Cuộc cách mạng robot: 20% lao động Việt đứng trước bờ vực thất nghiệp
Theo báo cáo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), khoảng 20% công việc tại Việt Nam có nguy cơ bị thay thế bởi robot và trí tuệ nhân tạo (AI) vào năm 2025. Ngân hàng Thế giới (WB) cũng cảnh báo Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có rủi ro cao do tỷ trọng lao động trình độ thấp chiếm tới 75% tính đến năm 2023.
Với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và robot, đang dần thay thế nhiều vị trí lao động, đặc biệt trong các ngành như dệt may, da giày và lắp ráp điện tử. Các doanh nghiệp ngày càng ưu tiên đầu tư vào công nghệ để tăng năng suất và giảm chi phí, dẫn đến việc cắt giảm nhân sự ở các vị trí không còn cần thiết.
Không chỉ vậy, đứng trước nhiều biến động của thị trường lao động, các doanh nghiệp có nhiều sự điều chỉnh trong chiến lược tuyển dụng, ưu tiên nhân sự có kinh nghiệm. Theo báo cáo thị trường từ nền tảng công nghệ tuyển dụng Joboko, nhu cầu tuyển dụng nhân sự có kinh nghiệm từ 01 - 03 năm tăng nhẹ, trong khi đó số lượng việc làm dành cho các ứng viên là sinh viên mới ra trường giảm mạnh tới 27,6%. Điều này phản ánh rõ rệt xu hướng tuyển dụng tập trung vào nhóm lao động đã có kinh nghiệm, khả năng làm việc ổn định đồng thời cắt giảm nhân sự chưa có kinh nghiệm.
Khủng hoảng kinh tế toàn cầu và áp lực cắt giảm nhân sự
Năm 2025 đang được dự báo là năm kinh tế toàn cầu đối mặt với "cơn bão hoàn hảo" khi ba yếu tố tiêu cực cùng hội tụ: lạm phát dai dẳng, chuỗi cung ứng đứt gãy và chiến tranh thương mại leo thang. Theo phân tích mới nhất của Ngân hàng Thế giới (WB), tăng trưởng GDP toàn cầu có thể chỉ đạt 2.9% - mức thấp nhất kể từ khủng hoảng tài chính 2008. Đối với nền kinh tế mở như Việt Nam, đây là mối đe dọa nghiêm trọng khi xuất khẩu chiếm tới 70% GDP.
Ngành dệt may của xuất khẩu Việt Nam đang chứng kiến sự sụt giảm đơn hàng chưa từng có. Báo cáo quý II/2024 của Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS) cho thấy, tổng đơn hàng giảm 35-40% so với cùng kỳ, buộc các doanh nghiệp phải cắt giảm ít nhất 300.000 lao động. Ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch VITAS chia sẻ: "Chúng tôi đang chứng kiến làn sóng sa thải lớn nhất trong 20 năm qua, khi các thị trường truyền thống như EU, Mỹ siết chặt nhập khẩu".
Không chỉ dệt may, ngành điện tử - linh kiện cũng chịu áp lực nặng nề. Tập đoàn Samsung Việt Nam đã thông báo kế hoạch giảm 30% sản lượng tại các nhà máy ở Bắc Ninh, Thái Nguyên, dự kiến ảnh hưởng đến 50.000 lao động trực tiếp và gián tiếp.
Bên cạnh đó, năm 2025, thị trường lao động Việt Nam đang trải qua sự phân hóa sâu sắc chưa từng có giữa các nhóm ngành, đồng thời quá trình chuyển dịch cơ cấu cũng gây ra tình trạng mất cân đối nghiêm trọng. Theo dự báo của Bộ Thông tin và Truyền thông, nhu cầu nhân lực công nghệ số sẽ tăng 47% so với 2023, trong khi đó các ngành sản xuất truyền thống đồng loạt báo động đỏ về tình trạng dư thừa lao động.
Sự chênh lệch này không đơn thuần là quy luật cung - cầu, mà phản ánh "đứt gãy hệ thống" trong đào tạo nguồn nhân lực dẫn đến nhiều lao động truyền thống lại thiếu kỹ năng cần thiết để chuyển đổi nghề nghiệp. Chị Nguyễn Thị Hồng (35 tuổi, công nhân may tại Hưng Yên) chia sẻ: "Tôi chỉ biết may đường thẳng, đường cong trên vải. Giờ máy móc làm hết, muốn học nghề mới nhưng không biết bắt đầu từ đâu”.
“Lối thoát” nào cho người lao động giữa xu thế mất việc làm?
Trước những thách thức trên, chính sách bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ người lao động. Theo số liệu từ Bảo hiểm Xã hội Việt Nam, năm 2023 có khoảng 1,2 triệu người hưởng trợ cấp thất nghiệp, tăng 15% so với năm trước đó. Mức hỗ trợ trung bình dao động từ 3 đến 5 triệu đồng mỗi tháng, với thời gian hưởng tối đa là 12 tháng theo quy định của Luật Việc làm 2013.
Một trong những điểm tích cực của chính sách BHTN là việc kết hợp hỗ trợ tài chính với các khóa đào tạo nghề miễn phí. Năm 2023, khoảng 45.000 người thất nghiệp đã được đào tạo lại thông qua Quỹ BHTN, giúp họ có cơ hội tìm kiếm việc làm mới trong các lĩnh vực có nhu cầu cao.
Tuy nhiên, chính sách BHTN hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế. Theo thống kê, chỉ khoảng 30% lao động thất nghiệp đủ điều kiện hưởng trợ cấp do quy định phải đóng đủ 12 tháng trong vòng 24 tháng gần nhất. Bên cạnh đó, thủ tục hành chính phức tạp cũng là rào cản lớn, với 40% người lao động phàn nàn về giấy tờ trong một khảo sát của VietnamWorks.
Để nâng cao hiệu quả của BHTN, các chuyên gia đề xuất một số giải pháp như mở rộng đối tượng tham gia để bao gồm cả lao động tự do và lao động tạm thời theo hợp đồng (gig worker), tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp và trường nghề để đào tạo kỹ năng sát với nhu cầu thực tế, và ứng dụng công nghệ để đơn giản hóa thủ tục. Thành phố Hồ Chí Minh đã bắt đầu thí điểm sử dụng AI trong giải quyết hồ sơ BHTN từ năm 2024, và mô hình này có thể được nhân rộng trên toàn quốc.
Bên cạnh đó, nhiều cử tri đã đề xuất tăng mức hưởng trợ cấp thất nghiệp từ 60% lên 75% mức lương trung bình trước khi thất nghiệp, nhằm đảm bảo mức sống tối thiểu cho người lao động. Tuy nhiên, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cho rằng trợ cấp thất nghiệp là chế độ ngắn hạn, hỗ trợ chỉ một phần thu nhập, nhằm khuyến khích người lao động nhanh chóng tìm kiếm việc làm mới. Đồng thời, dự thảo Luật Việc làm (sửa đổi) cũng đang được xây dựng để cập nhật và hoàn thiện các quy định về BHTN, nhằm tăng cường hỗ trợ người lao động và người sử dụng lao động duy trì việc làm, hạn chế thất nghiệp.
Năm 2025 có thể là một giai đoạn đầy thử thách đối với thị trường lao động Việt Nam, nhưng cũng mở ra cơ hội để cải cách hệ thống an sinh xã hội. Chính sách bảo hiểm thất nghiệp cần trở nên linh hoạt và bao trùm hơn, kết hợp chặt chẽ với các chương trình đào tạo kỹ năng, để giúp người lao động thích ứng với những thay đổi của thị trường. Sự chung tay của nhà nước, doanh nghiệp và bản thân người lao động sẽ là yếu tố quyết định để biến những rủi ro thành cơ hội phát triển mới.
Quỳnh Chi