Từ đó, đề xuất hệ thống giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xây dựng lối sống văn hóa cho học viên theo tư tưởng Hồ Chí Minh, góp phần hình thành đội ngũ sĩ quan có phẩm chất đạo đức trong sáng, bản lĩnh chính trị vững vàng, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
1. Đặt vấn đề
Trong sự nghiệp xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam "cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại", việc đào tạo đội ngũ sĩ quan không chỉ chú trọng đến trình độ chuyên môn, năng lực chỉ huy mà còn đặc biệt coi trọng phẩm chất đạo đức, lối sống văn hóa. Đối với học viên Trường Sĩ quan Lục quân 2, những cán bộ chỉ huy cấp phân đội tương lai, việc xây dựng lối sống văn hóa theo tư tưởng Hồ Chí Minh có ý nghĩa quyết định trong việc hình thành nhân cách quân nhân cách mạng. Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức và lối sống không chỉ là kim chỉ nam cho hành động của mỗi cán bộ, đảng viên mà còn là nền tảng để xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa. Việc vận dụng tư tưởng của Người vào xây dựng lối sống văn hóa cho học viên sĩ quan hiện nay là yêu cầu cấp thiết nhằm đáp ứng nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý luận về xây dựng lối sống văn hóa theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, văn hóa và lối sống có vị trí đặc biệt quan trọng trong việc hình thành nhân cách con người mới. Người khẳng định văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi, đồng thời nhấn mạnh vai trò của đạo đức và lối sống như là "cái gốc" của người cách mạng. Lối sống văn hóa, theo quan điểm của Người, không chỉ thể hiện ở nhận thức mà còn được biểu hiện cụ thể qua hành vi, thói quen, cách ứng xử của con người trong các mối quan hệ xã hội. Đó là sự thống nhất giữa tư tưởng, đạo đức và phong cách sống, được hình thành thông qua quá trình rèn luyện lâu dài, bền bỉ. Cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống văn hóa là hệ giá trị đạo đức cách mạng, bao gồm các phẩm chất như trung với nước, hiếu với dân; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; tinh thần yêu thương con người, sống có nghĩa, có tình; lối sống giản dị, khiêm tốn, trong sạch. Người yêu cầu mỗi cán bộ, đảng viên phải thường xuyên tu dưỡng, rèn luyện đạo đức, coi đó là nhiệm vụ suốt đời. Lối sống văn hóa vì vậy không phải là những chuẩn mực mang tính hình thức mà phải trở thành nhu cầu tự thân, được thể hiện trong từng hành vi cụ thể hằng ngày.
Đối với môi trường quân đội, lối sống văn hóa theo tư tưởng Hồ Chí Minh còn gắn liền với đặc thù của hoạt động quân sự. Người quân nhân cách mạng phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, tuyệt đối trung thành với Đảng, Tổ quốc và nhân dân; có ý thức tổ chức kỷ luật cao, tinh thần trách nhiệm và tác phong chính quy, khoa học. Lối sống văn hóa của người sĩ quan không chỉ thể hiện ở phẩm chất đạo đức mà còn ở phong cách lãnh đạo, chỉ huy, ở khả năng gương mẫu, nêu gương trước tập thể. Xây dựng lối sống văn hóa cho học viên là một quá trình sư phạm có mục đích, có kế hoạch và có tổ chức, nhằm hình thành và phát triển ở người học những chuẩn mực giá trị phù hợp với yêu cầu của người sĩ quan quân đội. Quá trình này không chỉ diễn ra thông qua giảng dạy lý luận mà còn thông qua thực tiễn huấn luyện, sinh hoạt tập thể, các phong trào thi đua và môi trường văn hóa quân sự. Đây là quá trình "giáo dục - tự giáo dục", trong đó vai trò tự giác tu dưỡng của học viên giữ vị trí đặc biệt quan trọng.
Đối với học viên đào tạo sĩ quan ở Trường Sĩ quan Lục quân 2, việc xây dựng lối sống văn hóa theo tư tưởng Hồ Chí Minh cần gắn chặt với mục tiêu đào tạo cán bộ chỉ huy cấp phân đội. Học viên không chỉ cần được trang bị tri thức quân sự, chính trị mà còn phải được rèn luyện về đạo đức, lối sống, phong cách công tác, đáp ứng yêu cầu lãnh đạo, chỉ huy bộ đội trong mọi điều kiện. Vì vậy, lối sống văn hóa ở đây phải được thể hiện toàn diện, từ nhận thức, tình cảm đến hành động, từ trong học tập, huấn luyện đến trong sinh hoạt hằng ngày. Bên cạnh đó, trong bối cảnh hiện nay, việc xây dựng lối sống văn hóa cho học viên còn chịu tác động của nhiều yếu tố mới như kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và sự phát triển của không gian mạng. Điều này đòi hỏi phải vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh, vừa giữ vững những giá trị cốt lõi, vừa bổ sung những nội dung phù hợp với thực tiễn, nhằm hình thành ở học viên khả năng thích ứng, bản lĩnh vững vàng và "sức đề kháng" trước các tác động tiêu cực.
Như vậy, xây dựng lối sống văn hóa cho học viên đào tạo sĩ quan ở Trường Sĩ quan Lục quân 2 theo tư tưởng Hồ Chí Minh là quá trình toàn diện, lâu dài và có tính hệ thống, nhằm hình thành những con người vừa "hồng" vừa "chuyên", có phẩm chất đạo đức trong sáng, lối sống lành mạnh và năng lực hoàn thành tốt nhiệm vụ trong mọi điều kiện. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo và xây dựng quân đội trong tình hình mới.
2.2. Thực trạng xây dựng lối sống văn hóa cho học viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 2
Trong những năm qua, quán triệt các nghị quyết của Đảng và chỉ thị của Quân ủy Trung ương về xây dựng con người quân nhân cách mạng, Đảng ủy, Ban Giám hiệu Trường Sĩ quan Lục quân 2 đã quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo toàn diện công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho học viên. Nội dung xây dựng lối sống văn hóa được triển khai tương đối đồng bộ thông qua các môn khoa học xã hội và nhân văn, đặc biệt là học tập tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục truyền thống quân đội, học tập nghị quyết của Đảng và các hoạt động sinh hoạt chính trị. Nhà trường đã chú trọng kết hợp giữa giáo dục lý luận với rèn luyện trong thực tiễn. Thông qua các hoạt động huấn luyện, dã ngoại, diễn tập, sinh hoạt tập thể và thực hiện chế độ, nền nếp chính quy, học viên được rèn luyện ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần trách nhiệm và tác phong công tác khoa học. Các chuẩn mực về lối sống văn hóa như trung thực, giản dị, đoàn kết, kỷ luật từng bước được hình thành và củng cố trong quá trình học tập và rèn luyện. Cùng với đó, môi trường văn hóa quân sự trong nhà trường được quan tâm xây dựng theo hướng lành mạnh, chính quy, kỷ luật. Hệ thống thiết chế văn hóa như thư viện, phòng truyền thống, khu sinh hoạt văn hóa, thể thao được đầu tư, góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho học viên. Các hoạt động văn hóa - văn nghệ, thể dục - thể thao, diễn đàn thanh niên, hội thi, hội diễn được tổ chức thường xuyên, tạo điều kiện để học viên phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần. Vai trò của các tổ chức Đảng, Đoàn Thanh niên và các tổ chức quần chúng được phát huy tích cực trong việc giáo dục, định hướng lối sống cho học viên. Các phong trào như "Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh", "Thanh niên quân đội rèn đức, luyện tài, xung kích, sáng tạo" đã góp phần nâng cao nhận thức, xây dựng động cơ học tập và rèn luyện đúng đắn cho học viên. Nhờ đó, đa số học viên có lập trường tư tưởng vững vàng, lối sống trong sáng, lành mạnh, chấp hành nghiêm kỷ luật quân đội, có tinh thần đoàn kết, trách nhiệm cao trong học tập và công tác.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác xây dựng lối sống văn hóa cho học viên vẫn còn một số hạn chế cần khắc phục. Nhận thức về lối sống văn hóa của một bộ phận học viên chưa thật sự sâu sắc; việc tự giác tu dưỡng, rèn luyện chưa thường xuyên, còn biểu hiện thụ động, thiếu tính bền vững. Kỹ năng ứng xử văn hóa trong một số tình huống thực tiễn còn hạn chế, nhất là trong môi trường giao tiếp đa dạng và trên không gian mạng. Ngoài ra, dưới tác động của mặt trái kinh tế thị trường và sự phát triển của công nghệ thông tin, một số học viên có biểu hiện bị ảnh hưởng bởi lối sống thực dụng, cá nhân, hoặc tiếp nhận thông tin thiếu chọn lọc từ mạng xã hội. Việc tổ chức các hoạt động giáo dục lối sống văn hóa ở một số thời điểm còn mang tính hình thức, chưa thật sự hấp dẫn, chưa phát huy hết vai trò chủ động của học viên.
Những hạn chế trên cho thấy, việc xây dựng lối sống văn hóa cho học viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 2 cần tiếp tục được đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức. Đặc biệt, cần gắn chặt hơn nữa với tư tưởng Hồ Chí Minh, phát huy vai trò của môi trường văn hóa và ý thức tự giác rèn luyện của học viên, nhằm đáp ứng yêu cầu đào tạo đội ngũ sĩ quan trong tình hình mới.
2.3. Giải pháp xây dựng lối sống văn hóa cho học viên theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Thứ nhất, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chỉ huy đối với công tác xây dựng lối sống văn hóa. Cấp ủy, chỉ huy các cấp trong nhà trường cần quán triệt sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức, lối sống và cụ thể hóa thành nghị quyết, chương trình, kế hoạch phù hợp với đặc điểm đào tạo sĩ quan. Việc xây dựng lối sống văn hóa phải được xác định là một nội dung trọng tâm, xuyên suốt trong quá trình giáo dục - đào tạo. Đồng thời, cần gắn trách nhiệm của người đứng đầu với kết quả xây dựng môi trường văn hóa và rèn luyện lối sống của học viên. Tăng cường kiểm tra, đánh giá, kịp thời uốn nắn những biểu hiện lệch chuẩn. Vai trò nêu gương của đội ngũ cán bộ, giảng viên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi "một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền".
Thứ hai, đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp giáo dục theo hướng thiết thực, hiệu quả. Nội dung giáo dục cần tập trung làm rõ các chuẩn mực lối sống theo tư tưởng Hồ Chí Minh như trung thực, trách nhiệm, cần, kiệm, liêm, chính; tinh thần kỷ luật, ý thức tổ chức; lối sống giản dị, trong sạch, nhân văn. Đồng thời, cần gắn giáo dục lối sống với các tình huống cụ thể trong học tập, huấn luyện và sinh hoạt quân sự để học viên dễ liên hệ, vận dụng. Về phương pháp, cần chuyển từ truyền đạt một chiều sang phát huy tính tích cực của người học thông qua thảo luận, xử lý tình huống, diễn đàn, tọa đàm, sân khấu hóa. Kết hợp giữa giáo dục chính khóa với hoạt động ngoại khóa, giữa giáo dục truyền thống với ứng dụng công nghệ số nhằm nâng cao tính hấp dẫn và hiệu quả giáo dục.
Thứ ba, xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, chính quy, kỷ luật. Môi trường văn hóa là "không gian sống" trực tiếp tác động đến nhận thức và hành vi của học viên. Do đó, nhà trường cần chú trọng xây dựng cảnh quan sư phạm xanh, sạch, đẹp; duy trì nghiêm nền nếp chính quy, chế độ học tập, sinh hoạt; xây dựng mối quan hệ đoàn kết, tôn trọng, giúp đỡ lẫn nhau giữa cán bộ và học viên. Đồng thời, phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của Quân đội nhân dân Việt Nam như tinh thần "Trung với Đảng, hiếu với dân", "kỷ luật tự giác, nghiêm minh", "đoàn kết nội bộ". Một môi trường văn hóa tích cực sẽ góp phần hình thành thói quen, nếp sống chuẩn mực cho học viên một cách tự nhiên và bền vững.
Thứ tư, phát huy vai trò của các tổ chức Đảng, Đoàn Thanh niên và các tổ chức quần chúng. Các tổ chức trong nhà trường cần chủ động, sáng tạo trong tổ chức các hoạt động giáo dục lối sống văn hóa. Đoàn Thanh niên cần đẩy mạnh các phong trào như "Tuổi trẻ học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh", "Rèn đức, luyện tài, xung kích, sáng tạo". Tổ chức các diễn đàn thanh niên, sinh hoạt chuyên đề, giao lưu văn hóa, hoạt động tình nguyện… nhằm tạo môi trường để học viên rèn luyện kỹ năng ứng xử, tinh thần trách nhiệm và ý thức cộng đồng. Thông qua hoạt động thực tiễn, các giá trị văn hóa sẽ được chuyển hóa thành hành vi cụ thể, góp phần hình thành lối sống tích cực cho học viên.
Thứ năm, nâng cao ý thức tự giác tu dưỡng, rèn luyện của mỗi học viên. Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, việc rèn luyện đạo đức, lối sống trước hết phải bắt đầu từ sự tự giác của mỗi cá nhân. Do đó, mỗi học viên cần xây dựng động cơ học tập, rèn luyện đúng đắn; thường xuyên tự soi, tự sửa, đấu tranh với những biểu hiện tiêu cực của bản thân. Cần hình thành thói quen học tập, sinh hoạt khoa học, chấp hành nghiêm kỷ luật quân đội, giữ gìn phẩm chất đạo đức trong sáng. Nhà trường cần có cơ chế khuyến khích, biểu dương kịp thời những cá nhân tiêu biểu, đồng thời phê bình, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, qua đó tạo động lực và áp lực tích cực trong rèn luyện lối sống.
Thứ sáu, chủ động phòng ngừa, đấu tranh với các biểu hiện lệch chuẩn trong lối sống, nhất là trên không gian mạng. Trong điều kiện phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và mạng xã hội, học viên dễ bị tác động bởi các luồng thông tin đa chiều, trong đó có những nội dung tiêu cực, phản văn hóa. Vì vậy, cần tăng cường giáo dục "sức đề kháng" văn hóa, giúp học viên biết chọn lọc thông tin, nhận diện và đấu tranh với các quan điểm sai trái. Đồng thời, quản lý chặt chẽ việc sử dụng internet, mạng xã hội trong nhà trường theo đúng quy định của quân đội, góp phần giữ vững môi trường văn hóa trong sạch, lành mạnh.
5. Kết luận
Xây dựng lối sống văn hóa cho học viên đào tạo sĩ quan ở trường Sĩ quan Lục quân 2 theo tư tưởng Hồ Chí Minh là nhiệm vụ quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo và hình thành phẩm chất, nhân cách người sĩ quan quân đội. Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức, lối sống là nền tảng định hướng cho quá trình này. Thực tiễn cho thấy công tác xây dựng lối sống văn hóa đã đạt được những kết quả tích cực, song vẫn còn một số hạn chế cần khắc phục. Vì vậy, cần triển khai đồng bộ các giải pháp từ tăng cường lãnh đạo, đổi mới giáo dục đến phát huy vai trò tự rèn luyện của học viên. Việc thực hiện hiệu quả các giải pháp sẽ góp phần xây dựng đội ngũ sĩ quan có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức trong sáng, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Nguyễn Quốc Bảo - Kim Thanh Nhàn
Đại học Nguyễn Huệ
Tài liệu tham khảo
- 1. Ban Chấp hành Trung ương (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2016 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa, Hà Nội.
- 2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
- 3. Đảng bộ Trường Sĩ quan Lục quân 2 (2025), Văn kiện Đại hội Đại biểu Trường Sĩ quan Lục quân 2 lần thứ XV nhiệm kỳ 2025 - 2030, Đồng Nai.
- 4. Hồ Chí Minh (2011), Hồ Chí Minh toàn tập, tập 5, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội. Hồ Chí Minh (2011), Hồ Chí Minh toàn tập, tập 10, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
- 5. Quân đội nhân dân Việt Nam, Tổng cục Chính trị (2025), Tài liệu nghiên cứu, học tập, quán triệt Nghị quyết Đại hội Đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, nhiệm kỳ 2025 - 2030 (Dùng cho cán bộ, đảng viên trong Đảng bộ Quân đội và toàn quân), Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.