1. Đặt vấn đề
Gia đình từ lâu được coi là tế bào của xã hội, là môi trường đầu tiên hình thành và phát triển nhân cách của mỗi con người. Những giá trị đạo đức, chuẩn mực ứng xử và lối sống của cá nhân phần lớn được hình thành trong quá trình sinh hoạt gia đình. Vì vậy, xây dựng gia đình văn hóa không chỉ góp phần phát triển mỗi cá nhân mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với sự ổn định và phát triển của xã hội.
Đối với quân nhân trong quân đội, gia đình không chỉ là nơi gắn bó về mặt tình cảm mà còn là hậu phương vững chắc, tạo động lực tinh thần để người quân nhân hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Trong điều kiện đặc thù của nghề quân sự, nhiều quân nhân phải công tác xa nhà, thường xuyên huấn luyện hoặc thực hiện nhiệm vụ ở những địa bàn khó khăn. Chính vì vậy, sự ổn định và bền vững của gia đình có ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý, ý chí và hiệu quả công tác của quân nhân.
2. Nội dung nghiên cứu
Hiện nay, quân nhân trẻ trong quân đội chủ yếu thuộc thế hệ trưởng thành trong bối cảnh đất nước hội nhập quốc tế sâu rộng và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Bên cạnh những cơ hội phát triển, sự biến đổi mạnh mẽ của đời sống xã hội cũng tác động đến hệ giá trị truyền thống, trong đó có các giá trị văn hóa gia đình. Một bộ phận quân nhân trẻ phải đối mặt với nhiều áp lực trong việc cân bằng giữa nhiệm vụ quân sự và trách nhiệm gia đình. Điều này đặt ra yêu cầu cần quan tâm hơn nữa đến việc xây dựng văn hóa gia đình trong lực lượng quân đội, đặc biệt là đối với quân nhân trẻ.
Xây dựng văn hóa gia đình của quân nhân trẻ không chỉ góp phần giữ gìn các giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam mà còn tạo nền tảng tinh thần vững chắc để quân nhân yên tâm công tác, cống hiến cho sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc.
Văn hóa gia đình là tổng thể các giá trị vật chất và tinh thần được hình thành, duy trì và phát triển trong quá trình tồn tại của gia đình. Những giá trị này bao gồm hệ thống chuẩn mực đạo đức, lối sống, truyền thống, phong tục tập quán và cách ứng xử giữa các thành viên trong gia đình. Văn hóa gia đình thể hiện thông qua các mối quan hệ cơ bản như quan hệ vợ chồng, quan hệ cha mẹ - con cái, quan hệ giữa các thế hệ và quan hệ giữa gia đình với cộng đồng xã hội.
Một gia đình có văn hóa là gia đình trong đó các thành viên biết yêu thương, tôn trọng, chia sẻ trách nhiệm với nhau; đồng thời thực hiện tốt các chuẩn mực đạo đức và nghĩa vụ đối với xã hội. Gia đình văn hóa không chỉ duy trì các giá trị truyền thống tốt đẹp mà còn biết tiếp thu những giá trị tiến bộ của xã hội hiện đại.
Đối với quân nhân, văn hóa gia đình còn gắn liền với những phẩm chất đặc trưng của người quân nhân cách mạng như kỷ luật, tinh thần trách nhiệm, lòng trung thành với Tổ quốc và nhân dân. Những giá trị này được phản ánh trong cách tổ chức đời sống gia đình, cách giáo dục con cái và thái độ của các thành viên đối với nhiệm vụ của người quân nhân.
Gia đình quân nhân có những đặc điểm riêng do chịu ảnh hưởng trực tiếp từ môi trường quân đội và tính chất đặc thù của nghề nghiệp quân sự.
Thứ nhất, gia đình quân nhân thường xuyên chịu tác động của yếu tố thời gian và không gian. Nhiều quân nhân phải công tác xa gia đình trong thời gian dài, thậm chí làm nhiệm vụ ở những khu vực biên giới, hải đảo hoặc địa bàn khó khăn. Điều này khiến việc duy trì sinh hoạt gia đình và chăm sóc con cái gặp nhiều khó khăn hơn so với các gia đình khác trong xã hội.
Thứ hai, gia đình quân nhân chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ môi trường kỷ luật và tổ chức của quân đội. Các giá trị như kỷ luật, trách nhiệm, tinh thần tập thể và sự hy sinh vì nhiệm vụ thường được đề cao trong đời sống gia đình quân nhân. Những giá trị này góp phần tạo nên nét đặc trưng trong văn hóa gia đình quân nhân.
Thứ ba, gia đình quân nhân có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với đơn vị và cộng đồng quân đội. Trong nhiều trường hợp, gia đình quân nhân nhận được sự hỗ trợ từ đơn vị và các tổ chức đoàn thể trong quân đội. Điều này tạo nên một mạng lưới hỗ trợ xã hội đặc biệt cho gia đình quân nhân.
Thực trạng xây dựng văn hóa gia đình của quân nhân trẻ hiện nay
Trong những năm qua, việc xây dựng văn hóa gia đình trong quân đội đã nhận được sự quan tâm của các cấp lãnh đạo và chỉ huy. Nhiều chương trình và phong trào nhằm xây dựng gia đình quân nhân văn hóa đã được triển khai, góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho cán bộ, chiến sĩ.
Một trong những kết quả đáng ghi nhận là nhận thức của quân nhân trẻ về vai trò của gia đình ngày càng được nâng cao. Nhiều quân nhân trẻ đã chú trọng xây dựng đời sống gia đình hạnh phúc, giữ gìn các giá trị truyền thống như tình nghĩa vợ chồng, sự hiếu thảo với cha mẹ và trách nhiệm trong việc nuôi dạy con cái. Các phong trào xây dựng "gia đình văn hóa", "gia đình quân nhân tiêu biểu" hay các hoạt động giao lưu giữa đơn vị và gia đình quân nhân đã góp phần củng cố mối quan hệ gắn bó giữa quân nhân và gia đình.
Bên cạnh những kết quả tích cực, việc xây dựng văn hóa gia đình của quân nhân trẻ vẫn còn một số khó khăn và hạn chế. Trước hết, đặc thù công việc trong quân đội khiến nhiều quân nhân trẻ phải dành phần lớn thời gian cho huấn luyện, trực sẵn sàng chiến đấu hoặc công tác xa nhà. Điều này khiến họ gặp khó khăn trong việc duy trì sự gắn kết thường xuyên với gia đình.
Ngoài ra, sự tác động của kinh tế thị trường và quá trình toàn cầu hóa cũng ảnh hưởng đến hệ giá trị truyền thống của gia đình. Một bộ phận quân nhân trẻ còn thiếu kinh nghiệm trong việc xây dựng và duy trì hạnh phúc gia đình, dẫn đến những mâu thuẫn trong đời sống hôn nhân. Trong một số trường hợp, áp lực công việc và điều kiện kinh tế cũng trở thành nguyên nhân gây ảnh hưởng đến sự ổn định của gia đình quân nhân.
Một vấn đề khác là việc trang bị kiến thức và kỹ năng về hôn nhân và gia đình cho quân nhân trẻ chưa thực sự được chú trọng đúng mức. Nhiều quân nhân trẻ bước vào đời sống hôn nhân mà chưa có sự chuẩn bị đầy đủ về tâm lý cũng như kỹ năng giải quyết các vấn đề trong gia đình.
Những hạn chế trên cho thấy việc xây dựng văn hóa gia đình của quân nhân trẻ cần được quan tâm hơn nữa thông qua các chính sách và giải pháp đồng bộ.
Một số giải pháp xây dựng văn hóa gia đình của quân nhân trẻ
Để xây dựng văn hóa gia đình của quân nhân trẻ trong quân đội hiện nay, cần triển khai nhiều giải pháp đồng bộ từ phía cá nhân quân nhân, gia đình, đơn vị quân đội và các tổ chức xã hội.
Trước hết, cần nâng cao nhận thức của quân nhân trẻ về vai trò và ý nghĩa của gia đình đối với sự phát triển của bản thân và xã hội.
Các cơ quan, đơn vị trong toàn quân cần đẩy mạnh công tác giáo dục chính trị, tư tưởng gắn với giáo dục về giá trị gia đình và trách nhiệm của quân nhân đối với gia đình. Thông qua các buổi sinh hoạt chính trị, hội thảo chuyên đề hoặc các chương trình tuyên truyền, quân nhân trẻ có thể hiểu rõ hơn tầm quan trọng của việc xây dựng gia đình hạnh phúc và bền vững. Bên cạnh đó, cần tăng cường giáo dục kiến thức và kỹ năng về hôn nhân và gia đình cho quân nhân trẻ. Những kiến thức về tâm lý gia đình, kỹ năng giao tiếp giữa vợ chồng, kỹ năng giải quyết mâu thuẫn và kỹ năng nuôi dạy con cái có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc duy trì hạnh phúc gia đình. Các cơ quan, đơn vị có thể phối hợp với các cơ quan chức năng hoặc chuyên gia tâm lý để tổ chức các lớp tập huấn hoặc các buổi tư vấn về hôn nhân và gia đình cho quân nhân trẻ.
Hai là, tích cực cải thiện điều kiện đời sống vật chất và tinh thần của gia đình quân nhân.
Các chính sách hỗ trợ về nhà ở, phúc lợi xã hội, chăm sóc y tế và giáo dục cho con em quân nhân cần được tiếp tục quan tâm và hoàn thiện. Khi đời sống gia đình được đảm bảo, quân nhân sẽ yên tâm công tác và có điều kiện xây dựng gia đình ổn định. Đồng thời, cần phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể trong quân đội như đoàn thanh niên, hội phụ nữ trong việc hỗ trợ xây dựng gia đình quân nhân. Các tổ chức này có thể tổ chức các hoạt động giao lưu, sinh hoạt văn hóa hoặc các chương trình hỗ trợ gia đình quân nhân nhằm tạo môi trường thuận lợi cho việc xây dựng đời sống gia đình văn hóa.
Ba là, cần tăng cường sự gắn kết giữa đơn vị và gia đình quân nhân.
Việc tổ chức các hoạt động gặp mặt gia đình quân nhân, thăm hỏi gia đình vào các dịp lễ, tết hoặc khi quân nhân gặp khó khăn sẽ góp phần củng cố mối quan hệ giữa đơn vị và gia đình. Điều này không chỉ giúp gia đình hiểu rõ hơn về công việc của quân nhân mà còn tạo sự đồng thuận và chia sẻ trong việc thực hiện nhiệm vụ.
Một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng văn hóa gia đình của quân nhân trẻ là phát huy vai trò chủ động của bản thân mỗi quân nhân. Mỗi quân nhân cần ý thức rõ trách nhiệm của mình đối với gia đình, biết sắp xếp thời gian hợp lý để duy trì sự gắn kết với vợ con và người thân. Trong điều kiện công nghệ thông tin phát triển, quân nhân có thể tận dụng các phương tiện liên lạc để duy trì sự kết nối thường xuyên với gia đình dù đang công tác xa nhà.
Bốn là, giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống của gia đình Việt Nam như tình nghĩa, sự thủy chung, lòng hiếu thảo và tinh thần trách nhiệm cũng cần được chú trọng.
Những giá trị này không chỉ giúp củng cố mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình mà còn góp phần hình thành nhân cách tốt đẹp cho con cái, việc xây dựng văn hóa gia đình của quân nhân trẻ cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Gia đình quân nhân cần biết tiếp thu những giá trị tiến bộ của xã hội hiện đại như bình đẳng giới, tôn trọng quyền cá nhân và xây dựng lối sống văn minh, đồng thời giữ gìn những giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam.
3. Kết luận
Gia đình là nền tảng của xã hội và là hậu phương vững chắc của mỗi quân nhân. Việc xây dựng văn hóa gia đình của quân nhân trẻ trong quân đội có ý nghĩa quan trọng đối với sự ổn định của gia đình, sự phát triển nhân cách của quân nhân và hiệu quả thực hiện nhiệm vụ trong quân đội.Trong bối cảnh xã hội đang có nhiều biến đổi, việc xây dựng văn hóa gia đình của quân nhân trẻ cần được thực hiện thông qua nhiều giải pháp đồng bộ, từ nâng cao nhận thức, trang bị kiến thức và kỹ năng về hôn nhân gia đình đến cải thiện điều kiện đời sống và tăng cường sự gắn kết giữa đơn vị quân đội với gia đình quân nhân. Khi mỗi gia đình quân nhân được xây dựng trên nền tảng văn hóa vững chắc, điều đó không chỉ giúp quân nhân yên tâm công tác mà còn góp phần xây dựng quân đội vững mạnh, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Thiếu tá Nguyễn Trung Đức - Thiếu tá Phạm Tuấn Anh -Trường Sĩ quan Pháo binh
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Quốc phòng (2020), Xây dựng môi trường văn hóa trong quân đội nhân dân Việt Nam.
2. Nguyễn Văn Huyên (2018), Văn hóa gia đình Việt Nam trong thời kỳ hội nhập, NXB Chính trị Quốc gia.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV.