Hình ảnh ghi lại thầy PGS.TS Nguyễn Tấn Dũng – Trưởng khoa Công nghệ hóa học và Thực phẩm, Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật đang tư vấn hướng nghiệp cho học sinh THPT
Theo nhận định của thầy PGS.TS Nguyễn Tấn Dũng: Thực tế nhiều năm qua cho thấy một nghịch lý rất rõ ràng trong giáo dục và thị trường lao động. Những ngành học được xem là "dễ" thường thu hút số lượng lớn sinh viên. Lý do rất đơn giản: không đòi hỏi nền tảng khoa học quá cao, ít áp lực thực hành, nội dung học không quá nặng. Ai cũng nghĩ mình có thể theo được, ai cũng tin rằng chỉ cần cố gắng một chút là có thể tốt nghiệp.
Nhưng chính vì quá nhiều người cùng chọn một con đường, nên khi ra trường, mỗi tấm bằng lại không còn nhiều giá trị khác biệt. Hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn sinh viên cùng tốt nghiệp một ngành mỗi năm, trong khi nhu cầu tuyển dụng không tăng tương ứng. Khi đó, cạnh tranh trở nên khốc liệt. Doanh nghiệp có quá nhiều lựa chọn, và người chịu áp lực lớn nhất chính là người đi xin việc. Không ít sinh viên rơi vào tình trạng thất nghiệp, hoặc phải làm trái ngành với mức thu nhập thấp.
Ngược lại, có những ngành học khiến nhiều học sinh e dè ngay từ đầu. Những ngành như Công nghệ kỹ thuật hóa học, Công nghệ thực phẩm, Khoa học thực phẩm và Dinh dưỡng, Công nghệ kỹ thuật môi trường hay Môi trường và phát triển bền vững, Các ngành Cơ khí, Điện, Giao thông và Năng lượng, … thuộc nhóm ngành kỹ thuật và công nghệ không phải là những ngành "dễ". Chúng đòi hỏi tư duy logic, kiến thức nền tảng vững chắc, và đặc biệt là khả năng học đi đôi với hành. Phòng thí nghiệm, nhà máy, dây chuyền sản xuất… không phải là môi trường mà ai cũng sẵn sàng bước vào.
Chính vì khó, nên số người theo học ít hơn. Cũng vì khó, nên nhiều người bỏ cuộc giữa chừng. Nhưng chính điều đó lại tạo ra một lợi thế rất lớn cho những ai kiên trì theo đuổi đến cùng. Khi tốt nghiệp, họ bước vào thị trường lao động với một vị thế khác: không phải là "một trong số rất nhiều", mà là "một trong số ít". Trong khi xã hội ngày càng cần nhân lực cho các lĩnh vực sản xuất, thực phẩm, môi trường và phát triển bền vững, thì nguồn cung lại không đủ đáp ứng. Và khi cung thấp hơn cầu, cơ hội việc làm tự nhiên sẽ rộng mở.
Hình ảnh quý thầy cô Khoa Công nghệ hóa học và Thực phẩm, Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật đang tư vấn hướng nghiệp cho học sinh THPT
Nhìn sâu hơn, có thể thấy rằng những ngành khó không chỉ đơn giản là "khó học", mà chúng tạo ra một giá trị quan trọng: giá trị khác biệt. Khi không phải ai cũng làm được, thì người làm được sẽ có giá trị. Đó là quy luật rất tự nhiên của thị trường.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc phân tích "ngành dễ" và "ngành khó" thì vẫn chưa đủ để định hướng cho tương lai. Bởi vì thế giới hiện nay đang thay đổi rất nhanh dưới tác động của Artificial Intelligence (AI). Công nghệ này đang dần thay thế con người trong nhiều công việc mà trước đây được xem là ổn định.
Những công việc mang tính lặp lại, có quy trình rõ ràng như nhập liệu, kế toán cơ bản, dịch thuật đơn giản, chăm sóc khách hàng theo kịch bản… đang bị AI làm thay ngày càng nhiều. Điều này dẫn đến một thực tế đáng lo ngại: những ngành học dễ tiếp cận, ít yêu cầu chuyên môn sâu lại chính là những ngành dễ bị thay thế nhất. Khi đó, người lao động không chỉ cạnh tranh với nhau, mà còn phải cạnh tranh với máy móc và thuật toán.
Ngược lại, những ngành gắn với sản xuất thực tế, với hệ thống vật lý, với phòng thí nghiệm và trách nhiệm an toàn lại rất khó bị thay thế hoàn toàn. Một kỹ sư thiết kế, chế tạo, một kỹ sư vận hành nhà máy, một chuyên gia kiểm soát chất lượng thực phẩm, hay một kỹ sư xử lý môi trường không thể chỉ được thay thế bằng phần mềm. Những công việc này đòi hỏi kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng xử lý tình huống mà AI hiện nay chưa thể làm tốt. Điều đó cho thấy một sự thật quan trọng: trong thời đại này, chọn ngành không thể chỉ dựa vào sở thích. Sở thích có thể thay đổi theo thời gian, nhưng nhu cầu của xã hội lại có tính định hướng lâu dài. Nếu chọn một ngành mà xã hội không còn cần, hoặc dễ bị công nghệ thay thế, thì dù có đam mê đến đâu, cơ hội việc làm vẫn rất hạn chế. Tuy nhiên, cũng không nên hiểu sai rằng phải bỏ qua hoàn toàn sở thích. Điều đúng đắn là tìm ra điểm giao nhau giữa ba yếu tố: ngành xã hội cần, bản thân có khả năng theo đuổi, và có thể phát triển lâu dài trong bối cảnh công nghệ. Khi ba yếu tố này gặp nhau, lựa chọn đó mới thực sự là "đúng".
Trong bối cảnh hiện nay, có thể thấy rõ một số hướng đi phù hợp. Những ngành gắn với sản xuất như Công nghệ kỹ thuật hóa học, Công nghệ thực phẩm, Chế tạo thiết bị và Tự động hóa dây chuyền sản xuất, … vẫn giữ vai trò nền tảng của nền kinh tế. Những lĩnh vực liên quan đến môi trường và phát triển bền vững ngày càng trở nên quan trọng khi thế giới đối mặt với ô nhiễm và biến đổi khí hậu. Bên cạnh đó, lĩnh vực Khoa học thực phẩm và Dinh dưỡng cũng mở ra nhiều cơ hội khi con người ngày càng quan tâm đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống.
Điểm chung của những ngành này là không dễ học, nhưng có giá trị thực tiễn cao, khó bị thay thế và có nhu cầu ổn định trong dài hạn. Nếu người học biết kết hợp thêm với công nghệ, đặc biệt là ứng dụng AI trong chuyên môn của mình, thì cơ hội phát triển sẽ càng lớn hơn.
Cuối cùng, điều quan trọng nhất khi chọn ngành không phải là tìm một con đường dễ đi, mà là tìm một con đường đáng để đi. Con đường dễ có thể khiến ta đi nhanh lúc đầu, nhưng lại dễ rơi vào bế tắc về sau. Ngược lại, con đường khó có thể khiến ta vất vả lúc đầu, nhưng lại mở ra nhiều cơ hội khi ta đủ kiên trì.
Chọn ngành học, suy cho cùng, không phải là chọn một môn học, mà là chọn một tương lai. Và trong một thế giới đầy biến động như hiện nay, người có lợi thế không phải là người chọn cái dễ hay cái mình thích nhất, mà là người đủ tỉnh táo để chọn đúng và đủ bản lĩnh để đi đến cùng với lựa chọn đó.
Tổng hợp – Hoài Anh