Kỳ 2: Kỷ luật quy hoạch và sự tham gia xã hội trong phát triển đô thị
Singapore là trường hợp điển hình về quản lý phát triển trong điều kiện quỹ đất hạn chế nhưng nhu cầu sử dụng không gian rất lớn. Việc bố trí nhà ở, giao thông, khu sản xuất, thương mại, không gian xanh và hạ tầng xã hội được đặt trong một tổng thể có tính tích hợp cao. Quy hoạch không chỉ nhằm xác định chức năng cho từng khu vực mà còn thiết lập mối quan hệ giữa nơi ở, việc làm, giao thông và các dịch vụ thiết yếu. Cách tiếp cận này góp phần hạn chế tình trạng phát triển phân tán, giảm chi phí đi lại và nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng.
Điểm đáng chú ý là quy hoạch dài hạn không đồng nghĩa với sự bất biến. Các định hướng phát triển vẫn được rà soát và điều chỉnh để thích ứng với những thay đổi về dân số, công nghệ, môi trường và nhu cầu xã hội. Tuy nhiên, điều chỉnh chỉ có ý nghĩa tích cực khi được thực hiện trên cơ sở khoa học, có căn cứ và không làm phá vỡ những nguyên tắc phát triển cơ bản. Nếu quy hoạch thường xuyên bị thay đổi theo yêu cầu của từng dự án hoặc từng lợi ích ngắn hạn, vai trò định hướng sẽ suy giảm và khả năng dự báo của thị trường cũng bị ảnh hưởng. Vì vậy, tính ổn định tương đối của quy hoạch là điều kiện quan trọng để bảo đảm sự tin cậy trong quản lý và đầu tư.
Mối quan hệ giữa quy hoạch sử dụng đất và giao thông cũng là một nội dung quan trọng trong kinh nghiệm của Singapore. Việc bố trí không gian ở, làm việc và tiếp cận dịch vụ có ảnh hưởng trực tiếp đến nhu cầu đi lại và áp lực giao thông. Nếu các chức năng đô thị được phân bố tách biệt, khoảng cách di chuyển gia tăng, từ đó làm tăng nhu cầu sử dụng phương tiện và chi phí đầu tư hạ tầng. Do vậy, quy hoạch hiện đại cần chuyển từ cách tiếp cận đơn ngành sang tích hợp nhiều chức năng trong cùng một cấu trúc phát triển, qua đó tạo điều kiện để cư dân tiếp cận thuận lợi hơn với việc làm, giáo dục, y tế và các dịch vụ thiết yếu.
Sự tham gia của cộng đồng là một yếu tố khác có ý nghĩa đáng kể. Trong quá trình lập và điều chỉnh quy hoạch, việc tham vấn rộng rãi giúp bổ sung các thông tin mà dữ liệu kỹ thuật có thể chưa phản ánh đầy đủ. Người dân với tư cách là chủ thể trực tiếp sử dụng không gian đô thị có khả năng cung cấp thông tin về những bất cập trong giao thông, dịch vụ, môi trường và điều kiện sống. Cơ chế tham gia, nếu được tổ chức thực chất, có thể làm tăng mức độ đồng thuận và giảm các xung đột phát sinh khi quy hoạch được triển khai. Đồng thời, quá trình này cũng nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan quản lý.
Kinh nghiệm của Nhật Bản bổ sung thêm một hướng tiếp cận quan trọng đối với tổ chức không gian đô thị. Trong bối cảnh dân số già hóa và suy giảm ở nhiều địa phương, việc tiếp tục mở rộng đô thị theo chiều rộng có thể làm gia tăng chi phí đầu tư, vận hành hạ tầng và cung ứng dịch vụ. Do đó, định hướng phát triển đô thị nhỏ gọn, gắn với mạng lưới giao thông công cộng và tập trung các chức năng thiết yếu đã được chú trọng. Cách tiếp cận này nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng hạ tầng hiện hữu, rút ngắn khoảng cách tiếp cận dịch vụ và giảm chi phí quản lý trong dài hạn.
Từ thực tiễn đó có thể khẳng định rằng mở rộng diện tích xây dựng không phải là chỉ báo duy nhất của phát triển đô thị. Trong nhiều trường hợp, tái cấu trúc và nâng cao hiệu quả sử dụng không gian hiện hữu có thể mang lại hiệu quả kinh tế – xã hội cao hơn so với tiếp tục mở rộng. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với những đô thị đã đạt đến quy mô phát triển nhất định và đang đối mặt với áp lực về đất đai, hạ tầng và môi trường.
Nhìn tổng thể, kinh nghiệm của Singapore và Nhật Bản cho thấy kỷ luật quy hoạch, khả năng tích hợp các chức năng đô thị và sự tham gia của cộng đồng là những điều kiện quan trọng để bảo đảm phát triển bền vững. Quy hoạch cần đủ ổn định để tạo khả năng dự báo, đồng thời đủ linh hoạt để thích ứng với biến đổi. Việc tổ chức không gian phải dựa trên mối quan hệ giữa nơi ở, việc làm, giao thông và dịch vụ, thay vì xem xét từng yếu tố một cách biệt lập. Đồng thời, cơ chế tham gia của người dân cần được xem là bộ phận của quản trị đô thị chứ không chỉ là thủ tục mang tính hình thức.
Trương Thị Điệp
Trường Chính trị Thành phố Đà Nẵng