Bảo hiểm thất nghiệp: Từ trợ cấp đến đồng hành cùng người lao động

Thị trường lao động đang đứng trước nhiều thay đổi. Sự phát triển của công nghệ, quá trình chuyển đổi số hay những biến động của kinh tế thế giới buộc nhiều doanh nghiệp phải điều chỉnh phương án sản xuất, tinh gọn bộ máy hoặc cơ cấu lại lao động. Điều đó đồng nghĩa nguy cơ mất việc vẫn hiện hữu đối với không ít người lao động.

Trong bối cảnh ấy, bảo hiểm thất nghiệp không còn được nhìn nhận đơn thuần là khoản trợ cấp khi người lao động mất việc. Chính sách này đang từng bước mở rộng chức năng, hướng đến mục tiêu hỗ trợ người lao động sớm tìm được việc làm mới và ổn định cuộc sống.

Theo đánh giá của Cục Việc làm (Bộ Nội vụ), nhiều quy định của chính sách bảo hiểm thất nghiệp đã được điều chỉnh theo hướng phù hợp hơn với thực tế. Người tham gia không chỉ có thêm quyền lợi mà việc tiếp cận các chế độ hỗ trợ cũng trở nên thuận lợi hơn so với trước.

Mức hưởng được giữ ổn định để bảo đảm cân bằng giữa hỗ trợ và tạo động lực tìm việc

Luật Việc làm năm 2025 tiếp tục kế thừa nguyên tắc đóng - hưởng của Luật Việc làm năm 2013. Theo quy định, mức trợ cấp thất nghiệp hằng tháng vẫn bằng 60% mức bình quân tiền lương của 6 tháng đã đóng bảo hiểm thất nghiệp trước khi người lao động chấm dứt việc làm.

Ông Trần Tuấn Tú, Trưởng phòng Bảo hiểm thất nghiệp, Cục Việc làm, cho biết các quy định mới được xây dựng theo hướng chặt chẽ hơn, song vẫn bảo đảm tính linh hoạt trong quá trình thực hiện.

Việc duy trì mức hưởng 60% cũng đã được cân nhắc trên nhiều phương diện, từ khả năng cân đối Quỹ bảo hiểm thất nghiệp đến kinh nghiệm của nhiều quốc gia.

"Nếu mức hưởng quá cao, chẳng hạn 70% hoặc 80%, sẽ làm giảm động lực quay trở lại làm việc của người lao động", ông Tú nhận định.

Theo ông, mức hưởng hiện nay vừa giúp người lao động có nguồn tài chính trong thời gian tìm việc, vừa khuyến khích họ sớm quay trở lại thị trường lao động thay vì phụ thuộc vào trợ cấp.

Giá trị của bảo hiểm thất nghiệp hiện cũng không dừng ở khoản hỗ trợ hằng tháng. Người lao động còn được tư vấn nghề nghiệp, giới thiệu việc làm, hỗ trợ học nghề và nâng cao kỹ năng để thích ứng với yêu cầu tuyển dụng ngày càng thay đổi.

Đến hết năm 2025, cả nước có khoảng 1,07 triệu người thất nghiệp trong độ tuổi lao động, tương ứng tỷ lệ 2,22%. Dù vẫn thấp hơn so với nhiều quốc gia trong khu vực, con số này cho thấy áp lực đối với thị trường lao động vẫn còn khi nhiều doanh nghiệp tiếp tục tái cơ cấu, cắt giảm nhân sự hoặc chuyển đổi công nghệ.

Những lao động phổ thông, lao động lớn tuổi hay người có trình độ chuyên môn thấp thường chịu ảnh hưởng rõ nhất trong các đợt biến động này. Nếu thiếu sự hỗ trợ kịp thời, việc mất việc làm có thể kéo theo hàng loạt hệ lụy về thu nhập, đời sống và khả năng quay trở lại thị trường lao động.

Quyền lợi được mở rộng, trách nhiệm cũng được quy định rõ hơn

Theo bà Nguyễn Văn Hạnh Thục, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm TP.HCM, hệ thống trung tâm dịch vụ việc làm hiện không chỉ tiếp nhận và giải quyết hồ sơ hưởng bảo hiểm thất nghiệp mà còn hỗ trợ người lao động tìm kiếm cơ hội việc làm mới.

Thông qua hoạt động tư vấn nghề nghiệp, kết nối tuyển dụng và đào tạo nghề ngắn hạn, nhiều người đã nhanh chóng tìm được công việc phù hợp với mức thu nhập ổn định hơn sau thời gian thất nghiệp.

Đó cũng là mục tiêu mà chính sách bảo hiểm thất nghiệp đang hướng tới, thay vì chỉ chi trả trợ cấp như trước đây.

Song song với việc mở rộng quyền lợi, Luật Việc làm năm 2025 quy định cụ thể trách nhiệm của người lao động, người sử dụng lao động và các cơ quan liên quan trong quá trình thực hiện chính sách.

Hiện Bộ Nội vụ đang xây dựng dự thảo sửa đổi Nghị định số 12/2022/NĐ-CP nhằm bổ sung các quy định xử phạt để bảo đảm thống nhất với Luật Việc làm năm 2025 và Nghị định số 374/2025/NĐ-CP.

Đáng chú ý, nếu doanh nghiệp không đóng, chậm đóng hoặc không hoàn tất thủ tục xác nhận thời gian tham gia bảo hiểm thất nghiệp khiến người lao động không được giải quyết chế độ, doanh nghiệp phải bồi hoàn phần quyền lợi bị ảnh hưởng.

Trong trường hợp quyền lợi hợp pháp không được bảo đảm, người lao động có quyền khởi kiện để yêu cầu doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ. Bởi trên thực tế, khoản đóng bảo hiểm thất nghiệp đã được trích từ tiền lương của người lao động hằng tháng, nên việc chậm đóng hoặc trốn đóng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của họ.

Ngoài các chế tài xử phạt hành chính, Bộ luật Hình sự năm 2015 và các văn bản hướng dẫn cũng quy định việc xử lý đối với các hành vi trốn đóng, gian lận hoặc giả mạo hồ sơ để trục lợi bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm y tế.

Việc hoàn thiện chính sách bảo hiểm thất nghiệp theo Luật Việc làm năm 2025 cho thấy định hướng chuyển từ hỗ trợ thụ động sang hỗ trợ người lao động quay trở lại việc làm. Khi quyền lợi được mở rộng, trách nhiệm của doanh nghiệp được quy định rõ ràng hơn và các dịch vụ tư vấn, đào tạo nghề tiếp tục được phát huy, bảo hiểm thất nghiệp sẽ không chỉ là "phao cứu sinh" trong giai đoạn mất việc mà còn trở thành bệ đỡ để người lao động sớm ổn định việc làm và cuộc sống.

Đoàn Văn