Bảo hiểm thất nghiệp trước yêu cầu mới của thị trường lao động

Không chỉ là khoản trợ cấp khi mất việc

Thị trường lao động luôn chịu tác động trực tiếp từ diễn biến của nền kinh tế. Chuyển đổi số, tái cơ cấu sản xuất, dịch chuyển chuỗi cung ứng cùng yêu cầu ngày càng cao về chất lượng nhân lực đang làm thay đổi cả việc làm lẫn kỹ năng nghề. Trong bối cảnh đó, nguy cơ mất việc hoặc phải chuyển sang công việc khác có thể xuất hiện với một bộ phận người lao động. Đây cũng là lúc chính sách bảo hiểm thất nghiệp cần phát huy đầy đủ hơn vai trò của mình.

Sau hơn 15 năm triển khai, chính sách bảo hiểm thất nghiệp đã có bước chuyển đáng kể. Nếu trước đây, trợ cấp thất nghiệp là nội dung được quan tâm chủ yếu thì hiện nay, chính sách đã mở rộng sang tư vấn, giới thiệu việc làm, hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng và nâng cao trình độ kỹ năng nghề. Cách tiếp cận này giúp người lao động không chỉ vượt qua khoảng thời gian mất việc mà còn có thêm cơ hội tìm được việc làm mới, phù hợp với năng lực và nhu cầu của thị trường.

Theo Bảo hiểm xã hội Việt Nam, trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn hệ thống đã tiếp nhận 332.629 quyết định hưởng trợ cấp thất nghiệp và 7.975 quyết định hỗ trợ người lao động tham gia đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề.

Tổng kinh phí chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp trong thời gian này khoảng 181.736 tỷ đồng. Nguồn lực này góp phần bảo đảm quyền lợi của người tham gia, đồng thời hỗ trợ người lao động duy trì cuộc sống trong giai đoạn gặp khó khăn về việc làm.

Cùng với đó, thị trường lao động ghi nhận một số tín hiệu tích cực. Đến hết tháng 6/2026, hệ thống Trung tâm Dịch vụ việc làm trên cả nước đã tư vấn, giới thiệu việc làm cho hơn 1,2 triệu lượt người, tăng trên 20% so với cùng kỳ năm trước. Số người nộp hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp khoảng 420.000 người, giảm khoảng 2%, số người có quyết định hưởng trợ cấp thất nghiệp khoảng 380.000 người, giảm gần 1% so với cùng kỳ năm 2025.

Những con số này cho thấy khả năng hấp thụ lao động đang từng bước được cải thiện. Thị trường tiếp tục duy trì đà phục hồi và chưa xuất hiện tình trạng cắt giảm nhân sự trên diện rộng như giai đoạn chịu ảnh hưởng nặng nề của đại dịch COVID-19.

Tuy nhiên, thị trường lao động đang cho thấy sự phân hóa ngày càng rõ về nhu cầu nhân lực. Các lĩnh vực như điện tử, bán dẫn, logistics, công nghệ thông tin, năng lượng xanh và sản xuất thông minh cần nhiều lao động có kỹ năng. Ở chiều ngược lại, một bộ phận lao động trong các ngành nghề truyền thống có thể gặp khó khăn khi yêu cầu công việc thay đổi.

Khoảng cách giữa cung và cầu lao động vì thế không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở chất lượng và kỹ năng. Đây là dư địa để chính sách bảo hiểm thất nghiệp phát huy vai trò thông qua tư vấn nghề nghiệp, kết nối việc làm và hỗ trợ đào tạo lại.

Thực tế thị trường cho thấy một công việc ổn định không còn đồng nghĩa với việc người lao động có thể sử dụng một bộ kỹ năng trong thời gian dài. Khi công nghệ và phương thức sản xuất thay đổi nhanh, việc cập nhật kiến thức, bổ sung kỹ năng trở thành yêu cầu thường xuyên. Do đó, hỗ trợ đào tạo nghề cần được nhìn nhận như một giải pháp giúp người lao động duy trì khả năng cạnh tranh trên thị trường, thay vì chỉ là một quyền lợi bổ sung trong thời gian thất nghiệp.

Dù vậy, số người được hỗ trợ đào tạo nghề từ Quỹ bảo hiểm thất nghiệp vẫn còn khá khiêm tốn nếu đặt cạnh lượng người hưởng trợ cấp thất nghiệp. Điều này cho thấy cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, hệ thống dịch vụ việc làm, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Mục tiêu là xây dựng các chương trình đào tạo sát với nhu cầu tuyển dụng, để người lao động sau khi được hỗ trợ có thể nhanh chóng tìm được việc làm phù hợp.

Trong điều kiện kinh tế thế giới còn nhiều biến động, chuyển đổi số diễn ra mạnh và chuỗi cung ứng liên tục dịch chuyển, bảo hiểm thất nghiệp cũng cần được nhìn nhận như một công cụ có khả năng ứng phó với biến động thị trường. Không chỉ bảo đảm nguồn lực chi trả trợ cấp, chính sách còn có thể góp phần duy trì khả năng có việc làm của người lao động và hỗ trợ doanh nghiệp giữ chân, phát triển nguồn nhân lực trong những giai đoạn khó khăn.

Định hướng này được thể hiện rõ hơn trong Luật Việc làm năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Luật bổ sung cơ sở pháp lý để Chính phủ chủ động quyết định các biện pháp hỗ trợ từ Quỹ bảo hiểm thất nghiệp khi phát sinh những tình huống bất khả kháng theo quy định. Đây là cơ sở để chính sách có thể phản ứng linh hoạt hơn trước những cú sốc của nền kinh tế, qua đó hạn chế tác động đến việc làm và thu nhập của người lao động.

Chủ động đón đầu nhu cầu việc làm

Cùng với sự thay đổi của chính sách, hệ thống Trung tâm Dịch vụ việc làm cũng đang từng bước chuyển từ cách làm thiên về giải quyết thủ tục sang cung cấp các dịch vụ hỗ trợ việc làm. Việc tổ chức các phiên giao dịch việc làm trực tiếp và trực tuyến, kết nối doanh nghiệp với người tìm việc, tư vấn nghề nghiệp và tuyển dụng theo nhu cầu thực tế đã tạo thêm kênh để người lao động nhanh chóng tìm được việc làm sau khi mất việc.

Dù vậy, yêu cầu của thị trường hiện nay đòi hỏi hệ thống này phải tiến thêm một bước. Trong đó, năng lực dự báo thị trường lao động là một trong những vấn đề cần được chú trọng.

Ở một số địa phương, thông tin về nhu cầu tuyển dụng, cơ cấu ngành nghề, yêu cầu kỹ năng hay xu hướng dịch chuyển lao động chưa được cập nhật thường xuyên. Khi dữ liệu chưa đầy đủ, việc tư vấn nghề nghiệp và xây dựng chương trình đào tạo khó tránh khỏi tình trạng chưa sát với nhu cầu thực tế.

Luật Việc làm năm 2025 cũng chú trọng nâng cao năng lực dự báo, phân tích thị trường lao động. Khi dữ liệu được xây dựng đồng bộ và cập nhật thường xuyên, cơ quan quản lý sẽ có thêm cơ sở để nhận diện xu hướng việc làm, dự báo nhu cầu nhân lực theo ngành, địa phương và chủ động đưa ra giải pháp phù hợp. Đây cũng là tiền đề để nguồn Quỹ bảo hiểm thất nghiệp được sử dụng hiệu quả hơn, đúng đối tượng và đúng mục đích.

Một nhiệm vụ khác là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý và tổ chức thực hiện chính sách. Việc liên thông dữ liệu giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan quản lý lao động, cơ sở đào tạo nghề và hệ thống dịch vụ việc làm có thể giúp rút ngắn thời gian xử lý, giảm chi phí hành chính.

Quan trọng hơn, dữ liệu được kết nối sẽ giúp theo dõi sát hơn diễn biến của thị trường lao động. Những ngành nghề hoặc địa bàn có nguy cơ mất cân đối cung - cầu có thể được nhận diện sớm, từ đó có phương án đào tạo, kết nối việc làm hoặc hỗ trợ phù hợp.

Doanh nghiệp cũng cần tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo và phát triển kỹ năng cho người lao động. Những chương trình được thiết kế dựa trên nhu cầu tuyển dụng cụ thể sẽ có khả năng đáp ứng thị trường tốt hơn, đồng thời giúp người lao động rút ngắn thời gian thích nghi với công việc mới.

Đây là hướng đi phù hợp với một thị trường lao động mà kỹ năng nghề nghiệp ngày càng phải được cập nhật liên tục. Người lao động cần học tập trong suốt quá trình làm việc, còn doanh nghiệp cần có vai trò rõ hơn trong việc xác định nhu cầu nhân lực và kỹ năng.

Trong thời gian tới, cùng với việc triển khai đồng bộ Luật Việc làm năm 2025, việc quản lý và sử dụng Quỹ bảo hiểm thất nghiệp cần tiếp tục đặt trên các nguyên tắc công khai, minh bạch, an toàn và bền vững. Khi nguồn lực này được sử dụng đúng trọng tâm, bảo hiểm thất nghiệp sẽ không chỉ là điểm tựa tài chính lúc người lao động mất việc mà còn trở thành công cụ hỗ trợ họ quay lại thị trường nhanh hơn, thích ứng tốt hơn với những thay đổi của việc làm.

Đoàn Văn