Xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên số - Tiếp cận từ tưởng Hồ Chí Minh

Thứ ba, 17/11/2026 - 10:20

Tóm tắt:: Chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức hoạt động của Nhà nước, đặt ra yêu cầu mới đối với xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trên cơ sở tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền làm chủ của Nhân dân, thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, kiểm soát quyền lực và xây dựng đội ngũ cán bộ, bài viết làm rõ giá trị định hướng đối với quản trị nhà nước trong môi trường số; phân tích cơ hội, thách thức và đề xuất một số giải pháp nhằm xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam lấy Nhân dân làm trung tâm, gắn pháp quyền với chuyển đổi số.

Mở đầu

Xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới hệ thống chính trị. Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu xây dựng Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân và đổi mới quản trị theo hướng hiện đại, minh bạch, trách nhiệm. Trong bối cảnh chuyển đổi số, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị tạo cơ sở thúc đẩy đổi mới quản trị quốc gia. Từ tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền làm chủ của Nhân dân, bài viết phân tích những giá trị định hướng, thực tiễn và giải pháp xây dựng Nhà nước pháp quyền trong môi trường số, bảo đảm chuyển đổi số phục vụ Nhân dân và hiện thực hóa các nguyên tắc pháp quyền.

Nội dung

1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số

Một số nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Trước hết, Hồ Chí Minh xác định bản chất dân chủ và vị trí chủ thể của Nhân dân trong tổ chức quyền lực nhà nước. Người khẳng định: "Nước ta là nước dân chủ"[1], nhấn mạnh mọi quyền lực phải hướng tới lợi ích của Nhân dân. Theo Người, các cơ quan Nhà nước từ Trung ương đến cơ sở đều là "công bộc của dân", có trách nhiệm gánh vác công việc chung, chứ không phải đứng trên hay áp đặt đối với Nhân dân. Người chỉ rõ: "các cơ quan của Chính phủ từ toàn quốc cho đến các làng, đều là công bộc của dân, nghĩa là để gánh việc chung cho dân"[2]. Người căn dặn: "Việc gì lợi cho dân, ta phải hết sức làm. Việc gì hại đến dân, ta phải hết sức tránh"[3]. Vì vậy, Nhà nước muốn thực sự của Nhân dân thì phải gần dân, hiểu dân, tin dân, lắng nghe ý kiến của dân và chịu sự kiểm tra, giám sát của Nhân dân. Quyền làm chủ không chỉ được thể hiện qua các thiết chế đại diện mà còn cần được bảo đảm bằng cơ chế để người dân tiếp cận thông tin, tham gia góp ý, phản ánh và giám sát hoạt động công quyền.Thứ hai, Nhà nước phải tổ chức và hoạt động trên cơ sở Hiến pháp, pháp luật. Trong bản Yêu sách của nhân dân An Nam năm 1919, Hồ Chí Minh đã đặt vấn đề cải cách nền pháp lý và yêu cầu có Hiến pháp. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Người đề nghị "Chúng ta phải có một hiến pháp dân chủ. Tôi đề nghị Chính phủ tổ chức càng sớm càng hay cuộc TỔNG TUYỂN CỬ với chế độ phổ thông đầu phiếu"[4]. Điểm đáng chú ý là Hồ Chí Minh không chỉ nhấn mạnh việc ban hành pháp luật mà còn yêu cầu pháp luật phải được thực hiện công bằng, nghiêm minh đối với mọi chủ thể. Người khẳng định: "Pháp luật phải thẳng tay trừng trị những kẻ bất liêm, bất kỳ kẻ ấy ở địa vị nào, làm nghề nghiệp gì"[5]. Cán bộ, cơ quan nhà nước phải gương mẫu tuân thủ pháp luật; mọi hành vi vi phạm đều cần được xử lý theo quy định, không phụ thuộc vào địa vị hay chức vụ.

Thứ ba, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức chất lượng. Hồ Chí Minh coi xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức là nhân tố quyết định hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Nhà nước. Người yêu cầu cán bộ phải vừa có năng lực chuyên môn, hiểu biết pháp luật, có tinh thần trách nhiệm, vừa có đạo đức cách mạng, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư và tận tụy phục vụ Nhân dân. Người yêu cầu cán bộ không được trở thành "quan cách mạng", mà phải là người phục vụ Nhân dân; đồng thời phải gương mẫu trong thi hành Hiến pháp và pháp luật.

Thứ tư, Hồ Chí Minh đặt pháp luật trong mối quan hệ thống nhất với đạo đức. Pháp luật tạo lập kỷ cương nhưng không thể thay thế giáo dục, rèn luyện đạo đức. Vì vậy, xây dựng Nhà nước trong sạch, vững mạnh phải kết hợp "xây" với "chống": bồi dưỡng tinh thần trách nhiệm, đạo đức công vụ, ý thức phục vụ Nhân dân; đồng thời đấu tranh với tham ô, lãng phí, quan liêu và các biểu hiện lợi dụng quyền lực. Việc Người ký Sắc lệnh ngày 27/11/1945 quy định hình phạt đối với tội đưa và nhận hối lộ, cũng như Quốc lệnh ngày 26/01/1946 về xử phạt tội trộm cắp của công, cho thấy yêu cầu kết hợp giáo dục, phòng ngừa với chế tài nghiêm minh.

Thứ năm, kiểm soát quyền lực và phát huy sự giám sát của Nhân dân. Hồ Chí Minh khuyến khích Nhân dân phê bình, góp ý và giám sát hoạt động của Chính phủ; đồng thời yêu cầu cán bộ tự giác sửa chữa khuyết điểm. Nếu thiếu kiểm tra, giám sát, quyền lực có thể dẫn đến quan liêu, lạm quyền và tha hóa. Vì vậy, xây dựng Nhà nước trong sạch, vững mạnh phải gắn quyền lực với trách nhiệm, kiểm tra, giám sát và cơ chế để Nhân dân tham gia kiểm soát hoạt động của bộ máy nhà nước.

Thứ sáu, tư tưởng Hồ Chí Minh xác định rõ mối quan hệ giữa sự lãnh đạo của Đảng với Nhà nước và pháp luật. Người yêu cầu Đảng cầm quyền phải giữ gìn sự trong sạch; cán bộ, đảng viên phải cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, xứng đáng là người lãnh đạo và người đầy tớ trung thành của Nhân dân. Đồng thời, cán bộ, đảng viên phải gương mẫu chấp hành Hiến pháp và pháp luật. Nội dung này tạo cơ sở để nhận thức đúng mối quan hệ giữa sự lãnh đạo của Đảng, tổ chức và hoạt động của Nhà nước, quyền làm chủ của Nhân dân và yêu cầu thượng tôn pháp luật.

Các quan điểm của Hồ Chí Minh chưa hình thành thành một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về "Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa" theo cách tiếp cận hiện nay, nhưng chứa đựng những giá trị nền tảng có ý nghĩa định hướng. Trên cơ sở kế thừa những giá trị đó, Đảng Cộng sản Việt Nam từng bước bổ sung và phát triển quan điểm về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phù hợp với yêu cầu của từng giai đoạn phát triển đất nước. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 xác định tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới; Nghị quyết 77/NQ-CP năm 2023 Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới do Chính phủ ban hành. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã tạo thêm cơ sở chính trị quan trọng để gắn chuyển đổi số với đổi mới phương thức quản trị quốc gia. Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh quan điểm "Dân là gốc", "Phát huy vai trò chủ thể, vị trí trung tâm, của Nhân dân"[6]. Đây là sự tiếp nối và phát triển rõ nét tư tưởng Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò của Nhân dân trong xây dựng Đảng và Nhà nước, đồng thời tạo cơ sở để xác lập cách tiếp cận lấy người dân làm trung tâm trong xây dựng Nhà nước pháp quyền và chuyển đổi số nền quản trị quốc gia.

Thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay

Từ tư tưởng Hồ Chí Minh đến quan điểm của Đảng, có thể khẳng định tính nhất quán về bản chất và mục tiêu của Nhà nước pháp quyền: quyền lực thuộc về Nhân dân, hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và kiểm soát quyền lực. Chuyển đổi số tạo phương thức mới để thực hiện các nguyên tắc này; hiệu quả cần được đánh giá qua tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và chất lượng phục vụ Nhân dân, không chỉ bằng tỷ lệ hồ sơ trực tuyến.

Một là, phương thức tổ chức và vận hành của bộ máy Nhà nước đang chuyển dần từ xử lý hồ sơ giấy và quy trình thủ công sang quản trị dựa trên dữ liệu, hệ thống thông tin liên thông và nền tảng số. Các cơ sở dữ liệu dùng chung tạo điều kiện chuyển từ quản lý từng hồ sơ sang quản trị theo dữ liệu. Luật Dữ liệu số 60/2024/QH15 tạo khung pháp lý cho xây dựng, phát triển, bảo vệ, quản trị, xử lý và sử dụng dữ liệu, đồng thời quy định về Trung tâm dữ liệu quốc gia và Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia. Việc triển khai Đề án 06 của Chính phủ về phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư của Chính phủ với nhiều lĩnh vực quản lý cho thấy dữ liệu ngày càng trở thành nền tảng của cải cách thủ tục hành chính.

Hai là, dịch vụ công trực tuyến góp phần thay đổi quan hệ giữa Nhà nước và người dân. Người dân có thể thực hiện thủ tục từ xa, theo dõi tiến độ và giảm việc cung cấp lặp lại thông tin, qua đó giảm chi phí xã hội và tăng tính minh bạch. Tuy nhiên, số hóa chỉ có giá trị cải cách khi đi cùng tái cấu trúc quy trình. Nếu thủ tục phức tạp được giữ nguyên rồi chỉ chuyển lên môi trường điện tử thì công nghệ mới chỉ thay đổi phương tiện, chưa tạo ra cải cách thực chất.

Ba là, khả năng tiếp cận thông tin và tham gia của người dân được mở rộng, đồng thời yêu cầu bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong môi trường số trở nên rõ nét hơn. Môi trường số tạo điều kiện để tăng cường tương tác, tiếp nhận phản ánh, kiến nghị và cung cấp thông tin; nhưng việc xử lý dữ liệu cá nhân cũng đặt ra yêu cầu bảo vệ quyền riêng tư, an toàn và an ninh mạng. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 và Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, cho thấy khuôn khổ pháp lý đang tiếp tục được hoàn thiện để điều chỉnh những quan hệ mới phát sinh từ môi trường số.

Bốn là, cơ sở dữ liệu và hạ tầng số đang trở thành nền tảng hỗ trợ kết nối, chia sẻ và sử dụng thông tin trong quản trị nhà nước. Chuyển từ quản lý từng hồ sơ sang quản trị dựa trên dữ liệu có thể nâng cao khả năng phối hợp giữa các cơ quan và hỗ trợ ra quyết định. Tuy nhiên, chất lượng dữ liệu, tính liên thông, cập nhật, an toàn và việc chia sẻ đúng thẩm quyền vẫn là những điều kiện quyết định hiệu quả của mô hình này.

Năm là, khung pháp lý và cơ chế kiểm soát đối với những rủi ro mới của quản trị số đang được chú trọng. Cùng với yêu cầu về dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, các vấn đề về trách nhiệm giải trình, bảo vệ quyền riêng tư, an toàn thông tin và kiểm soát quyền lực trong môi trường số ngày càng trở nên cấp thiết. Điều đó cho thấy chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức thực hiện quyền lực công, nhưng không làm thay đổi bản chất của Nhà nước pháp quyền.

2. Giải pháp xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong bối cảnh chuyển đổi số

Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên số đòi hỏi coi công nghệ là phương tiện nâng cao hiệu lực quản trị, phát huy quyền làm chủ và phục vụ Nhân dân, gắn chuyển đổi số với bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng xác định yêu cầu "tiếp tục đẩy mạnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam"[7], đồng thời hướng tới "xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả"[8].

Một là, tiếp tục hoàn thiện thể chế cho Nhà nước pháp quyền trong môi trường số. Cần rà soát, đồng bộ hóa pháp luật về dữ liệu, giao dịch điện tử, bảo vệ dữ liệu cá nhân, AI, an ninh mạng, dịch vụ công số và trách nhiệm của cơ quan nhà nước khi sử dụng công nghệ. Đặc biệt, phải xác định rõ trách nhiệm pháp lý đối với quyết định có sự hỗ trợ của thuật toán; không để xảy ra tình trạng quyền lợi của người dân bị ảnh hưởng nhưng trách nhiệm bị đẩy cho "hệ thống". Đồng thời, tăng khả năng tiếp cận pháp luật trên môi trường số theo hướng công khai, minh bạch, dễ hiểu, dễ thực hiện.

Hai là, tái cấu trúc hoạt động của cơ quan nhà nước trên nền tảng số, lấy người dân làm trung tâm. Chuyển đổi số cần được thực hiện trên cơ sở thiết kế lại quy trình, thay vì chỉ chuyển nguyên trạng hồ sơ và thủ tục truyền thống lên môi trường điện tử; đồng thời giảm tầng nấc trung gian, loại bỏ thủ tục không cần thiết và phát triển các cơ sở dữ liệu dùng chung. Cần khắc phục tình trạng dữ liệu phân tán, thiếu liên thông giữa các cơ quan, từng bước hình thành kiến trúc quản trị dữ liệu thống nhất, bảo đảm chia sẻ đúng thẩm quyền, đúng mục đích và an toàn. Đây là sự vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về Nhà nước là công bộc của Nhân dân vào điều kiện phương thức cung ứng dịch vụ công ngày càng được số hóa.

Ba là, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trên môi trường số. Cần mở rộng các hình thức tham vấn trực tuyến, công khai dự thảo chính sách, tiếp nhận phản ánh, kiến nghị và công khai kết quả xử lý. Quyền làm chủ của Nhân dân trong môi trường số cần được thể hiện thông qua quyền tiếp cận thông tin, quyền tham gia, quyền phản hồi và quyền được giải trình. Đồng thời, phải duy trì các phương thức hỗ trợ trực tiếp đối với người cao tuổi, người ở vùng khó khăn và những người hạn chế về kỹ năng số, bảo đảm chuyển đổi số không tạo ra những rào cản mới trong tiếp cận dịch vụ công.

Bốn là, tăng cường công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực bằng dữ liệu. Ứng dụng công nghệ để giám sát tiến độ giải quyết thủ tục, quản lý ngân sách và thực hiện chính sách; đồng thời bảo đảm việc khai thác dữ liệu có căn cứ pháp lý, đúng mục đích, tương xứng và không xâm phạm quyền riêng tư. Qua đó, công nghệ trở thành công cụ hỗ trợ kiểm soát quyền lực chứ không trở thành một dạng quyền lực thiếu kiểm soát.

Năm là, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức có năng lực số và đạo đức công vụ. Chú trọng bồi dưỡng kỹ năng công nghệ, nâng cao tinh thần trách nhiệm, ý thức tuân thủ pháp luật và thái độ phục vụ Nhân dân; không để việc ứng dụng công nghệ làm suy giảm trách nhiệm cá nhân trong thực thi công vụ. Đây là sự vận dụng giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đội ngũ cán bộ vừa có năng lực, vừa có đạo đức và tận tụy phục vụ Nhân dân vào yêu cầu mới.

Sáu là, bảo đảm an toàn, an ninh mạng, chủ quyền số và năng lực tự chủ công nghệ; thường xuyên đánh giá khả năng chống chịu của hạ tầng số, xây dựng phương án dự phòng và bảo đảm hoạt động của cơ quan nhà nước không bị gián đoạn khi xảy ra sự cố. Đồng thời, cần tăng cường năng lực tự chủ về công nghệ, dữ liệu và hạ tầng số, bởi chủ quyền số ngày càng gắn chặt với năng lực tự chủ quốc gia và yêu cầu bảo đảm an ninh quốc gia. Đó là điều kiện quan trọng để quá trình số hóa hoạt động nhà nước diễn ra an toàn, ổn định và phục vụ hiệu quả quyền, lợi ích hợp pháp của Nhân dân.

Kết luận

Xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên số đòi hỏi kế thừa, phát huy tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền làm chủ của Nhân dân, thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, kiểm soát quyền lực và xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính. Chuyển đổi số góp phần hiện đại hóa nền hành chính, nâng cao chất lượng dịch vụ công, đồng thời đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế, quản trị dữ liệu và bảo vệ quyền riêng tư. Vì vậy, cần gắn ứng dụng công nghệ với pháp quyền, minh bạch, trách nhiệm giải trình và đạo đức công vụ, bảo đảm công nghệ phục vụ lợi ích quốc gia, dân tộc và quyền, lợi ích hợp pháp của Nhân dân.

TS. Nguyễn Thị Minh Thùy

Học viện Báo chí và Tuyên truyền


Tài liệu tham khảo

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.232.

2.  ↑Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.64. 

3. ↑Hồ Chí Minh:Toàn tập, Sđd, t.4, tr.64.

4.  ↑Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.7.

5.  ↑Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.127.

6. ↑Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr.21-22. 

7. ↑Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Sđd, tập I, tr.126. 

8.↑Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Sđd, tập I, tr.126. ↑