Ảnh minh họa
Biến động toàn cầu - thách thức hệ giá trị thanh niên
Thế giới đương đại không chỉ biến động mà đang chuyển dịch, tái cấu trúc và va đập dữ dội về hệ giá trị. Những chuẩn mực từng được thừa nhận đang bị chất vấn, xói mòn, thậm chí phủ định. Các trào lưu tư tưởng mới không ngừng xâm nhập, cạnh tranh, lấn át lẫn nhau, tạo ra một môi trường giá trị hỗn hợp, đa tầng, phức tạp và đầy bất ổn. Trong cơn xoáy ấy, thanh niên đang bị đặt vào một "vùng áp lực" chưa từng có, nơi buộc họ phải lựa chọn, thích nghi hoặc bị cuốn trôi.
Thời gian qua nhiều phong trào thanh niên bùng phát mạnh mẽ nhưng nhanh chóng bị kích động, dẫn dắt, thậm chí bị thao túng. Từ các phong trào vì môi trường, công bằng xã hội đến các làn sóng phản kháng chính trị, thanh niên đã dấn thân, xuống đường, bày tỏ quan điểm. Tuy nhiên, không ít phong trào đã trượt khỏi quỹ đạo ban đầu, bị đẩy tới cực đoan, chuyển hóa thành đối đầu và xung đột. Khi thiếu nền tảng lý luận vững chắc, một bộ phận thanh niên đã hành động theo cảm xúc, chạy theo đám đông, tiếp nhận thông tin một cách hời hợt và phiến diện. Từ phản biện chuyển sang phủ định, từ yêu cầu cải cách chuyển thành kích động đối kháng, nhiều phong trào đã phá vỡ trật tự xã hội, gây bất ổn chính trị.
Nguy hiểm hơn, các biến động tiêu cực này không dừng lại ở phạm vi quốc gia mà lây lan, khuếch tán và tác động xuyên biên giới thông qua không gian mạng. Những hình ảnh, khẩu hiệu, luận điệu từ các phong trào đó liên tục xâm nhập, tác động, thậm chí áp đặt lên nhận thức của thanh niên ở nhiều quốc gia khác. Một bộ phận thanh niên dễ rơi vào trạng thái ngộ nhận, lý tưởng hóa cực đoan, sao chép máy móc các mô hình phản kháng mà không nhận thức đầy đủ về bối cảnh và hệ quả. Điều đáng báo động là các thế lực thù địch đã và đang triệt để khai thác, bóp méo, xuyên tạc những biến động toàn cầu và các phong trào thanh niên quốc tế để phục vụ mưu đồ chống phá. Chúng cắt ghép thông tin, dựng lên các luận điệu sai trái, kích động tâm lý bất mãn, gieo rắc hoài nghi, từng bước làm lung lay niềm tin, bào mòn nền tảng tư tưởng của thanh niên. Đây không còn là sự tác động tự phát, mà là một quá trình tổ chức, có chủ đích, nhằm phá vỡ "hệ miễn dịch tư tưởng" từ bên trong.
Song song với đó, các trào lưu tư tưởng ngoại lai tiếp tục len lỏi, thẩm thấu và tác động sâu vào đời sống tinh thần của thanh niên. Những quan điểm đề cao chủ nghĩa cá nhân cực đoan, cổ súy lối sống thực dụng, phủ nhận truyền thống, xuyên tạc lịch sử đang từng bước xói mòn nền tảng nhận thức, làm suy yếu "trục giá trị" của một bộ phận giới trẻ. Không ít thanh niên bị cuốn vào vòng xoáy "tự do tuyệt đối", từ đó hoài nghi, phủ nhận, thậm chí quay lưng với những giá trị cốt lõi của dân tộc. Điều đó cho thấy, hệ giá trị của thanh niên đang bị thử thách, rung lắc, thậm chí đứng trước nguy cơ lệch hướng. Nếu không kịp thời nhận diện và chủ động định hướng, thanh niên rất dễ bị cuốn theo các trào lưu nhất thời, đánh mất phương hướng, tự đánh mất mình trong chính dòng chảy hội nhập.
Không gian mạng - chiến trường tư tưởng khốc liệt
Không gian mạng hôm nay không đơn thuần là môi trường trao đổi thông tin, mà đã biến thành chiến trường tư tưởng vừa trực diện vừa ẩn khuất, nơi các lực lượng, các hệ giá trị đối đầu, công kích, tranh giành và chi phối lẫn nhau một cách quyết liệt. Ở đó, cuộc đấu tranh bảo vệ quan điểm, ý kiến cá nhân không chỉ dừng lại giữa hai người hay vài người, mà đã bùng phát, lan rộng và leo thang với tốc độ chưa từng có, tác động sâu, rộng và liên tục vào nhận thức xã hội, đặc biệt là thanh niên.
Trên chiến trường này, các thế lực thù địch không ngừng tổ chức, triển khai, gia tăng các chiến dịch tấn công tư tưởng có chủ đích. Chúng tung ra, phát tán, khuếch tán thông tin sai lệch; bóp méo, xuyên tạc sự thật; phủ nhận, công kích nền tảng tư tưởng; kích động, khoét sâu tâm lý bất mãn, từng bước làm xói mòn niềm tin, gây rối loạn nhận thức và làm suy yếu "trục giá trị" của thanh niên. Không dừng lại ở mức độ đơn lẻ, các hoạt động này được dàn dựng, phối hợp, lặp lại có hệ thống, nhằm bào mòn dần dần "sức đề kháng tư tưởng".
Đặc biệt, các thủ đoạn trên không gian mạng ngày càng biến hóa, ngụy trang và tinh vi hóa. Những nội dung độc hại không còn xuất hiện lộ liễu, mà được che đậy, trá hình, cài cắm dưới dạng thông tin "khách quan", "đa chiều", "trung lập", thậm chí "khoa học". Chúng len lỏi, thẩm thấu, xâm nhập từng bước vào đời sống số, âm thầm nhưng tác động liên tục, dẫn dắt và làm lệch lạc nhận thức của người tiếp nhận. Không ít trường hợp, sự xuyên tạc được đóng gói thành giải trí, bình luận xã hội hay chia sẻ ý kiến cá nhân, khiến thanh niên mất cảnh giác, tiếp nhận mà không phản biện, tin theo mà không kiểm chứng.
Cùng với đó, cơ chế vận hành của các nền tảng số đã vô hình trung khuếch đại, đẩy mạnh và lan truyền những nội dung giật gân, cực đoan, gây chia rẽ. Thuật toán không chỉ "gợi ý", mà còn lặp lại, củng cố và khoét sâu các định kiến, tạo ra những "buồng vọng thông tin", nơi người dùng bị bao vây bởi những quan điểm phiến diện, bị dẫn dắt bởi cảm xúc và bị cô lập khỏi sự thật đa chiều. Hệ quả là nhận thức bị bóp méo, quan điểm bị cực đoan hóa, năng lực phản biện bị suy giảm. Đáng lo ngại là một bộ phận thanh niên đang tiếp nhận thụ động, phản ứng cảm tính, chia sẻ tùy tiện, vô tình tiếp tay cho việc lây lan và hợp thức hóa thông tin sai lệch. Không ít trường hợp còn bị cuốn vào tranh luận cực đoan, công kích lẫn nhau để bảo vệ "quan điểm" - cái tôi cá nhân, làm suy giảm văn hóa đối thoại và phá vỡ chuẩn mực ứng xử trên không gian mạng.
Nguy hiểm hơn, một bộ phận thanh niên lại thờ ơ, né tránh, buông lỏng trách nhiệm, lựa chọn "đứng ngoài" trước các vấn đề tư tưởng - chính trị. Nhưng trong một chiến trường mà thông tin liên tục tấn công, dồn dập và áp đặt, thì sự im lặng không phải là trung lập, mà chính là sự bị động, là biểu hiện của "thất thủ từ bên trong". Khi cái đúng không được bảo vệ, cái sai sẽ lấn át, chi phối và áp đảo. Không gian mạng không có chỗ cho thái độ nửa vời. Mỗi thanh niên hoặc chủ động làm chủ, kiểm soát và định hướng thông tin, hoặc sẽ bị dẫn dắt, bị thao túng và dần đánh mất lập trường tư tưởng. Không có lựa chọn đứng giữa.
Bản lĩnh thanh niên - "lá chắn thép" trước những nhiễu loạn
Bản lĩnh thanh niên trước hết phải được xây dựng, củng cố trên nền tảng tư tưởng chính trị vững vàng. Đó là sự kiên định với mục tiêu, lý tưởng, là khả năng đề kháng, chống chọi và vô hiệu hóa những luận điệu xuyên tạc, phủ nhận, chống phá. Trong bối cảnh các thế lực thù địch không ngừng công kích, bào mòn và làm suy yếu niềm tin, bản lĩnh chính trị chính là "tuyến phòng thủ" đầu tiên, có ý nghĩa quyết định trong việc ngăn chặn, đẩy lùi và triệt tiêu các tác động tiêu cực từ bên ngoài.
Bản lĩnh không chỉ dừng lại ở niềm tin, mà phải được cụ thể hóa thành năng lực nhận thức sắc bén và tư duy phản biện khoa học. Thanh niên không thể tiếp nhận thông tin một cách cảm tính, mà phải chủ động phân tích, sàng lọc, đối chiếu, kiểm chứng. Trong một môi trường mà thông tin bị cài cắm, bóp méo và dẫn dắt có chủ đích, việc thiếu năng lực phản biện đồng nghĩa với việc tự đặt mình vào trạng thái bị động, dễ bị thao túng và dẫn dắt nhận thức.
Bản lĩnh còn phải được thể hiện bằng hành động cụ thể, dứt khoát và có trách nhiệm. Thanh niên có bản lĩnh không chỉ "đứng vững" mà còn phải chủ động lên tiếng, kiên quyết đấu tranh, phản bác và làm thất bại các quan điểm sai trái. Không thể chấp nhận thái độ thỏa hiệp, né tránh hay "im lặng an toàn" trước những biểu hiện xuyên tạc, chống phá. Thanh niên cần chủ động lựa chọn, kiến tạo nội dung, truyền tải giá trị đúng đắn, lan tỏa những chuẩn mực tích cực, qua đó từng bước chiếm lĩnh, làm chủ và định hình không gian mạng theo hướng lành mạnh, nhân văn.
Thực tiễn cho thấy, ở đâu thanh niên có bản lĩnh, ở đó thông tin xấu độc sẽ bị nhận diện, bị cô lập và bị đẩy lùi; ngược lại, ở đâu bản lĩnh suy yếu, ở đó các luận điệu sai trái sẽ len lỏi, thẩm thấu và từng bước chi phối nhận thức. Điều đó khẳng định một thực tế không thể phủ nhận: bản lĩnh không chỉ bảo vệ cá nhân, mà còn góp phần bảo vệ môi trường tư tưởng chung của xã hội. Bản lĩnh thanh niên phải được nhìn nhận như một "lá chắn tư tưởng chủ động", không chỉ chống đỡ mà còn phản công, vô hiệu hóa và triệt tiêu các tác động tiêu cực. Đó là sự kết hợp giữa niềm tin vững chắc, nhận thức đúng đắn và hành động kiên quyết, tạo thành một hệ thống "miễn dịch" đủ mạnh để ngăn chặn, đẩy lùi và chiến thắng mọi biểu hiện nhiễu loạn tư tưởng.
Xây dựng bản lĩnh - giữ vững trận địa tư tưởng
Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh: "Chú trọng hơn giáo dục đạo đức, nhân cách, năng lực sáng tạo và các giá trị cốt lõi, nhất là giáo dục tinh thần yêu nước, tự hào, tự tôn dân tộc, truyền thống và lịch sử dân tộc, ý thức trách nhiệm xã hội cho các tầng lớp Nhân dân, nhất là thế hệ trẻ; giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc tốt đẹp của người Việt Nam; khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa" [1]. Theo đó, xây dựng bản lĩnh cho thanh niên trong thời đại số trước những thông tin sai trái phải được xác lập như một hệ nhiệm vụ có cấu trúc, vận hành theo logic: nhận diện → đề kháng → đấu tranh → kiểm soát. Đây không chỉ là yêu cầu về phương pháp, mà là khung vận hành có tính nguyên tắc, quyết định trực tiếp đến hiệu quả bảo vệ nền tảng tư tưởng. Nếu thiếu một khâu, toàn bộ hệ thống sẽ mất cân đối, suy giảm hiệu lực và không đủ khả năng ứng phó với các tác động ngày càng tinh vi.
Một là, xây dựng năng lực nhận diện. Năng lực nhận diện không chỉ dừng lại ở việc "biết thông tin đúng hay sai", mà phải đạt đến trình độ phân tích cấu trúc thông tin, truy xuất nguồn phát, giải mã mục đích và dự báo hệ quả lan truyền. Trong môi trường số, nơi thông tin được cài cắm, ngụy trang và phân phối theo thuật toán, việc nhận diện sai sẽ kéo theo toàn bộ quá trình xử lý sai lệch. Do đó, thanh niên phải chủ động trang bị phương pháp tiếp cận khoa học, rèn luyện tư duy phân tích đa chiều và loại bỏ triệt để cơ chế tiếp nhận cảm tính. Đồng thời, cần chuẩn hóa kỹ năng kiểm chứng, thiết lập thói quen đối chiếu nguồn tin và nâng cao năng lực phát hiện dấu hiệu thao túng thông tin. Chỉ khi làm chủ được khâu nhận diện, thanh niên mới có thể chặn đứng từ đầu các tác động sai lệch, không để thông tin độc hại thẩm thấu và hình thành nhận thức sai lệch.
Hai là, củng cố năng lực đề kháng. Bản chất của đề kháng tư tưởng là khả năng duy trì sự ổn định của niềm tin và hệ giá trị trước các tác động gây nhiễu. Trong bối cảnh các luận điệu sai trái liên tục tấn công, lặp lại và khuếch đại, nếu không thiết lập được "lớp phòng vệ" đủ mạnh, thanh niên sẽ bị thẩm thấu dần dần, chuyển hóa nhận thức một cách âm thầm. Vì vậy, cần tăng cường giáo dục lý luận theo hướng gắn với thực tiễn, biến tri thức thành niềm tin có kiểm chứng, từ đó hình thành khả năng chống chịu bền vững. Đồng thời, phải củng cố tính nhất quán trong hệ giá trị cá nhân, tránh trạng thái dao động, lệch chuẩn khi tiếp xúc với các luồng thông tin trái chiều. Một hệ giá trị ổn định chính là "lõi bảo vệ" giúp thanh niên không bị xuyên thủng trước mọi hình thức tác động tư tưởng.
Ba là, phát triển năng lực đấu tranh. Để bảo vệ hiệu quả nền tảng tư tưởng, cần phải phát triển năng lực đấu tranh, tức là chủ động phản bác, tái lập chuẩn mực và điều chỉnh nhận thức xã hội. Điều này đòi hỏi thanh niên phải nâng cao năng lực lập luận, làm chủ phương pháp phản biện và sử dụng thông tin một cách có trách nhiệm. Việc đấu tranh không mang tính cảm tính, mà phải dựa trên cơ sở lý luận, bằng chứng xác thực và phương pháp tiếp cận khoa học, qua đó vô hiệu hóa các luận điệu sai trái và hạn chế khả năng lan rộng của chúng. Khi năng lực đấu tranh được phát huy, thanh niên không chỉ tự bảo vệ mình, mà còn góp phần tạo lập môi trường thông tin lành mạnh, định hướng dư luận và củng cố hệ giá trị chung.
Bốn là, thiết lập cơ chế kiểm soát và tái sản xuất bản lĩnh. Bản lĩnh không phải là trạng thái cố định, mà là năng lực phải được duy trì, củng cố và tái tạo liên tục. Do đó, cần thiết lập cơ chế kiểm soát thông qua việc xây dựng tiêu chí đánh giá cụ thể, gắn với hành vi thực tế trong môi trường số. Việc đánh giá không chỉ dừng ở nhận thức, mà phải đo lường khả năng ứng xử, phản ứng và xử lý tình huống thông tin. Đồng thời, cần tổ chức kiểm tra định kỳ, phát hiện kịp thời các biểu hiện lệch chuẩn và điều chỉnh phương thức giáo dục. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát, quá trình xây dựng bản lĩnh sẽ bị hình thức hóa, không chuyển hóa thành năng lực thực chất và không theo kịp sự biến đổi của môi trường thông tin.
Năm là, tổ chức triển khai đồng bộ. Xây dựng bản lĩnh thanh niên không thể thực hiện rời rạc, mà phải triển khai đồng thời trên ba cấp độ: cá nhân - tổ chức - xã hội, với cơ chế phối hợp chặt chẽ. Ở cấp độ cá nhân, thanh niên phải tự giác rèn luyện, chủ động học tập và thường xuyên tự điều chỉnh nhận thức. Ở cấp độ tổ chức, cần đổi mới phương thức giáo dục, nâng cao tính thực tiễn và tăng cường vai trò định hướng. Ở cấp độ xã hội, phải kiểm soát môi trường thông tin, hạn chế tác động tiêu cực và lan tỏa giá trị tích cực. Ba cấp độ này phải liên thông, hỗ trợ và bổ trợ lẫn nhau, tạo thành một hệ thống thống nhất. Nếu thiếu sự đồng bộ, quá trình xây dựng bản lĩnh sẽ bị đứt gãy, phân tán và suy giảm hiệu lực, thậm chí tạo ra "khoảng trống" để các yếu tố tiêu cực xâm nhập.
Trong bài viết "Tương lai cho thế hệ vươn mình", Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định: "Xây dựng và nuôi dưỡng một thế hệ thanh niên mạnh mẽ, trí tuệ và văn minh chính là nền tảng vững chắc để Việt Nam không ngừng vươn lên, trở thành quốc gia phát triển, biểu tượng của khát vọng, sức mạnh và ý chí dân tộc" [2]. Vì vậy, hơn lúc nào hết, mỗi thanh niên cần hành động với tinh thần tiên phong, bản lĩnh và trí tuệ, để xứng đáng là thế hệ thanh niên của một Việt Nam hùng cường trong thời đại số./.
Tài liệu tham khảo
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 2, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia sự thật, Hà Nội, tr.61.
[2] Tô Lâm (2025), Tương lai cho thế hệ vươn mình, Báo Quân đội nhân dân, ngày 25/3/2025.
Nhóm tác giả: Phạm Minh Thắng, Phạm Đại Nghĩa, Lê Thị Dung, Nguyễn Hoài Cẩm Tú