Kỳ 2: Kỷ luật quy hoạch và sự tham gia xã hội trong phát triển đô thị
Kỳ 3: Một số định hướng vận dụng đối với Thành phố Đà Nẵng
Trước hết, cần tiếp tục nâng cao chất lượng của cơ chế tham gia trong quy hoạch đô thị. Quy hoạch liên quan trực tiếp đến phân bổ không gian, lợi ích và cơ hội phát triển, vì vậy quá trình xây dựng và điều chỉnh quy hoạch cần tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp và các chủ thể liên quan được tiếp cận thông tin và tham gia từ giai đoạn sớm. Sự tham gia này có ý nghĩa không chỉ về phương diện dân chủ mà còn góp phần bổ sung dữ liệu thực tiễn cho quá trình ra quyết định. Những thông tin về điều kiện đi lại, mức độ tiếp cận dịch vụ, nguy cơ ngập, nhu cầu không gian công cộng hoặc các giá trị văn hóa tại địa bàn dân cư có thể giúp cơ quan quản lý đánh giá đầy đủ hơn tác động của phương án quy hoạch.
Bên cạnh đó, Đà Nẵng cần chuyển mạnh từ tư duy mở rộng không gian sang nâng cao hiệu quả sử dụng các khu vực hiện hữu. Các dự án chậm triển khai, khu đất sử dụng chưa hiệu quả, các khu dân cư xuống cấp hoặc những khu vực có chức năng không còn phù hợp cần được xem xét trong chiến lược tái thiết đô thị. Tuy nhiên, tái thiết cần được thực hiện có chọn lọc, kết hợp giữa cải tạo, bảo tồn và phát triển mới. Những không gian có giá trị lịch sử, văn hóa và ký ức đô thị cần được đánh giá như một bộ phận của nguồn lực phát triển. Điều này cho phép hạn chế nguy cơ đồng nhất hóa không gian đô thị và góp phần duy trì bản sắc riêng của thành phố.
Hiệu quả sử dụng đất cũng cần được đánh giá theo hướng đa chiều hơn. Giá trị của đất đô thị không thể chỉ được xác định bằng khả năng tạo nguồn thu trực tiếp hoặc giá trị thương mại. Không gian xanh, mặt nước, trường học, bệnh viện, khu vui chơi và các công trình công cộng tạo ra giá trị xã hội và môi trường có tính dài hạn. Do đó, quy hoạch cần cân đối giữa mục tiêu khai thác kinh tế với yêu cầu duy trì khả năng chống chịu, chất lượng sống và hệ sinh thái đô thị. Cách tiếp cận này đặc biệt cần thiết trong điều kiện biến đổi khí hậu, gia tăng hiện tượng thời tiết cực đoan và áp lực lên hạ tầng kỹ thuật.
Định hướng phát triển đa cực cũng cần gắn chặt với yêu cầu hình thành các khu vực có đầy đủ chức năng đô thị. Việc phát triển các khu vực mới chỉ thực sự góp phần giảm áp lực cho khu vực trung tâm khi đồng thời hình thành việc làm, dịch vụ, cơ sở giáo dục, y tế, thương mại, không gian công cộng và mạng lưới giao thông phù hợp. Nếu chỉ mở rộng nhà ở nhưng các chức năng kinh tế – xã hội vẫn tập trung ở khu vực trung tâm, nhu cầu di chuyển sẽ tiếp tục gia tăng và hiệu quả của mô hình đa cực sẽ bị hạn chế. Vì vậy, quy hoạch cần bảo đảm sự cân đối giữa phân bố dân cư, hoạt động kinh tế và hạ tầng dịch vụ.
Trong quá trình xây dựng đô thị thông minh, trọng tâm cũng cần được chuyển từ đầu tư thiết bị sang nâng cao năng lực quản trị dựa trên dữ liệu. Việc ứng dụng công nghệ chỉ có ý nghĩa khi giúp cải thiện chất lượng ra quyết định, rút ngắn thời gian cung cấp dịch vụ, tăng khả năng dự báo và nâng cao mức độ tiếp cận thông tin của người dân. Các hệ thống dữ liệu, nền tảng số và công cụ giám sát cần được tích hợp với hoạt động quản lý quy hoạch, giao thông, môi trường và dịch vụ công. Đồng thời, cần tăng cường khả năng chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan để hạn chế tình trạng đầu tư phân tán và thiếu liên thông. Một yêu cầu có tính nền tảng là tăng cường tính ổn định, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý quy hoạch. Quy hoạch chỉ thực sự phát huy vai trò định hướng khi các chủ thể xã hội có thể dự báo tương đối ổn định về định hướng phát triển của thành phố. Việc điều chỉnh quy hoạch cần được thực hiện trên cơ sở đánh giá đầy đủ tác động kinh tế, xã hội và môi trường, đồng thời công khai căn cứ của sự điều chỉnh. Điều này góp phần củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp, giảm chi phí bất định và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực.
Từ các kinh nghiệm đã phân tích, có thể thấy mục tiêu xây dựng Đà Nẵng trở thành đô thị phát triển bền vững cần được tiếp cận trên cơ sở kết hợp giữa hiệu quả kinh tế, chất lượng sống, bảo vệ môi trường và gìn giữ bản sắc đô thị. Quy hoạch không chỉ là công cụ bố trí không gian mà còn là phương thức định hướng phát triển dài hạn. Mỗi quyết định liên quan đến sử dụng đất, hạ tầng, không gian công cộng hoặc bảo tồn đều có thể tạo ra tác động kéo dài qua nhiều giai đoạn phát triển. Vì vậy, yêu cầu quan trọng là duy trì tầm nhìn dài hạn, nâng cao chất lượng quản trị, sử dụng nguồn lực có hiệu quả và bảo đảm sự tham gia của cộng đồng. Đây là cơ sở để Đà Nẵng vừa khai thác được tiềm năng phát triển, vừa duy trì các giá trị đã tạo nên đặc trưng của một đô thị có chất lượng sống cao.
Trương Thị Điệp
Trường Chính trị Thành phố Đà Nẵng
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Tố Lăng. Hội thảo Khoa học "Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam - Cơ hội và Thách thức". Hà Nội: Nhà xuất bản Xây dựng; 2008.
2. Đỗ Hậu. Quy hoạch xây dựng đô thị với sự tham gia của cộng đồng. Hà Nội: Nhà xuất bản Xây dựng; 2008.
3. Đoàn Trung Phường. Đô thị Việt Nam. Hà Nội: Nhà xuất bản Xây dựng; 2008.
4. Ngọc Hải. Cải tạo, chỉnh trang đô thị: Bài học kinh nghiệm từ các nước, Báo Điện tử Chính phủ, chuyên trang Thủ đô Hà Nội. 2022; https://thanglong.chinhphu.vn/bai-1-cai-tao-chinh-trang-do-thi-bai-hoc-kinh-nghiem-tu-cac-nuoc-103221004150805716.htm.