mối quan hệ xã hội trên không gian mạng cho sĩ quan trẻ Quân khu 4 không chỉ là vấn đề giữ gìn kỷ luật đơn thuần, mà đã trở thành nhiệm vụ kiến tạo hệ miễn dịch văn hóa số, bảo vệ phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" nơi tuyến đầu không gian mạng.
2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUẨN MỰC VĂN HÓA ỨNG XỬ VÀ ĐỊNH HƯỚNG QUAN HỆ XÃ HỘI TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG
Văn hóa ứng xử trên không gian mạng là sự kết tinh của hệ thống giá trị, nguyên tắc và chuẩn mực đạo đức, thẩm mỹ chi phối phương thức giao tiếp, hành vi tương tác và thái độ của con người đối với cộng đồng trong thế giới số. Dưới góc độ chủ nghĩa duy vật lịch sử, bản chất con người là tổng hòa tất cả các mối quan hệ xã hội, do đó, dù diễn ra trên không gian ảo nhưng bản chất của các hành vi tương tác mạng vẫn là sự phản chiếu trực tiếp tồn tại xã hội, đạo đức và bản lĩnh chính trị của mỗi chủ thể.
Đối với người sĩ quan quân đội, chuẩn mực văn hóa ứng xử trên không gian mạng là sự chuyển hóa toàn diện phẩm chất trung với Đảng, hiếu với dân vào hành vi kỹ thuật số. Chuẩn mực này đòi hỏi mỗi quân nhân trẻ khi tham gia mạng xã hội phải luôn giữ gìn tính Đảng, tính văn hóa, tính chiến đấu và tính nhân văn sâu sắc.
Thứ nhất, tính chuẩn mực trong phát ngôn và chia sẻ thông tin, đòi hỏi sĩ quan trẻ phải luôn trung thực, khách quan, sử dụng ngôn ngữ văn minh, trong sáng, tuyệt đối không bình luận hay lan truyền các thông tin sai lệch, thất thiệt, vô căn cứ.
Thứ hai, tính nhân văn trong kết nối và tương tác xã hội, biểu hiện ở sự tôn trọng, đồng cảm, lắng nghe, giúp đỡ người khác và sẵn sàng đấu tranh bảo vệ lẽ phải, bảo vệ cái tốt, bài trừ cái xấu trên không gian số.
Thứ ba, tính kỷ luật và bản lĩnh bảo mật thông tin, yêu cầu người sĩ quan phải luôn nêu cao tinh thần cảnh giác cách mạng, chấp hành nghiêm các quy định về bảo vệ bí mật quân sự, không để lộ lọt vị trí, lực lượng, trang bị kỹ thuật hay tài liệu huấn luyện ra bên ngoài.
Định hướng quan hệ xã hội trên không gian mạng cho sĩ quan trẻ là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch của các tổ chức và lực lượng lãnh đạo nhằm giúp cán bộ trẻ nhận thức đúng đắn giá trị của các mối liên hệ số. Qua đó, bồi dưỡng nhãn quan chính trị sắc bén để sĩ quan trẻ tự giác lựa chọn kết bạn, duy trì các quan hệ bạn bè, đồng chí, đối tác lành mạnh, đồng thời thiết lập rào chắn tư tưởng ngăn chặn mọi sự thâm nhập của lối sống ích kỷ, thực dụng và các tư tưởng phản động, phản giá trị.
3. THỰC TRẠNG VÀ NGUY CƠ XÓI MÒN CHUẨN MỰC VĂN HÓA ỨNG XỬ TRÊN MẠNG CỦA SĨ QUAN TRẺ QUÂN KHU 4
Những năm qua, bám sát các chỉ thị, nghị quyết của cấp trên về xây dựng môi trường văn hóa quân sự và chiến lược bảo vệ Tổ quốc trên không gian mạng, Đảng ủy, Bộ Tư lệnh Quân khu 4 cùng lãnh đạo, chỉ huy các cơ quan, đơn vị đã tập trung chỉ đạo, định hướng nhận thức và hành vi cho đội ngũ sĩ quan trẻ.
Đại đa số sĩ quan trẻ lực lượng vũ trang Quân khu 4 đã thể hiện văn hóa ứng xử tiến bộ, lành mạnh khi tham gia không gian mạng. Cán bộ trẻ đã chủ động biến các trang mạng xã hội cá nhân thành diễn đàn chia sẻ tri thức khoa học, lan tỏa tình cảm đồng chí, đồng đội và bồi đắp mối quan hệ đoàn kết gắn bó máu thịt quân dân. Khắc ghi lời dạy của Bác Hồ rằng lực lượng bao nhiêu là nhờ ở dân hết, nhiều sĩ quan trẻ đã tích cực đăng tải các phóng sự, hình ảnh chân thực về cán bộ, chiến sĩ Quân khu lội bùn, vượt lũ, xả thân cứu giúp đồng bào trong các đợt sạt lở đất đá kinh hoàng tại Rào Trăng, Hướng Hóa, Kỳ Sơn. Những hành động văn hóa ấy đã góp phần làm ngời sáng phẩm chất cao quý của Bộ đội Cụ Hồ, tạo nên sức lan tỏa sâu rộng trong lòng nhân dân cả nước. Đồng thời, trong các cuộc luận chiến phản bác luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch trên mạng, nhiều sĩ quan trẻ đã thể hiện bản lĩnh vững vàng, ngôn từ mực thước, lập luận khoa học và thuyết phục.
Tuy nhiên, soi chiếu dưới lăng kính chuẩn mực văn hóa số, công tác định hướng và việc thực hiện chuẩn mực ứng xử của một bộ phận sĩ quan trẻ Quân khu 4 vẫn còn bộc lộ một số nguy cơ, biểu hiện lệch chuẩn nhất định.
Một bộ phận sĩ quan trẻ còn lúng túng trong việc phân định giữa quyền riêng tư cá nhân và trách nhiệm bảo đảm bí mật của một sĩ quan chỉ huy. Vẫn còn tình trạng cá nhân tùy tiện chụp ảnh doanh trại, ghi hình hoạt động huấn luyện, tâm sự chuyện nội bộ rồi đăng tải lên các nền tảng mạng xã hội để tìm kiếm sự chú ý, vô tình vi phạm kỷ luật phát ngôn và tạo sơ hở cho các cơ quan tình báo nước ngoài khai thác dữ liệu.
Một số đồng chí sĩ quan trẻ thiếu cẩn trọng trong ứng xử giao tiếp trực tuyến, sử dụng ngôn từ còn có phần bột phát, cảm tính, thậm chí sa vào các cuộc tranh luận vô bổ, bình luận mang tính giễu cợt hoặc theo dõi các kênh tin tức giật gân, thiếu kiểm chứng. Cá biệt, có sĩ quan trẻ còn tham gia các hội nhóm kín trên mạng để chơi trò chơi trực tuyến, giao lưu hẹn hò không lành mạnh, dẫn đến việc phân tán tư tưởng và suy giảm động lực cống hiến trong đơn vị.
Nguyên nhân của những tồn tại nêu trên bắt nguồn từ sự tác động đa chiều của môi trường số mở rộng cùng những cạm bẫy tinh vi do các thế lực thù địch tạo dựng. Mặt khác, công tác giáo dục văn hóa ứng xử ở một số đơn vị cơ sở còn thiếu tính chiều sâu, phương pháp định hướng còn cứng nhắc, chưa trang bị đầy đủ kỹ năng nhận diện và ứng phó với các tình huống văn hóa số phức tạp cho cán bộ trẻ.
4. NỘI DUNG VÀ TIÊU CHÍ CHUẨN MỰC VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA SĨ QUAN TRẺ QUÂN KHU 4 TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG
Để định hình khuôn mẫu nhân cách người cán bộ chỉ huy mẫu mực trong thời đại số, việc xây dựng bộ chuẩn mực văn hóa ứng xử cho sĩ quan trẻ Quân khu 4 cần tập trung vào các nội dung, tiêu chí căn bản sau.
Một là, kiên định lập trường chính trị và tính đảng trong mọi hành vi giao tiếp trên mạng.
Sĩ quan trẻ phải tuyệt đối trung thành với mục tiêu, lý tưởng cách mạng của Đảng, thể hiện rõ thái độ kiên quyết phản bác các quan điểm sai trái, phản động. Trong mọi hoàn cảnh, khi tương tác trên không gian mạng, người sĩ quan phải luôn giữ vững bản lĩnh, không dao động trước các luồng thông tin phức tạp, biến tài khoản cá nhân thành một điểm tựa tư tưởng lan tỏa đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước.
Hai là, thượng tôn pháp luật và giữ nghiêm kỷ luật phát ngôn quân đội.
Quân nhân trẻ phải tự giác chấp hành nghiêm các quy định của Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ bí mật nhà nước và các chỉ thị của Bộ Quốc phòng về bảo đảm an toàn thông tin. Chuẩn mực này yêu cầu sĩ quan trẻ tuyệt đối không chia sẻ các dữ liệu thuộc phạm vi bí mật quân sự, không đăng tải hình ảnh đơn vị, không sử dụng mạng xã hội để bình phẩm chính sách hay phát tán các nội dung trái thuần phong mỹ tục.
Ba là, văn minh, chuẩn mực, giàu tính nhân văn trong quan hệ và giao tiếp xã hội.
Sĩ quan trẻ cần thể hiện phong cách lịch thiệp, tôn trọng mọi người, sử dụng tiếng Việt trong sáng, đúng ngữ pháp, không dùng tiếng lóng thô tục hay biểu lộ cảm xúc tiêu cực, thù ghét. Trong tranh luận, phải giữ thái độ điềm tĩnh, lấy lý lẽ khoa học và dẫn chứng thực tiễn để thuyết phục, cảm hóa người khác, xứng đáng với danh hiệu Bộ đội Cụ Hồ.
Bốn là, trách nhiệm xã hội và tinh thần cống hiến vì cộng đồng.
Sĩ quan trẻ lực lượng vũ trang Quân khu 4 phải luôn chủ động xây dựng mạng lưới quan hệ bạn bè trong sáng, lành mạnh, tích cực chia sẻ những giá trị văn hóa cao đẹp, các tấm gương người tốt, việc tốt và những thành tựu phát triển kinh tế, xã hội của địa phương. Qua đó, không ngừng vun đắp tình cảm gắn bó máu thịt giữa quân đội với nhân dân trên địa bàn đóng quân.
5. GIẢI PHÁP CƠ BẢN XÂY DỰNG CHUẨN MỰC VĂN HÓA ỨNG XỬ VÀ ĐỊNH HƯỚNG QUAN HỆ XÃ HỘI TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG
Một là, nâng cao nhận thức và bồi dưỡng tri giác đạo đức số cho đội ngũ sĩ quan trẻ.
Giáo dục, bồi dưỡng là con đường ngắn nhất và căn bản nhất để biến các chuẩn mực đạo đức bên ngoài thành niềm tin nội tâm sâu sắc của mỗi cá nhân. Cấp ủy, chỉ huy các cơ quan, đơn vị cần đẩy mạnh đổi mới nội dung giáo dục chính trị, tập trung trang bị cho sĩ quan trẻ tri thức toàn diện về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các giá trị đạo đức quân sự truyền thống và các quy định pháp luật về an ninh mạng. Cần đặc biệt chú trọng bồi dưỡng tri giác đạo đức số, giúp sĩ quan trẻ hiểu rõ ranh giới giữa đúng và sai, giữa cái đẹp và cái xấu, giữa thông tin tích cực và các cạm bẫy độc hại trên mạng. Các đơn vị cần tổ chức các buổi diễn đàn thanh niên, tọa đàm khoa học với chủ đề "Văn hóa ứng xử của sĩ quan trẻ trên không gian mạng", lồng ghép các tình huống thực tiễn để cán bộ trẻ cùng thảo luận, phân tích và tìm ra giải pháp xử lý văn minh, đúng kỷ luật. Qua đó, hình thành cho sĩ quan trẻ thói quen tư duy phản biện độc lập, có sức đề kháng tự nhiên trước mọi sự lung lạc, lôi kéo của các thế lực phản động.
Hai là, hoàn thiện quy chế quản lý và chuẩn hóa các quy ước văn hóa ứng xử số tại đơn vị cơ sở.
Việc xây dựng hành lang kỷ luật và quy tắc ứng xử rõ ràng là cơ sở then chốt để định hướng hành vi của quân nhân. Cấp ủy, chỉ huy các cấp trong toàn Quân khu 4 cần bám sát Hướng dẫn số 1382/HD-CT của Tổng cục Chính trị để cụ thể hóa thành "Quy ước văn hóa ứng xử trên không gian mạng" phù hợp với từng loại hình đơn vị. Quy ước cần xác định rõ những việc sĩ quan trẻ được làm, những điều cấm kỵ khi tham gia mạng xã hội, các nguyên tắc bảo mật thông tin và tiêu chuẩn đánh giá tư cách cán bộ hàng tháng. Cần phân định rõ trách nhiệm của cán bộ chủ trì, chỉ huy khoa mục, trợ lý chính trị trong việc theo dõi, nắm bắt tâm tư, tình cảm và các mối quan hệ xã hội của sĩ quan trẻ trên không gian mạng. Cùng với việc ban hành quy chế, đơn vị cần đổi mới công tác kiểm tra, giám sát an toàn thông tin. Cơ quan chính trị các cấp cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan bảo vệ an ninh và lực lượng chuyên trách để chủ động rà soát, phát hiện sớm các biểu hiện lệch chuẩn, các nguy cơ lộ bí mật quân sự, từ đó kịp thời nhắc nhở, uốn nắn và xử lý nghiêm minh các trường hợp cố tình vi phạm kỷ luật.
Ba là, xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh và phát huy sức mạnh lan tỏa thông tin tích cực.
Môi trường xã hội quy định và chi phối mạnh mẽ quá trình hình thành nhân cách của con người. Do đó, việc xây dựng môi trường văn hóa số phong phú, lành mạnh ngay trong khuôn viên doanh trại là giải pháp cơ bản để thu hút sĩ quan trẻ hướng tới các giá trị chân, thiện, mỹ. Các đơn vị thuộc Quân khu 4 cần tiếp tục củng cố, phát triển hệ thống fanpage, nhóm mạng xã hội của thanh niên hoạt động hiệu quả, hấp dẫn. Cung cấp kịp thời những thông tin chính thống, các bài viết lý luận sâu sắc, những câu chuyện truyền cảm hứng để cán bộ trẻ tiếp cận, trao đổi tri thức và giải tỏa căng thẳng sau những giờ huấn luyện vất vả. Đồng thời, cần phát động mạnh mẽ phong trào "Lấy cái đẹp dẹp cái xấu", khuyến khích sĩ quan trẻ tích cực chia sẻ hình ảnh đẹp về đời sống bộ đội, tình đoàn kết quân dân, các tấm gương người tốt, việc tốt lên trang cá nhân. Phát huy cao độ vai trò xung kích của sĩ quan trẻ trong "Lực lượng 47" để tiến hành đấu tranh trực diện, dùng lý lẽ sắc sảo, ngôn từ chuẩn mực bẻ gãy mọi luận điệu xuyên tạc của kẻ thù, góp phần làm sạch không gian mạng trên dải đất miền Trung.
Bốn là, đề cao tính tự ý thức, tự tu dưỡng và tự quản lý của bản thân sĩ quan trẻ.
Mọi biện pháp giáo dục và quản lý của tổ chức chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành ý thức tự tu dưỡng, rèn luyện của mỗi cá nhân. Mỗi sĩ quan trẻ Quân khu 4 cần phải luôn tự ý thức sâu sắc về danh dự, trách nhiệm của người cán bộ quân đội nhân dân. Khi tham gia thế giới ảo, phải tự đặt ra ranh giới an toàn cho bản thân, tự kiểm soát từng thao tác đăng tải, bình luận và chia sẻ thông tin. Tuyệt đối không tham gia các hội nhóm kín phức tạp, các trò chơi cờ bạc, cá độ mạng hay các diễn đàn nhạy cảm chính trị. Sĩ quan trẻ cần thực hiện nghiêm túc phương châm tự soi, tự sửa, thường xuyên tự rà soát danh sách bạn bè, các mối quan hệ xã hội trên mạng, tiếp thu ý kiến góp ý của cấp trên và đồng đội để kịp thời điều chỉnh hành vi. Sĩ quan trẻ phải tích cực tự học tập nâng cao trình độ công nghệ thông tin, ngoại ngữ và tri thức lý luận, biến trang cá nhân thành không gian văn hóa mẫu mực, góp phần xây dựng nhân cách người chiến sĩ Quân khu 4 kiên cường, dũng cảm, trọng nghĩa tình và văn minh trong kỷ nguyên số.
6. KẾT LUẬN
Xây dựng chuẩn mực văn hóa ứng xử và định hướng các mối quan hệ xã hội trên không gian mạng cho sĩ quan trẻ Quân khu 4 là giải pháp cơ bản nhằm xây dựng bản lĩnh chính trị và nhân cách quân nhân cách mạng trong bối cảnh bùng nổ thông tin hiện nay. Việc thực hiện đồng bộ các giải pháp từ bồi dưỡng nhận thức, hoàn thiện thể chế đến phát huy tính tự giác tu dưỡng sẽ giúp sĩ quan trẻ lực lượng vũ trang Quân khu hình thành bộ lọc văn hóa vững chắc, làm chủ hoàn toàn các mối quan hệ trên không gian số. Qua đó, góp phần xây dựng lực lượng vũ trang Quân khu 4 vững mạnh toàn diện, mẫu mực, tiêu biểu, bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong mọi tình huống.
Trung tá Bùi Quang Nga - Thượng úy Nguyễn Đình Chung - Thượng úy Nguyễn Văn Thủy
Ban CHQS xã Thuần Trung, Bộ CHQS tỉnh Nghệ An
Thượng tá, ThS Nguyễn Quốc Duy - Hệ 5, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Đỗ Khắc Cẩn, Nguyễn Kiêm Viện (2022), Nâng cao ý thức bảo vệ Tổ quốc trên không gian mạng trong Quân đội nhân dân Việt Nam, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
2. Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2018), Luật An ninh mạng (Luật số 24/2018/QH14), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
3. Quân ủy Trung ương (2021), Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 về phát huy phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới, Hà Nội.
4. Quân ủy Trung ương (2022), Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới, Hà Nội.