1. Đặt vấn đề
Trong tiến trình lịch sử dân tộc, ý chí tự lực, tự cường luôn là nguồn sức mạnh nội sinh quyết định thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Truyền thống đó không chỉ được hun đúc qua các cuộc kháng chiến mà còn được kế thừa, phát triển trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay. Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, tự lực, tự cường không chỉ là phương châm chiến lược mà còn là phẩm chất chính trị - tinh thần đặc trưng của mỗi cán bộ, chiến sĩ. Trong bối cảnh hiện nay, khi khoa học - công nghệ phát triển mạnh mẽ, chiến tranh có nhiều hình thái mới, yêu cầu xây dựng quân đội "cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại" đòi hỏi đội ngũ sĩ quan phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, năng lực toàn diện và đặc biệt là ý chí tự lực, tự cường cao. Nhà trường quân đội, với vai trò là trung tâm đào tạo đội ngũ sĩ quan, có trách nhiệm trực tiếp hình thành và phát triển phẩm chất này cho học viên. Tuy nhiên, dưới tác động của mặt trái kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và môi trường thông tin đa chiều, một bộ phận học viên có biểu hiện giảm sút ý chí phấn đấu, thiếu tính chủ động, còn tâm lý ỷ lại vào điều kiện bảo đảm. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cần nghiên cứu một cách hệ thống vấn đề xây dựng ý chí tự lực, tự cường cho học viên sĩ quan trong nhà trường Quân đội hiện nay.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý luận về xây dựng ý chí tự lực, tự cường
Ý chí tự lực, tự cường là một phạm trù tâm lý - xã hội phản ánh trạng thái tinh thần ổn định và bền vững của con người, thể hiện ở năng lực tự chủ, tự quyết và chủ động hành động nhằm vượt qua khó khăn, thử thách để đạt được mục tiêu đã xác định. Đây không chỉ là biểu hiện của nghị lực cá nhân mà còn là kết quả của quá trình giáo dục, rèn luyện lâu dài trong những điều kiện xã hội - lịch sử cụ thể. Đối với học viên đào tạo sĩ quan trong các nhà trường Quân đội, ý chí tự lực, tự cường được biểu hiện tập trung ở động cơ học tập đúng đắn, tinh thần chủ động trong tiếp thu tri thức, khả năng tự học, tự rèn luyện, cùng với năng lực thích ứng và vượt qua môi trường huấn luyện có cường độ cao, yêu cầu nghiêm ngặt.
Chủ nghĩa Mác - Lênin đã khẳng định vai trò chủ thể của con người trong tiến trình lịch sử, nhấn mạnh tính năng động, sáng tạo của con người trong hoạt động thực tiễn. Theo đó, ý chí được xem là một yếu tố quan trọng thúc đẩy hành động, là động lực tinh thần giúp con người biến nhận thức thành hành động hiện thực. Trong quá trình cải tạo tự nhiên và xã hội, con người không chỉ chịu sự chi phối của hoàn cảnh mà còn có khả năng cải biến hoàn cảnh thông qua hoạt động có ý thức, trong đó ý chí giữ vai trò định hướng và điều khiển hành vi. Kế thừa và phát triển sáng tạo những nguyên lý đó, tư tưởng Hồ Chí Minh đặc biệt đề cao tinh thần độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường như một giá trị cốt lõi của con người và dân tộc Việt Nam. Người luôn nhấn mạnh rằng trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng phải dựa vào sức mình là chính, kiên quyết chống tư tưởng trông chờ, ỷ lại; đồng thời phải biết tranh thủ, phát huy sức mạnh tổng hợp của tập thể và thời đại. Quan điểm này không chỉ mang ý nghĩa phương pháp luận sâu sắc trong sự nghiệp cách mạng mà còn là cơ sở định hướng quan trọng cho việc giáo dục, rèn luyện ý chí cho mỗi cán bộ, chiến sĩ trong quân đội. Quán triệt những quan điểm lý luận đó, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn nhất quán coi trọng nhiệm vụ xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến việc bồi dưỡng ý chí, nghị lực, tinh thần tự chủ, sáng tạo. Đối với quân đội, Đảng xác định yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ "vừa hồng, vừa chuyên", có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng, năng lực toàn diện và tinh thần độc lập, sáng tạo, sẵn sàng nhận và hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao. Đây chính là cơ sở lý luận trực tiếp, đồng thời là định hướng quan trọng cho việc xây dựng và phát triển ý chí tự lực, tự cường trong quá trình đào tạo học viên sĩ quan ở các nhà trường Quân đội hiện nay.
Xây dựng ý chí tự lực, tự cường cho học viên đào tạo sĩ quan trong các nhà trường Quân đội có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, giữ vai trò nền tảng trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách, phẩm chất của người sĩ quan quân đội nhân dân trong tình hình mới. Trước hết, ý chí tự lực, tự cường là cơ sở quan trọng góp phần hình thành và củng cố bản lĩnh chính trị vững vàng cho học viên. Trong môi trường quân sự, nơi luôn đặt ra yêu cầu cao về sự kiên định, trung thành tuyệt đối với mục tiêu, lý tưởng của Đảng và nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, ý chí tự lực, tự cường giúp học viên nâng cao khả năng "tự miễn dịch" trước những tác động tiêu cực từ bên ngoài. Qua đó, học viên không ngừng củng cố niềm tin, giữ vững lập trường, bản lĩnh, không dao động trước khó khăn, thử thách, sẵn sàng nhận và hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao; Thứ hai, ý chí tự lực, tự cường là động lực trực tiếp thúc đẩy quá trình học tập và rèn luyện của học viên. Học viên có ý chí mạnh mẽ thường thể hiện rõ tinh thần chủ động, tích cực trong tiếp cận tri thức, không thụ động tiếp nhận mà biết tự tìm tòi, nghiên cứu, phát triển tư duy độc lập và sáng tạo. Quá trình tự học, tự rèn luyện được duy trì thường xuyên sẽ giúp học viên từng bước hoàn thiện phẩm chất, năng lực, từ đó góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo trong các nhà trường quân đội; Thứ ba, việc xây dựng ý chí tự lực, tự cường có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao khả năng thích ứng của học viên với môi trường quân sự đặc thù. Hoạt động huấn luyện, học tập trong quân đội thường diễn ra với cường độ cao, yêu cầu nghiêm ngặt, nhiều nội dung mang tính phức tạp và áp lực lớn. Trong bối cảnh đó, ý chí tự lực, tự cường giúp học viên nâng cao sức chịu đựng, khả năng vượt khó, giữ vững trạng thái tâm lý ổn định, qua đó hoàn thành tốt nhiệm vụ trong mọi điều kiện, hoàn cảnh; Thứ tư, ý chí tự lực, tự cường là tiền đề quan trọng để hình thành và phát triển năng lực chỉ huy của người sĩ quan tương lai. Thực tiễn hoạt động quân sự đòi hỏi người sĩ quan không chỉ biết chấp hành mệnh lệnh mà còn phải có khả năng tư duy độc lập, xử trí linh hoạt, sáng tạo trước những tình huống phức tạp, bất ngờ. Ý chí tự lực, tự cường giúp học viên hình thành phẩm chất dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, từ đó nâng cao bản lĩnh chỉ huy và hiệu quả lãnh đạo đơn vị trong thực tiễn sau này.
2.2. Thực trạng xây dựng ý chí tự lực, tự cường cho học viên đào tạo sĩ quan ở nhà trường Quân đội hiện nay
Trong những năm qua, các nhà trường Quân đội đã quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện khá đồng bộ việc giáo dục, rèn luyện ý chí cho học viên, qua đó đạt được nhiều kết quả tích cực. Nội dung giáo dục chính trị, tư tưởng từng bước được đổi mới theo hướng thiết thực, gắn với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc và thực tiễn hoạt động của quân đội; môi trường kỷ luật được duy trì nghiêm túc, nền nếp chính quy ngày càng được củng cố. Đồng thời, hoạt động huấn luyện, diễn tập được tổ chức ngày càng sát với yêu cầu, điều kiện chiến đấu hiện đại, góp phần rèn luyện bản lĩnh, ý chí và khả năng chịu đựng gian khổ cho học viên. Nhờ đó, đại đa số học viên có tinh thần vượt khó, ý thức tự học, tự rèn luyện tốt, thể hiện rõ phẩm chất của người quân nhân cách mạng, bước đầu hình thành ý chí tự lực, tự cường trong học tập và công tác. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình xây dựng ý chí tự lực, tự cường cho học viên vẫn còn bộc lộ một số hạn chế. Một bộ phận học viên chưa thực sự chủ động trong học tập và rèn luyện, còn có biểu hiện trông chờ, phụ thuộc vào sự hướng dẫn của giảng viên và cán bộ quản lý; ý chí vượt khó chưa cao, dễ dao động, nản chí khi gặp khó khăn, thử thách. Khả năng tự học, tự nghiên cứu của một số học viên còn hạn chế, chưa hình thành được phương pháp học tập khoa học và bền vững. Đáng chú ý, sự tác động của mạng xã hội và môi trường thông tin đa chiều, phức tạp đã ảnh hưởng không nhỏ đến tính kiên trì, khả năng tập trung và định hướng giá trị của một số học viên, làm suy giảm phần nào động cơ phấn đấu và ý chí rèn luyện.
Những hạn chế nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Trước hết, mặt trái của kinh tế thị trường và quá trình hội nhập quốc tế đã tác động đến nhận thức, lối sống và hệ giá trị của học viên, làm nảy sinh tâm lý thực dụng, ngại khó, thiếu ý chí phấn đấu ở một bộ phận. Bên cạnh đó, công tác giáo dục chính trị, tư tưởng ở một số nhà trường có thời điểm, có nội dung chưa thật sự sâu sắc, chưa tạo được sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức và hành động của học viên. Phương pháp đào tạo chậm đổi mới, còn nặng về truyền thụ kiến thức một chiều, chưa phát huy đầy đủ tính chủ động, sáng tạo của người học. Đồng thời, sự phối hợp giữa các lực lượng giáo dục trong nhà trường có lúc chưa chặt chẽ, thiếu đồng bộ, làm giảm hiệu quả tổng hợp trong việc hình thành và phát triển ý chí tự lực, tự cường cho học viên.
2.3. Giải pháp xây dựng ý chí tự lực, tự cường cho học viên đào tạo sĩ quan ở nhà trường Quân đội
Để nâng cao hiệu quả xây dựng ý chí tự lực, tự cường cho học viên đào tạo sĩ quan ở các nhà trường Quân đội, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, bảo đảm sự kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục, rèn luyện và tự rèn luyện, giữa tác động bên ngoài và sự chuyển hóa bên trong của chủ thể.
Trước hết, cần nâng cao chất lượng giáo dục chính trị, tư tưởng. Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng, định hướng toàn bộ quá trình hình thành ý chí tự lực, tự cường. Nội dung giáo dục không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt tri thức lý luận mà phải làm sâu sắc nhận thức của học viên về vị trí, vai trò của tinh thần tự lực, tự cường trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, đặc biệt trong điều kiện chiến tranh hiện đại và hội nhập quốc tế sâu rộng. Việc giáo dục cần gắn chặt với thực tiễn chiến đấu của quân đội, với truyền thống "dựa vào sức mình là chính" trong lịch sử cách mạng Việt Nam, qua đó khơi dậy niềm tự hào, trách nhiệm và động cơ phấn đấu đúng đắn cho học viên. Đồng thời, cần đổi mới mạnh mẽ phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của người học, khuyến khích tư duy độc lập, khả năng phản biện, tránh tình trạng tiếp thu thụ động, máy móc. Việc kết hợp giữa giáo dục chính khóa với các hoạt động ngoại khóa, diễn đàn, tọa đàm chính trị sẽ góp phần làm cho nội dung giáo dục trở nên sinh động, thấm sâu và bền vững hơn.
Hai là, đổi mới phương pháp đào tạo theo hướng phát triển năng lực. Đây là khâu đột phá trực tiếp tác động đến quá trình hình thành ý chí tự lực, tự cường. Thực tiễn cho thấy, phương thức đào tạo nặng về truyền thụ kiến thức một chiều sẽ khó tạo điều kiện để học viên phát huy tính chủ động, sáng tạo. Vì vậy, cần chuyển mạnh sang tổ chức các hoạt động học tập mang tính trải nghiệm, khám phá, trong đó học viên đóng vai trò trung tâm. Việc tăng cường các hình thức học tập tích cực như thảo luận nhóm, học theo tình huống, mô phỏng chiến thuật, giải quyết vấn đề thực tiễn sẽ buộc học viên phải suy nghĩ độc lập, tự tìm kiếm thông tin, tự đưa ra quyết định và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Quá trình đó không chỉ giúp nâng cao năng lực chuyên môn mà còn rèn luyện ý chí vượt khó, tinh thần dám nghĩ, dám làm, những biểu hiện cụ thể của tự lực, tự cường.
Ba là, tăng cường rèn luyện trong môi trường thực tiễn. Đây là con đường cơ bản để "hiện thực hóa" ý chí tự lực, tự cường. Ý chí không thể hình thành chỉ qua nhận thức mà phải được tôi luyện trong hoạt động thực tiễn, đặc biệt là trong những điều kiện khó khăn, phức tạp. Do đó, cần đẩy mạnh tổ chức huấn luyện dã ngoại, diễn tập chiến thuật, hành quân dài ngày, huấn luyện trong điều kiện giả định sát với chiến trường hiện đại. Bên cạnh đó, việc đưa học viên tham gia các nhiệm vụ thực tế như phòng chống thiên tai, cứu hộ cứu nạn, công tác dân vận… cũng là môi trường quan trọng để rèn luyện bản lĩnh, tinh thần trách nhiệm và khả năng thích ứng. Thông qua những trải nghiệm này, học viên không chỉ nâng cao năng lực thực hành mà còn hình thành thói quen vượt khó, không ngại gian khổ, từng bước củng cố ý chí tự lực, tự cường một cách vững chắc.
Bốn là, phát huy vai trò của đội ngũ cán bộ, giảng viên. Đây là nhân tố giữ vị trí then chốt trong quá trình giáo dục và rèn luyện học viên. Với tư cách là chủ thể trực tiếp tổ chức, hướng dẫn và định hướng hoạt động của học viên, đội ngũ này phải thực sự là tấm gương mẫu mực về ý chí, tinh thần trách nhiệm và phong cách làm việc khoa học. Sự nêu gương có tác động lan tỏa mạnh mẽ, góp phần hình thành chuẩn mực hành vi và động cơ phấn đấu cho học viên. Đồng thời, cán bộ, giảng viên cần thường xuyên theo dõi, nắm bắt diễn biến tư tưởng của học viên, kịp thời phát hiện những biểu hiện lệch lạc như tâm lý ỷ lại, ngại khó, thiếu ý chí phấn đấu để có biện pháp giáo dục, uốn nắn phù hợp. Việc kết hợp giữa yêu cầu nghiêm khắc với sự quan tâm, động viên đúng lúc sẽ tạo môi trường tâm lý tích cực, giúp học viên phát triển toàn diện.
Năm là, xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành và phát triển ý chí tự lực, tự cường. Môi trường đó trước hết phải được đặc trưng bởi tính kỷ luật nghiêm minh, nền nếp chính quy vững chắc, trong đó mỗi cá nhân đều được rèn luyện trong khuôn khổ chặt chẽ nhưng vẫn có điều kiện phát huy năng lực cá nhân. Bên cạnh đó, cần xây dựng tập thể đoàn kết, thống nhất, có tinh thần tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong học tập và rèn luyện. Các phong trào thi đua, các hoạt động văn hóa, thể thao, sinh hoạt tập thể nếu được tổ chức tốt sẽ tạo động lực thúc đẩy học viên phấn đấu, rèn luyện ý chí, khắc phục khó khăn. Đồng thời, cần chú trọng xây dựng môi trường thông tin lành mạnh, định hướng đúng đắn việc sử dụng mạng xã hội, hạn chế những tác động tiêu cực ảnh hưởng đến ý chí và lối sống của học viên.
Sáu là, cần đặc biệt coi trọng việc phát huy vai trò tự giáo dục, tự rèn luyện của học viên. Đây là yếu tố quyết định trực tiếp đến hiệu quả xây dựng ý chí tự lực, tự cường. Mọi tác động giáo dục từ bên ngoài chỉ có thể phát huy tác dụng khi được học viên tiếp nhận và chuyển hóa thành nhu cầu tự thân. Do đó, mỗi học viên cần chủ động xây dựng kế hoạch rèn luyện cá nhân phù hợp với mục tiêu đào tạo và đặc điểm bản thân; thường xuyên tự đánh giá, tự điều chỉnh hành vi; kiên trì thực hiện các mục tiêu đã đề ra. Việc hình thành thói quen tự học, tự nghiên cứu, tự vượt khó trong học tập và sinh hoạt sẽ từng bước củng cố ý chí tự lực, tự cường một cách bền vững. Đồng thời, cần phát huy vai trò của tổ chức tập thể trong việc tạo áp lực tích cực và động lực thi đua, giúp mỗi cá nhân không ngừng hoàn thiện mình.
3. Kết luận
Xây dựng ý chí tự lực, tự cường cho học viên đào tạo sĩ quan là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược trong nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quân đội. Trong bối cảnh hiện nay, khi yêu cầu bảo vệ Tổ quốc ngày càng cao, phẩm chất này càng trở nên quan trọng, quyết định trực tiếp đến năng lực và bản lĩnh của đội ngũ sĩ quan tương lai. Để thực hiện hiệu quả, cần có sự kết hợp đồng bộ giữa giáo dục chính trị, đổi mới phương pháp đào tạo, tăng cường rèn luyện thực tiễn và phát huy vai trò tự giáo dục của học viên. Qua đó, góp phần xây dựng đội ngũ sĩ quan có bản lĩnh chính trị vững vàng, ý chí kiên cường, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Trần Nguyễn Trường - Trần Xuân Tú
Đại học Nguyễn Huệ
Tài liệu tham khảo:
1. Trần Thị Thảo Anh (2026), "Ý chí tự lực, tự cường trong "giá trị hình mẫu thanh niên Việt Nam thời kỳ mới", Tạp chí Lý luận chính trị điện tử, ngày 21/8/2023.
2. Nguyễn Quốc Duy (2025), "Ý chí tự lực, tự cường - ‘kim chỉ nam’ cho hành động của thanh niên quân đội trong kỷ nguyên mới", Tạp chí Thanh Niên Việt điện tử, ngày 06/06/2025.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 1,2, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
4. Nguyễn Phú Trọng (2022), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.