Những năm gần đây, thị trường lao động Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển dịch mạnh mẽ. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, xu hướng tự động hóa trong sản xuất cùng với những biến động của kinh tế thế giới vừa tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới, vừa đặt ra không ít thách thức đối với người lao động.
Theo số liệu thống kê, năm 2025 cả nước có khoảng 1,07 triệu người thất nghiệp trong độ tuổi lao động, tương đương tỷ lệ 2,22%. Dù mức này vẫn được đánh giá thấp so với nhiều quốc gia trong khu vực, nhưng đằng sau con số đó là nguy cơ mất việc của không ít lao động khi doanh nghiệp tái cơ cấu sản xuất, cắt giảm nhân sự hoặc chuyển đổi công nghệ.
Người lao động làm thủ tục hưởng bảo hiểm thất nghiệp tại Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội. (Ảnh: Internet.)
Trong quá trình chuyển dịch này, nhóm chịu tác động rõ nhất thường là lao động phổ thông, lao động lớn tuổi hoặc những người có trình độ chuyên môn thấp. Khi các doanh nghiệp áp dụng dây chuyền sản xuất tự động hoặc hệ thống quản trị thông minh, nhiều công việc mang tính lặp lại, giản đơn dần bị thay thế bởi máy móc và công nghệ.
Nếu không có hệ thống an sinh đủ mạnh để hỗ trợ kịp thời, việc mất việc làm có thể kéo theo nhiều hệ lụy. Không chỉ khiến người lao động và gia đình gặp khó khăn về tài chính, thất nghiệp kéo dài còn làm gia tăng nguy cơ nghèo hóa, gây bất ổn xã hội và lãng phí nguồn nhân lực.
Trong bối cảnh đó, bảo hiểm thất nghiệp được thiết kế như một công cụ quan trọng của hệ thống an sinh xã hội nhằm hỗ trợ người lao động vượt qua giai đoạn khó khăn khi mất việc. Chính sách này được triển khai tại Việt Nam từ năm 2009 và ngày càng được hoàn thiện để phù hợp với sự thay đổi của thị trường lao động.
Theo quy định của Luật Việc làm năm 2025, Quỹ BHTN được hình thành từ sự đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và sự hỗ trợ của Nhà nước. Cụ thể, người lao động đóng tối đa 1% tiền lương tháng; người sử dụng lao động đóng tối đa 1% quỹ tiền lương của những lao động đang tham gia BHTN; đồng thời ngân sách nhà nước hỗ trợ để bảo đảm sự ổn định và bền vững của quỹ.
Với cơ chế đóng – hưởng và chia sẻ rủi ro này, BHTN không chỉ là khoản trợ cấp tạm thời mà còn trở thành "lưới an sinh" quan trọng, giúp người lao động đứng vững trước những biến động của thị trường lao động.
Trên thực tế, nhiều người lao động vẫn hiểu bảo hiểm thất nghiệp đơn giản là khoản tiền trợ cấp khi mất việc. Tuy nhiên, chính sách này được thiết kế với mục tiêu rộng hơn. Theo quy định của pháp luật về việc làm, người lao động đủ điều kiện hưởng BHTN sẽ được hưởng ba nhóm quyền lợi chính gồm: trợ cấp thất nghiệp, tư vấn – giới thiệu việc làm và hỗ trợ học nghề.
Trong đó, trợ cấp thất nghiệp là khoản hỗ trợ tài chính trực tiếp giúp người lao động duy trì mức sống cơ bản trong thời gian tìm việc mới. Mức trợ cấp hàng tháng bằng 60% mức tiền lương bình quân của 6 tháng liền kề trước khi thất nghiệp.
Thời gian hưởng trợ cấp được tính theo thời gian đóng BHTN. Người lao động đóng từ 12 đến 36 tháng sẽ được hưởng 3 tháng trợ cấp; sau đó cứ mỗi 12 tháng đóng thêm sẽ được cộng thêm 1 tháng trợ cấp, tối đa không quá 12 tháng.
Người lao động làm thủ tục hưởng chế độ bảo hiểm thất nghiệp. (Ảnh minh họa)
Ngoài khoản trợ cấp tiền mặt, người lao động còn được cấp thẻ bảo hiểm y tế trong suốt thời gian hưởng trợ cấp thất nghiệp, giúp họ tiếp cận dịch vụ khám chữa bệnh khi cần thiết mà không phải lo lắng về chi phí y tế.
Không chỉ hỗ trợ tài chính, chính sách BHTN còn tạo điều kiện để người lao động sớm quay trở lại thị trường lao động. Thông qua hệ thống các Trung tâm dịch vụ việc làm, người lao động thất nghiệp được tư vấn nghề nghiệp, định hướng việc làm và kết nối với các doanh nghiệp đang có nhu cầu tuyển dụng. Các trung tâm này đóng vai trò như cầu nối giữa người lao động và thị trường việc làm, góp phần rút ngắn thời gian thất nghiệp.
Bên cạnh đó, chính sách hỗ trợ học nghề giúp người lao động có cơ hội nâng cao kỹ năng hoặc chuyển đổi nghề nghiệp khi thị trường lao động thay đổi. Trong bối cảnh nhiều ngành nghề truyền thống đang thu hẹp, trong khi các lĩnh vực như logistics, thương mại điện tử, công nghệ thông tin hay dịch vụ kỹ thuật lại thiếu hụt nguồn nhân lực, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng trở thành giải pháp quan trọng.
Thực tế cho thấy, nhiều lao động sau khi tham gia các khóa đào tạo nghề ngắn hạn đã tìm được công việc mới với mức thu nhập ổn định hơn. Điều này cho thấy BHTN không chỉ giúp người lao động vượt qua khó khăn trước mắt mà còn tạo điều kiện để họ tái gia nhập thị trường lao động với năng lực cạnh tranh cao hơn.
Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, việc triển khai chính sách BHTN trên thực tế vẫn còn một số khó khăn cần được tháo gỡ. Một trong những vấn đề đáng chú ý là tình trạng doanh nghiệp chậm đóng hoặc trốn đóng BHTN, khiến nhiều người lao động gặp khó khăn khi làm thủ tục hưởng chế độ sau khi mất việc. Trong một số trường hợp, người lao động không thể chốt sổ bảo hiểm do doanh nghiệp còn nợ tiền đóng, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của họ.
Bên cạnh đó, dù số lượng người hưởng trợ cấp thất nghiệp khá lớn, nhưng tỷ lệ người lao động tham gia các khóa đào tạo nghề để chuyển đổi việc làm vẫn chưa cao. Điều này cho thấy nhiều lao động vẫn coi BHTN chủ yếu là khoản trợ cấp tài chính ngắn hạn, thay vì cơ hội để nâng cao kỹ năng và thích ứng với thị trường lao động mới.
Để nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách, các cơ quan quản lý đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, trong đó đẩy mạnh chuyển đổi số trong giải quyết thủ tục hành chính được xem là hướng đi quan trọng.
Hiện nay, người lao động có thể nộp hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp trực tuyến thông qua Cổng Dịch vụ công Quốc gia hoặc cổng dịch vụ công của các bộ, ngành và địa phương. Việc triển khai dịch vụ công trực tuyến giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, giảm chi phí đi lại cho người lao động, đồng thời nâng cao tính minh bạch và đơn giản hóa thủ tục.
Song song với đó, hệ thống sàn giao dịch việc làm cũng đang được nâng cấp, ứng dụng công nghệ dữ liệu để kết nối hiệu quả hơn giữa người tìm việc và doanh nghiệp tuyển dụng. Nhờ vậy, người lao động có thể tiếp cận thông tin tuyển dụng và các chương trình đào tạo nghề một cách nhanh chóng, minh bạch hơn.
Bên cạnh các giải pháp về công nghệ, việc hoàn thiện khung pháp lý cũng đang được chú trọng. Luật Việc làm sửa đổi có hiệu lực từ năm 2026 tiếp tục mở rộng phạm vi tham gia bảo hiểm thất nghiệp, đồng thời điều chỉnh một số quy định nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người lao động tiếp cận các chế độ hỗ trợ.
Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều biến động và quá trình chuyển đổi công nghệ diễn ra ngày càng nhanh chóng, vai trò của bảo hiểm thất nghiệp sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Khi được vận hành hiệu quả, chính sách này không chỉ giúp bảo vệ người lao động trước rủi ro thất nghiệp mà còn góp phần ổn định thị trường lao động, thúc đẩy phát triển kinh tế và bảo đảm an sinh xã hội bền vững.