Đặt vấn đề
Xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong kỷ nguyên mới đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với đội ngũ sĩ quan trẻ. Sự phát triển của khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và tác chiến hiện đại đang tác động sâu sắc đến hoạt động quân sự, đòi hỏi sĩ quan trẻ không chỉ có bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, ý thức kỷ luật mà còn có năng lực thích ứng và đổi mới. Vì vậy, định hướng giá trị nghề nghiệp có vai trò quan trọng trong hình thành động cơ, thái độ và hành vi nghề nghiệp đúng đắn.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ phải gắn với yêu cầu thực hiện thắng lợi nhiệm vụ chính trị và xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại
Đây là yêu cầu có tính nguyên tắc, bảo đảm định hướng giá trị nghề nghiệp của sĩ quan trẻ không tách rời bản chất, chức năng, nhiệm vụ và mục tiêu chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam. Giá trị nghề nghiệp của sĩ quan trẻ không phải là những giá trị chung chung, tách biệt với môi trường quân sự, mà được hình thành, phát triển và biểu hiện trong quá trình thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng, xây dựng đơn vị và bảo vệ Tổ quốc.
Trong điều kiện hiện nay, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với đội ngũ sĩ quan trẻ. Bên cạnh lòng trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân, tinh thần trách nhiệm, ý thức tổ chức kỷ luật, phẩm chất đạo đức và ý chí quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ, sĩ quan trẻ cần có tư duy đổi mới, năng lực làm chủ khoa học - công nghệ, khả năng thích ứng với môi trường tác chiến hiện đại và năng lực xử lý hiệu quả những tình huống mới phát sinh. Vì vậy, định hướng giá trị nghề nghiệp phải giúp sĩ quan trẻ nhận thức sâu sắc vị trí, vai trò, ý nghĩa của nghề nghiệp quân sự; từ đó hình thành động cơ nghề nghiệp đúng đắn, ý thức trách nhiệm và tinh thần sẵn sàng nhận, hoàn thành nhiệm vụ được giao.
Yêu cầu này càng trở nên rõ nét trong bối cảnh khoa học - công nghệ phát triển nhanh chóng. Chuyển đổi số và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tác động mạnh đến tổ chức, quản lý, huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và các phương thức tiến hành hoạt động quân sự. Những thay đổi đó làm xuất hiện những yêu cầu mới đối với phẩm chất và năng lực nghề nghiệp của sĩ quan trẻ. Nếu định hướng giá trị nghề nghiệp chỉ dừng ở việc truyền thụ những giá trị truyền thống mà không gắn với yêu cầu phát triển của khoa học quân sự hiện đại thì khó tạo được động lực để sĩ quan trẻ chủ động học tập, nghiên cứu, đổi mới và làm chủ công nghệ. Mặt khác, quá trình hiện đại hóa quân đội cũng đặt ra yêu cầu phải giữ vững nền tảng chính trị - tinh thần của nghề nghiệp quân sự. Sự phát triển của công nghệ không thể thay thế những giá trị cốt lõi tạo nên bản chất cách mạng của Quân đội. Định hướng giá trị nghề nghiệp phải giúp sĩ quan trẻ nhận thức đúng mối quan hệ giữa phẩm chất chính trị, đạo đức với năng lực chuyên môn, giữa giá trị truyền thống với giá trị hiện đại; tránh khuynh hướng tuyệt đối hóa yếu tố kỹ thuật, công nghệ hoặc hiệu quả vật chất mà xem nhẹ lý tưởng, trách nhiệm và tinh thần cống hiến.
2.2. Định hướng giá trị nghề nghiệp phải hình thành hệ giá trị đúng đắn, bảo đảm sự thống nhất giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại
Một yêu cầu quan trọng của định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ hiện nay là hình thành được hệ giá trị đúng đắn, trong đó các giá trị truyền thống của người quân nhân cách mạng được kế thừa, củng cố và phát triển cùng với những giá trị mới phù hợp yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại. Đây vừa là yêu cầu khách quan của quá trình phát triển nghề nghiệp quân sự, vừa là điều kiện bảo đảm sự phát triển bền vững về nhân cách nghề nghiệp của sĩ quan trẻ.
Qua quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, Quân đội nhân dân Việt Nam đã hình thành hệ thống những giá trị có ý nghĩa nền tảng như lòng trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân; tinh thần chiến đấu, sẵn sàng hy sinh; ý thức tổ chức kỷ luật; tinh thần đoàn kết; trách nhiệm; ý chí vượt qua khó khăn, gian khổ; tinh thần tự lực, tự cường và quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ. Những giá trị đó tạo nên bản chất cách mạng, truyền thống tốt đẹp và sức mạnh chính trị - tinh thần của Quân đội, cần tiếp tục được củng cố trong quá trình định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ.
Tuy nhiên, môi trường xã hội và quân sự hiện nay có những biến đổi sâu sắc. Sự phát triển của Internet, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông số tạo điều kiện để sĩ quan trẻ tiếp cận nhanh chóng với nguồn thông tin phong phú, đa chiều. Đây là điều kiện thuận lợi để mở rộng tri thức, nâng cao hiểu biết và phát triển năng lực nghề nghiệp, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức đối với việc lựa chọn, tiếp nhận và đánh giá các giá trị. Sự tồn tại đồng thời của nhiều hệ giá trị khác nhau có thể tác động đến nhận thức, thái độ và hành vi của sĩ quan trẻ; nếu thiếu bản lĩnh và khả năng tự định hướng, có thể xuất hiện biểu hiện thực dụng, cá nhân chủ nghĩa, ngại khó, ngại khổ hoặc giảm sút ý chí phấn đấu. Vì vậy, định hướng giá trị nghề nghiệp cần giúp sĩ quan trẻ hiểu đúng ý nghĩa và vai trò của các giá trị truyền thống, đồng thời chủ động tiếp nhận những giá trị mới phù hợp với yêu cầu phát triển của nghề nghiệp quân sự. Những giá trị như tư duy đổi mới, năng lực ứng dụng công nghệ, tác phong làm việc khoa học, khả năng thích ứng, tinh thần học tập suốt đời, năng lực sáng tạo và ý thức chủ động trước sự thay đổi cần được hình thành và phát triển trên nền tảng những giá trị chính trị - đạo đức cốt lõi của người quân nhân cách mạng.
Sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại không có nghĩa là giữ nguyên hệ giá trị cũ hoặc tiếp nhận một cách máy móc các giá trị mới. Bản chất của yêu cầu này là kế thừa những giá trị nền tảng đã được thực tiễn cách mạng kiểm nghiệm, đồng thời phát triển chúng phù hợp với điều kiện mới. Chẳng hạn, tinh thần trách nhiệm truyền thống cần được thể hiện trong môi trường số bằng trách nhiệm đối với thông tin, dữ liệu và hoạt động trên không gian mạng; tinh thần học tập và tự lực, tự cường cần được cụ thể hóa thành năng lực tự học, làm chủ công nghệ và chủ động cập nhật tri thức quân sự hiện đại. Đồng thời, định hướng giá trị nghề nghiệp phải góp phần nhận diện và đấu tranh với những biểu hiện phản giá trị, những tác động tiêu cực từ môi trường xã hội và không gian mạng.
2.3. Định hướng giá trị nghề nghiệp phải bảo đảm tính hệ thống, liên tục và phát huy sức mạnh tổng hợp của các lực lượng
Định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ là quá trình lâu dài, diễn ra trong toàn bộ quá trình học tập, huấn luyện, công tác, rèn luyện và phát triển nghề nghiệp. Vì vậy, hoạt động này không thể thực hiện theo kiểu thời điểm, phong trào hoặc chỉ tập trung vào một số hoạt động giáo dục riêng lẻ, mà phải được tiến hành thường xuyên, có kế hoạch và có sự phối hợp của nhiều chủ thể. Tính hệ thống trước hết thể hiện ở việc nội dung định hướng phải toàn diện, bao quát các phương diện nhận thức, thái độ và hành vi nghề nghiệp. Định hướng giá trị không chỉ giúp sĩ quan trẻ biết và hiểu giá trị mà quan trọng hơn là hình thành thái độ tích cực đối với giá trị, biến giá trị thành động cơ và chuẩn mực chi phối hành vi nghề nghiệp.
Tính hệ thống cũng đòi hỏi nội dung định hướng phải phù hợp với đặc điểm nhiệm vụ của từng cơ quan, đơn vị và đặc điểm tâm lý của sĩ quan trẻ. Những sĩ quan trẻ mới nhận công tác có nhu cầu và vấn đề nghề nghiệp khác với những sĩ quan đã có thời gian công tác nhất định. Vì vậy, nội dung, hình thức và phương pháp định hướng cần có sự phân hóa, tránh áp dụng một mô hình cứng nhắc cho mọi đối tượng. Tính liên tục đòi hỏi định hướng giá trị nghề nghiệp phải được tiến hành thường xuyên, gắn với mọi hoạt động của sĩ quan trẻ từ học tập, huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, công tác đến sinh hoạt hằng ngày. Giá trị nghề nghiệp được hình thành không chỉ qua những bài học chính trị hay những buổi giáo dục tập trung mà còn thông qua cách tổ chức công việc, phong cách lãnh đạo, chỉ huy, quan hệ đồng chí, đồng đội, cách xử lý những tình huống thực tiễn và kết quả hoàn thành nhiệm vụ. Chính môi trường hoạt động hằng ngày là nơi các giá trị được kiểm nghiệm và chuyển hóa thành hành vi.
Đồng thời, cần phát huy vai trò của các lực lượng tham gia định hướng. Cấp ủy, tổ chức đảng và người chỉ huy giữ vai trò lãnh đạo, chỉ đạo; cơ quan chính trị và đội ngũ cán bộ quản lý có vai trò tham mưu, tổ chức thực hiện; các tổ chức quần chúng và môi trường văn hóa quân sự góp phần giáo dục, hỗ trợ và tạo động lực. Đặc biệt, bản thân sĩ quan trẻ phải được xác định là chủ thể của quá trình tự học tập, tự rèn luyện và tự định hướng giá trị nghề nghiệp. Nếu chỉ có tác động từ bên ngoài mà thiếu sự tự giác của cá nhân thì giá trị khó được nội tâm hóa và duy trì bền vững. Trong điều kiện chuyển đổi số, tính liên tục của định hướng có thể được tăng cường thông qua việc sử dụng các phương tiện truyền thông số và nền tảng giáo dục trực tuyến phù hợp. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là phương tiện; yếu tố quyết định vẫn là chất lượng nội dung, tính định hướng và khả năng tương tác giữa chủ thể với sĩ quan trẻ.
2.4. Định hướng giá trị nghề nghiệp phải bảo đảm tính khoa học, thiết thực và phù hợp với sự phát triển của khoa học quân sự hiện đại
Định hướng giá trị nghề nghiệp chỉ có ý nghĩa khi dựa trên cơ sở khoa học và gắn với thực tiễn nghề nghiệp. Vì vậy, nội dung, hình thức và phương pháp định hướng cần được xây dựng trên cơ sở những thành tựu của tâm lý học, giáo dục học, khoa học quân sự và thực tiễn xây dựng Quân đội.
Tính khoa học trước hết thể hiện ở việc xác định đúng đặc điểm tâm lý, nhu cầu, động cơ và những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành giá trị nghề nghiệp của sĩ quan trẻ. Cùng với đó, quá trình định hướng phải dựa trên những yêu cầu thực tế của hoạt động quân sự, tránh áp đặt những chuẩn mực chung chung hoặc tách rời điều kiện thực hiện nhiệm vụ. Nội dung định hướng phải giúp sĩ quan trẻ hiểu rõ giá trị nghề nghiệp không chỉ ở phương diện nhận thức mà còn ở khả năng vận dụng vào giải quyết nhiệm vụ cụ thể.
Tính thiết thực thể hiện ở việc gắn định hướng với hoạt động học tập, huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và công tác thực tiễn. Giá trị nghề nghiệp không thể chỉ được hình thành thông qua truyền đạt lý luận mà phải được củng cố trong quá trình trải nghiệm, rèn luyện và thực hiện nhiệm vụ. Khi sĩ quan trẻ trực tiếp đối diện với khó khăn, áp lực, yêu cầu phối hợp, trách nhiệm chỉ huy và những tình huống thực tiễn, các giá trị nghề nghiệp mới được kiểm nghiệm, củng cố và chuyển hóa thành hành vi.
Trong điều kiện khoa học quân sự phát triển nhanh, nội dung định hướng cần phản ánh những yêu cầu mới của chiến tranh công nghệ cao, tác chiến không gian mạng, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực quân sự. Điều đó đòi hỏi sĩ quan trẻ không chỉ có bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức và ý thức tổ chức kỷ luật mà còn phải có tư duy khoa học, năng lực công nghệ, khả năng học tập liên tục, năng lực thích ứng và tinh thần đổi mới sáng tạo.
Đặc biệt, cần tránh nhận thức cực đoan cho rằng hiện đại hóa quân đội đồng nghĩa với thay đổi những giá trị nền tảng của người quân nhân. Ngược lại, càng trong điều kiện hiện đại hóa, những giá trị chính trị - tinh thần càng cần được củng cố. Công nghệ có thể thay đổi phương thức tiến hành hoạt động quân sự nhưng không làm thay đổi bản chất chính trị, mục tiêu chiến đấu và trách nhiệm của Quân đội nhân dân Việt Nam.
2.5. Định hướng giá trị nghề nghiệp phải phát huy vai trò chủ thể và khả năng tự định hướng của sĩ quan trẻ
Một yêu cầu có ý nghĩa quyết định đối với tính bền vững của định hướng giá trị nghề nghiệp là phải phát huy vai trò chủ thể của chính sĩ quan trẻ. Giá trị nghề nghiệp chỉ thực sự trở thành yếu tố bên trong khi cá nhân tự nhận thức, tự lựa chọn, tự đánh giá và tự điều chỉnh hành vi phù hợp với những chuẩn mực nghề nghiệp đã xác lập.
Sĩ quan trẻ hiện nay có điều kiện tiếp cận nhanh với tri thức, công nghệ và các nguồn thông tin khác nhau. Điều đó vừa tạo thuận lợi cho quá trình tự học tập, phát triển nghề nghiệp, vừa đòi hỏi họ phải có năng lực lựa chọn và đánh giá thông tin. Vì vậy, định hướng giá trị cần chuyển dần từ cách tiếp cận chủ yếu là truyền đạt sang kết hợp giữa giáo dục, thuyết phục, trải nghiệm, đối thoại và tự giáo dục. Phát huy vai trò chủ thể không có nghĩa giảm vai trò của tổ chức và người chỉ huy. Ngược lại, sự lãnh đạo, quản lý, giáo dục và định hướng của tổ chức là điều kiện quan trọng để tạo ra môi trường thuận lợi cho sĩ quan trẻ tự hoàn thiện. Vấn đề là phải tạo được sự thống nhất giữa tác động bên ngoài và sự tự định hướng bên trong; giữa yêu cầu của tổ chức với nhu cầu phát triển nghề nghiệp của cá nhân.
3. Kết luận
Định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ là quá trình có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng nhân cách nghề nghiệp và phát triển nguồn nhân lực quân sự đáp ứng yêu cầu mới. Trong bối cảnh hiện đại hóa Quân đội, định hướng giá trị cần bảo đảm sự thống nhất giữa kế thừa các giá trị nền tảng của người quân nhân cách mạng với tiếp nhận những giá trị phù hợp sự phát triển của khoa học quân sự. Qua đó, giúp sĩ quan trẻ củng cố động cơ nghề nghiệp, nâng cao trách nhiệm, chủ động thích ứng và chuyển hóa các giá trị thành hành vi nghề nghiệp, góp phần xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Vũ Viết Mạnh
Học viện Chính trị - Bộ Quốc phòng
Tài liệu tham khảo
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật. Bộ Chính trị (2022).
2. Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 16/6/2022 về tổ chức Quân đội nhân dân Việt Nam giai đoạn 2021–2030 và những năm tiếp theo. Quân ủy Trung ương (2022).
3. Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
4. Quốc hội (2018). Luật Quốc phòng số 22/2018/QH14 ngày 08/6/2018.
5. Quân đội nhân dân Việt Nam (2024). Một số vấn đề về xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong tình hình mới. Nxb Quân đội nhân dân.