1. Đặt vấn đề
Sự phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi sâu sắc mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có giáo dục - đào tạo. Đối với các nhà trường Quân đội, việc ứng dụng CNTT vào dạy học không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là yêu cầu quan trọng nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng mục tiêu xây dựng quân đội "cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại". Học viên trong các nhà trường Quân đội là lực lượng kế cận trực tiếp tham gia quản lý, chỉ huy và sử dụng vũ khí, trang bị kỹ thuật hiện đại. Do đó, việc bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng CNTT trong học tập sẽ giúp học viên nâng cao năng lực tự học, khả năng tiếp cận tri thức mới, đồng thời hình thành tư duy số và phong cách làm việc khoa học trong môi trường quân sự hiện đại.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý luận về bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, kỹ năng ứng dụng CNTT đã trở thành một trong những năng lực cốt lõi của người học hiện đại. Về phương diện lý luận, kỹ năng ứng dụng CNTT trong học tập được hiểu là khả năng sử dụng các công cụ, phương tiện và nền tảng số một cách hiệu quả, an toàn và phù hợp nhằm phục vụ quá trình tiếp nhận tri thức, nghiên cứu khoa học và giải quyết các nhiệm vụ học tập. Kỹ năng này không chỉ bao gồm thao tác kỹ thuật như sử dụng máy tính, phần mềm, internet mà còn bao hàm năng lực tư duy số, khả năng tìm kiếm, đánh giá, xử lý và vận dụng thông tin trong môi trường số.
Xét về cấu trúc, kỹ năng ứng dụng CNTT trong học tập của học viên có thể được phân thành một số thành tố cơ bản. Trước hết là kỹ năng khai thác và xử lý thông tin số, thể hiện ở khả năng tìm kiếm, lựa chọn, đánh giá độ tin cậy của nguồn thông tin và sử dụng thông tin một cách khoa học, hiệu quả. Thứ hai là kỹ năng sử dụng các công cụ và phần mềm học tập như phần mềm soạn thảo văn bản, trình chiếu, bảng tính, các phần mềm chuyên ngành và hệ thống quản lý học tập trực tuyến. Thứ ba là kỹ năng học tập và làm việc trên môi trường số, bao gồm tham gia lớp học trực tuyến, làm việc nhóm qua các nền tảng số, trao đổi học thuật và quản lý tiến trình học tập cá nhân. Thứ tư là kỹ năng bảo đảm an toàn, an ninh thông tin, thể hiện ở việc sử dụng CNTT đúng quy định, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tuân thủ các nguyên tắc bảo mật, đặc biệt trong môi trường quân sự.
Trong các nhà trường Quân đội, kỹ năng ứng dụng CNTT mang những đặc thù riêng so với môi trường dân sự. Việc sử dụng CNTT không chỉ phục vụ học tập mà còn gắn với yêu cầu huấn luyện, chỉ huy, quản lý bộ đội và sử dụng vũ khí, trang bị kỹ thuật hiện đại. Do đó, kỹ năng CNTT của học viên cần bảo đảm tính chính xác, kỷ luật, an toàn và bảo mật cao. Học viên không chỉ cần thành thạo các công cụ công nghệ mà còn phải có ý thức chấp hành nghiêm các quy định về bảo vệ bí mật quân sự, an ninh mạng và sử dụng hệ thống thông tin trong quân đội.
Từ góc độ khoa học giáo dục, bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng CNTT là một quá trình sư phạm có mục đích, có kế hoạch và được tổ chức chặt chẽ nhằm hình thành và phát triển năng lực công nghệ cho người học. Quá trình này không diễn ra một cách tự phát mà cần có sự tác động đồng bộ của các chủ thể giáo dục, bao gồm cấp ủy, chỉ huy, đội ngũ giảng viên và các tổ chức trong nhà trường. Nội dung bồi dưỡng cần được tích hợp trong chương trình đào tạo, kết hợp giữa giảng dạy lý thuyết với thực hành, giữa học tập trên lớp với tự học và trải nghiệm trong môi trường số. Bên cạnh đó, việc bồi dưỡng kỹ năng CNTT cho học viên cần gắn với các lý thuyết dạy học hiện đại như dạy học tích cực, dạy học dựa trên năng lực và dạy học trong môi trường số. Những lý thuyết này nhấn mạnh vai trò chủ thể của người học, khuyến khích học viên chủ động khám phá tri thức, phát triển kỹ năng thông qua trải nghiệm và thực hành. Đồng thời, việc ứng dụng các mô hình như học tập trực tuyến, học tập kết hợp (blended learning), lớp học đảo ngược sẽ tạo điều kiện để học viên phát huy tối đa khả năng tự học, tư duy sáng tạo và năng lực thích ứng với môi trường công nghệ. Như vậy, có thể khẳng định, bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng CNTT trong học tập cho học viên ở nhà trường Quân đội là một quá trình toàn diện, lâu dài và có tính hệ thống. Quá trình này không chỉ nhằm trang bị kỹ năng sử dụng công nghệ mà còn hướng tới hình thành tư duy số, phương pháp học tập hiện đại và ý thức sử dụng công nghệ an toàn, hiệu quả. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội hiện đại trong kỷ nguyên số.
2.2. Thực trạng bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin trong học tập của học viên ở nhà trường Quân đội hiện nay
Trong những năm gần đây, quán triệt chủ trương chuyển đổi số quốc gia và định hướng xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại, các nhà trường Quân đội đã quan tâm đầu tư, từng bước nâng cao chất lượng bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng CNTT cho học viên. Hệ thống hạ tầng CNTT được chú trọng xây dựng và nâng cấp, nhiều đơn vị đã triển khai mạng nội bộ, phòng máy tính, phòng học đa phương tiện và bước đầu hình thành mô hình lớp học thông minh. Các hệ thống quản lý học tập trực tuyến (LMS), thư viện số, kho học liệu điện tử được đưa vào sử dụng, tạo điều kiện thuận lợi để học viên tiếp cận tri thức nhanh chóng, đa dạng và linh hoạt hơn.
Cùng với đó, đội ngũ giảng viên đã có sự chuyển biến tích cực trong việc ứng dụng CNTT vào giảng dạy. Nhiều bài giảng điện tử, bài giảng e-learning, video mô phỏng, hình ảnh trực quan được sử dụng, góp phần nâng cao tính sinh động, trực quan và hiệu quả truyền đạt kiến thức. Một số môn học chuyên ngành đã bước đầu ứng dụng các phần mềm mô phỏng, công cụ hỗ trợ phân tích, giúp học viên tiếp cận gần hơn với thực tiễn huấn luyện và chiến đấu. Phương thức tổ chức dạy học cũng từng bước đổi mới theo hướng kết hợp giữa trực tiếp và trực tuyến, tạo điều kiện để học viên chủ động hơn trong quá trình học tập.
Nhận thức của học viên về vai trò của CNTT trong học tập ngày càng được nâng cao. Phần lớn học viên đã biết sử dụng các thiết bị số và phần mềm cơ bản để phục vụ học tập như soạn thảo văn bản, trình chiếu, tra cứu tài liệu trên internet, tham gia lớp học trực tuyến và làm bài tập trên hệ thống số. Một số học viên tích cực khai thác các nguồn tài nguyên học tập mở, tham gia các diễn đàn học thuật, ứng dụng CNTT trong nghiên cứu khoa học, xây dựng mô hình, phần mềm phục vụ học tập và huấn luyện. Điều này cho thấy kỹ năng ứng dụng CNTT của học viên đã có những bước phát triển nhất định, góp phần nâng cao chất lượng học tập và nghiên cứu.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thực trạng bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng CNTT trong học tập của học viên ở các nhà trường Quân đội vẫn còn bộc lộ một số hạn chế. Trước hết, trình độ và kỹ năng CNTT của học viên chưa đồng đều, còn có sự chênh lệch giữa các đối tượng, ngành học và đơn vị đào tạo. Một bộ phận học viên mới chỉ dừng lại ở việc sử dụng các công cụ cơ bản, chưa biết khai thác sâu các phần mềm chuyên ngành, các hệ thống học tập trực tuyến hoặc các công cụ hỗ trợ phân tích dữ liệu. Bên cạnh đó, việc ứng dụng CNTT trong học tập ở một số trường hợp còn mang tính hình thức, chưa thực sự gắn với giải quyết các nhiệm vụ học tập cụ thể. Nhiều học viên chưa hình thành được phương pháp học tập trên môi trường số một cách khoa học, còn phụ thuộc vào cách học truyền thống, chưa phát huy được tính chủ động, sáng tạo. Kỹ năng tìm kiếm, đánh giá và chọn lọc thông tin trên internet còn hạn chế, dễ bị ảnh hưởng bởi thông tin thiếu chính xác hoặc không phù hợp. Một vấn đề đáng chú ý khác là kỹ năng bảo đảm an toàn, an ninh thông tin của học viên chưa cao. Một số học viên chưa nhận thức đầy đủ về các nguy cơ mất an toàn thông tin, chưa tuân thủ nghiêm các quy định về sử dụng thiết bị công nghệ và mạng internet trong môi trường quân sự. Điều này tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến bảo mật thông tin và an toàn hệ thống. Ngoài ra, việc tổ chức bồi dưỡng kỹ năng CNTT ở một số nhà trường còn thiếu tính hệ thống, chưa có chương trình riêng biệt hoặc chưa được tích hợp chặt chẽ trong chương trình đào tạo. Hạ tầng CNTT ở một số đơn vị còn hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu học tập và nghiên cứu trong điều kiện chuyển đổi số.
Những hạn chế trên cho thấy việc bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin cho học viên ở nhà trường Quân đội cần tiếp tục được quan tâm, đổi mới cả về nội dung, phương pháp và điều kiện bảo đảm, nhằm đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo trong bối cảnh kỷ nguyên số hiện nay.
2.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin trong học tập cho học viên ở nhà trường Quân đội hiện nay
Thứ nhất, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các chủ thể giáo dục về vai trò của công nghệ thông tin.
Cấp ủy, chỉ huy, đội ngũ giảng viên và học viên cần nhận thức đầy đủ rằng kỹ năng ứng dụng CNTT không chỉ là công cụ hỗ trợ học tập mà còn là năng lực thiết yếu của người sĩ quan trong quân đội hiện đại. Trên cơ sở đó, cần đưa nội dung bồi dưỡng kỹ năng CNTT vào nghị quyết lãnh đạo, kế hoạch giáo dục - đào tạo hằng năm của nhà trường. Đồng thời, tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao ý thức tự học, tự rèn luyện kỹ năng số của học viên, tạo sự chuyển biến từ nhận thức đến hành động trong toàn bộ quá trình dạy và học.
Thứ hai, đổi mới chương trình, nội dung và phương pháp dạy học theo hướng tích hợp công nghệ thông tin.
Các nhà trường cần rà soát, cập nhật chương trình đào tạo theo hướng tăng cường các nội dung về kỹ năng số, kỹ năng khai thác và xử lý thông tin, sử dụng phần mềm chuyên ngành và các nền tảng học tập trực tuyến. Nội dung giảng dạy cần gắn với thực tiễn quân sự, giúp học viên biết vận dụng CNTT vào giải quyết các nhiệm vụ học tập và công tác sau này. Về phương pháp, cần đẩy mạnh áp dụng các mô hình dạy học hiện đại như học trực tuyến, học kết hợp (blended learning), lớp học đảo ngược, học theo dự án. Những phương pháp này không chỉ nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức mà còn phát triển tư duy số, khả năng tự học và kỹ năng làm việc trong môi trường số của học viên.
Thứ ba, đầu tư, hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật và hệ sinh thái số trong nhà trường.
Hạ tầng CNTT là điều kiện nền tảng để triển khai hiệu quả việc bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng công nghệ. Do đó, cần tiếp tục đầu tư nâng cấp hệ thống mạng nội bộ, bảo đảm tốc độ cao, ổn định và an toàn; xây dựng phòng học thông minh, phòng máy tính hiện đại, hệ thống mô phỏng phục vụ huấn luyện. Đồng thời, phát triển thư viện số, kho học liệu điện tử, ngân hàng câu hỏi và hệ thống quản lý học tập trực tuyến (LMS) đồng bộ, tạo điều kiện cho học viên học tập mọi lúc, mọi nơi. Việc xây dựng hệ sinh thái số cần gắn với cơ chế quản lý, khai thác hiệu quả và bảo đảm an toàn, an ninh thông tin trong môi trường quân sự.
Thứ tư, tăng cường rèn luyện kỹ năng thực hành và ứng dụng công nghệ thông tin cho học viên.
Bên cạnh trang bị kiến thức lý thuyết, cần chú trọng tổ chức các hoạt động thực hành nhằm giúp học viên vận dụng CNTT vào thực tiễn học tập. Nhà trường có thể tổ chức các buổi thực hành chuyên sâu, các bài tập tình huống, dự án học tập gắn với ứng dụng CNTT, hoặc các cuộc thi như "Học viên với chuyển đổi số", "Sáng tạo trẻ trong quân đội". Đồng thời, phát triển các câu lạc bộ công nghệ, nhóm nghiên cứu khoa học để học viên có môi trường trao đổi, học hỏi và phát triển kỹ năng. Thông qua các hoạt động này, học viên không chỉ nâng cao năng lực sử dụng công nghệ mà còn hình thành tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề.
Thứ năm, chú trọng giáo dục ý thức bảo đảm an toàn, an ninh thông tin và kỷ luật sử dụng công nghệ.
Trong môi trường quân đội, việc ứng dụng CNTT phải luôn gắn với yêu cầu bảo vệ bí mật quân sự và an toàn hệ thống thông tin. Vì vậy, cần tăng cường giáo dục cho học viên về các quy định sử dụng thiết bị công nghệ, kỹ năng bảo mật dữ liệu, phòng chống tấn công mạng và nhận diện các nguy cơ mất an toàn thông tin. Tổ chức các lớp tập huấn, diễn tập về an ninh mạng, đồng thời xây dựng quy chế quản lý, sử dụng CNTT chặt chẽ trong nhà trường. Qua đó, hình thành cho học viên thói quen sử dụng công nghệ một cách an toàn, có trách nhiệm và đúng quy định.
Thứ sáu, phát huy vai trò tự học, tự rèn luyện kỹ năng công nghệ thông tin của học viên.
Yếu tố quyết định trong việc nâng cao kỹ năng ứng dụng CNTT chính là sự chủ động của người học. Mỗi học viên cần xây dựng kế hoạch tự học, tự bồi dưỡng kỹ năng công nghệ phù hợp với chuyên ngành đào tạo; tích cực khai thác các nguồn học liệu số, các khóa học trực tuyến và các công cụ hỗ trợ học tập hiện đại. Đồng thời, cần rèn luyện thói quen học tập khoa học, sử dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức. Nhà trường và tổ chức đoàn cần có cơ chế khuyến khích, khen thưởng kịp thời những học viên có sáng kiến, mô hình ứng dụng CNTT hiệu quả, qua đó lan tỏa tinh thần học tập và sáng tạo trong toàn đơn vị.
Những giải pháp trên nếu được triển khai đồng bộ, phù hợp với đặc thù môi trường quân sự sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin cho học viên, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục - đào tạo và xây dựng quân đội trong thời kỳ chuyển đổi số.
3. Kết luận
Bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng CNTT trong học tập cho học viên ở nhà trường Quân đội là nhiệm vụ quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo và đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội hiện đại trong kỷ nguyên số. Để đạt hiệu quả cao, cần có sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các cơ quan chức năng và bản thân mỗi học viên. Việc triển khai các giải pháp một cách đồng bộ, thiết thực sẽ góp phần hình thành đội ngũ cán bộ quân đội có năng lực số, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Phạm Trọng Nghĩa - Ngô Tài Dư
Đại học Nguyễn Huệ
Tài liệu tham khảo:
- 1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Nghị quyết về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024, Hà Nội, 2024.
- 2. Bộ Quốc Phòng, Kế hoạch về phát triển Chính phủ điện tử, hướng tới Chính phủ số trong Bộ Quốc phòng giai đoạn 2022 - 2025, định hướng đến 2030, số 4396/KH-BQP, ngày 04/11/2021, Hà Nội, 2021.
- 3. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập 1, 2, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026.
- 3. Quân ủy Trung ương, Nghị quyết về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội, số 3488-NQ/QUTW, ngày 29/01/2025, Hà Nội, 2025.