Theo BS.CK2 Nguyễn Thanh Sang – Trưởng khoa Liên chuyên khoa Tâm lý lâm sàng – Phục hồi chức năng – Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2, số lượng trẻ có biểu hiện chống đối, bướng bỉnh cực đoan đang gia tăng rõ rệt trong những năm gần đây. Đáng chú ý, nhiều trường hợp xuất phát từ chính cách nuôi dạy thiếu giới hạn của gia đình, khiến trẻ dần hình thành những hành vi lệch chuẩn và có nguy cơ phát triển thành các rối loạn tâm lý nghiêm trọng trong tương lai.
Khi sự bướng bỉnh trở thành bệnh lý
Trong suy nghĩ của nhiều phụ huynh, trẻ bướng bỉnh là chuyện bình thường. Không ít người cho rằng trẻ nào cũng từng trải qua giai đoạn chống đối, chỉ cần lớn lên sẽ tự điều chỉnh hành vi. Tuy nhiên, theo các chuyên gia tâm lý, không phải mọi hành vi cãi lời hay phản kháng đều là biểu hiện của sự phát triển bình thường.
BS.CK2 Nguyễn Thanh Sang cho biết, thời gian gần đây, phòng khám tâm lý của Bệnh viện Nhi đồng 2 ghi nhận số lượng trẻ đến khám vì các biểu hiện chống đối ngày càng tăng. Trung bình mỗi tháng, khoa tiếp nhận hơn 100 trường hợp được chẩn đoán mắc các rối loạn liên quan đến hành vi chống đối, trong đó có nhiều trẻ được xác định mắc Rối loạn bướng bỉnh chống đối (Oppositional Defiant Disorder – ODD).
ODD là một dạng rối loạn hành vi và cảm xúc thường xuất hiện từ giai đoạn trẻ nhỏ, đa số khởi phát trước 8 tuổi. Điểm khác biệt giữa ODD với sự bướng bỉnh thông thường là các hành vi chống đối diễn ra kéo dài, lặp đi lặp lại và gây ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống của trẻ.
Trẻ mắc ODD thường xuyên cáu gắt, dễ nổi nóng, khó kiểm soát cảm xúc. Các em có xu hướng tranh cãi với người lớn, từ chối tuân thủ quy tắc, cố tình làm ngược lại yêu cầu của cha mẹ hoặc thầy cô. Không ít trường hợp còn thường xuyên đổ lỗi cho người khác, cố ý gây khó chịu cho những người xung quanh hoặc thể hiện thái độ thù hằn, chống đối một cách dai dẳng.
Điều đáng lo ngại là các hành vi này không chỉ xuất hiện trong gia đình mà còn lan sang môi trường học tập, ảnh hưởng đến kết quả học tập, các mối quan hệ bạn bè và quá trình hòa nhập xã hội của trẻ.
Sự nuông chiều vô tình tạo nên "quả bom nổ chậm"
Theo BS.CK2 Nguyễn Thanh Sang, một trong những nguyên nhân quan trọng nhất khiến tỷ lệ trẻ mắc ODD gia tăng hiện nay chính là sự nuông chiều quá mức từ phía gia đình.
Trong nhiều gia đình hiện đại, đặc biệt là những gia đình có ít con hoặc điều kiện kinh tế khá giả, trẻ thường được đáp ứng gần như mọi nhu cầu. Khi trẻ khóc lóc, ăn vạ hoặc phản ứng tiêu cực, cha mẹ thường chọn cách nhượng bộ để tránh xung đột hoặc mong muốn con nhanh chóng im lặng.
Ban đầu, đó có thể chỉ là việc mua thêm một món đồ chơi, cho phép trẻ sử dụng điện thoại lâu hơn hoặc đáp ứng một yêu cầu nào đó để "cho yên chuyện". Tuy nhiên, về mặt tâm lý học, sự nhượng bộ lặp đi lặp lại vô tình củng cố cho trẻ niềm tin rằng chỉ cần phản ứng đủ mạnh, các em sẽ đạt được điều mình muốn.
Theo thời gian, hành vi chống đối được "học tập" và trở thành công cụ hữu hiệu để trẻ kiểm soát người lớn. Khi những đòi hỏi nhỏ được đáp ứng, trẻ tiếp tục nâng mức yêu cầu lên cao hơn.
Ở giai đoạn đầu, trẻ có thể chỉ đòi hỏi đồ chơi, bánh kẹo, điện thoại hoặc thời gian giải trí nhiều hơn. Khi không được đáp ứng, các em bắt đầu la hét, khóc lóc hoặc ăn vạ. Nếu tiếp tục thành công, hành vi sẽ leo thang thành đập phá đồ đạc, xúc phạm người lớn, bỏ học hoặc bỏ nhà đi.
Đặc biệt, ở lứa tuổi tiền dậy thì và dậy thì, khi nhận thức phát triển nhưng kỹ năng kiểm soát cảm xúc chưa hoàn thiện, nhiều trẻ sử dụng những lời đe dọa nghiêm trọng như tự làm hại bản thân hoặc tự tử để gây áp lực lên cha mẹ.
"Đây là giai đoạn rất nguy hiểm. Khi trẻ nhận ra rằng những lời đe dọa có thể khiến người lớn lo sợ và nhượng bộ, hành vi này sẽ tiếp tục được lặp lại và ngày càng khó kiểm soát", BS.CK2 Nguyễn Thanh Sang cảnh báo.
Cái giá phải trả khi cha mẹ "đầu hàng"
Một thực tế phổ biến là nhiều phụ huynh nhận thấy con có dấu hiệu bất thường nhưng vẫn lựa chọn chờ đợi với suy nghĩ "lớn lên sẽ khác". Chính sự trì hoãn này khiến nhiều trẻ mất đi cơ hội can thiệp sớm.
Ban đầu, cha mẹ có thể kiểm soát tình hình bằng sự nhượng bộ hoặc các biện pháp mềm mỏng. Tuy nhiên, khi trẻ lớn dần, sức ảnh hưởng của cha mẹ giảm xuống trong khi hành vi chống đối ngày càng mạnh hơn. Nhiều gia đình rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, bất lực và kiệt quệ về tinh thần vì không còn khả năng kiểm soát con cái.
Theo các chuyên gia tâm thần học, ODD không chỉ ảnh hưởng đến tuổi thơ mà còn có thể để lại hậu quả lâu dài nếu không được điều trị.
Về mặt xã hội, trẻ dễ hình thành tính cách ích kỷ, hung hăng, thiếu khả năng hợp tác và khó thích nghi với các quy tắc chung. Những trẻ này thường gặp khó khăn trong học tập, công việc cũng như xây dựng các mối quan hệ xã hội lành mạnh.
Về mặt sức khỏe tâm thần, ODD có thể là bước khởi đầu của những rối loạn nghiêm trọng hơn như Rối loạn hành vi (Conduct Disorder) hoặc Rối loạn nhân cách chống đối xã hội khi trưởng thành.
Đáng lo ngại hơn, khi bước ra môi trường xã hội, nơi không còn sự bao bọc và nhượng bộ của gia đình, những trẻ thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc và chấp nhận giới hạn dễ bị lôi kéo vào các hành vi nguy cơ như nghiện game, sử dụng chất kích thích, tham gia các nhóm bạn xấu hoặc vi phạm pháp luật.
Yêu thương cần đi cùng nguyên tắc
Trước thực trạng ngày càng nhiều trẻ mắc rối loạn bướng bỉnh chống đối, các chuyên gia khuyến cáo phụ huynh cần thay đổi quan điểm nuôi dạy con ngay từ những năm đầu đời.
Theo BS.CK2 Nguyễn Thanh Sang, điều quan trọng trước tiên là cha mẹ phải phân biệt được đâu là những biểu hiện chống đối mang tính giai đoạn phát triển và đâu là dấu hiệu bệnh lý.
Ở các cột mốc như tuổi lên 3 hoặc khoảng 7–8 tuổi, trẻ thường có nhu cầu khẳng định cái tôi nên có thể xuất hiện những phản ứng phản kháng nhất định. Tuy nhiên, nếu hành vi chống đối kéo dài trên 6 tháng, xuất hiện ở nhiều môi trường khác nhau và gây ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, sinh hoạt thì cần được đánh giá chuyên môn.
Bên cạnh đó, việc thiết lập giới hạn rõ ràng trong gia đình đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Trẻ cần hiểu rằng không phải mọi mong muốn đều được đáp ứng và mỗi hành vi đều có hậu quả tương ứng. Khi đã đặt ra quy tắc, cha mẹ cần duy trì sự nhất quán, tránh tình trạng hôm nay nghiêm khắc nhưng ngày mai lại nhượng bộ.
Các chuyên gia cũng khuyến khích phụ huynh dành nhiều thời gian trò chuyện, lắng nghe cảm xúc của con, đồng thời khen ngợi những hành vi tích cực thay vì chỉ tập trung vào sai phạm. Môi trường gia đình ổn định, yêu thương nhưng có nguyên tắc sẽ giúp trẻ học cách kiểm soát cảm xúc và tôn trọng giới hạn của người khác.
Đặc biệt, ngay khi nhận thấy con có những biểu hiện bất thường vượt quá khả năng xử lý của gia đình, phụ huynh nên chủ động đưa trẻ đến các cơ sở chuyên khoa tâm lý hoặc tâm thần nhi để được đánh giá và can thiệp sớm.
"Can thiệp càng sớm, hiệu quả điều trị càng cao. Điều trị không chỉ giúp điều chỉnh hành vi của trẻ mà còn hỗ trợ cha mẹ xây dựng phương pháp giáo dục phù hợp, góp phần hàn gắn những rạn nứt trong mối quan hệ gia đình", BS.CK2 Nguyễn Thanh Sang nhấn mạnh.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi trẻ em được chăm sóc đầy đủ về vật chất nhưng đôi khi thiếu những giới hạn cần thiết trong giáo dục, rối loạn bướng bỉnh chống đối đang trở thành lời cảnh báo đối với nhiều gia đình. Yêu thương con là điều cần thiết, nhưng yêu thương đúng cách mới là nền tảng giúp trẻ trưởng thành khỏe mạnh về cả thể chất lẫn tinh thần.
Tấn Tài