Vòng Xòe là biểu tượng cho tinh thần đoàn kết, nhân ái, yêu thương, sẻ chia đùm bọc lẫn nhau của người Thái và cộng đồng các dân tộc Tây Bắc.
Diễu diễn đường phố.
Nghệ thuật Xòe Thái - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại
Truyền thuyết xưa kể lại, Xòe có từ lâu lắm rồi, từ hàng trăm, hàng nghìn năm trước, kể từ khi có tổ tiên cộng đồng dân tộc Thái về sinh sống ở đất Mường Lò. Xòe là nét đẹp văn hóa đặc sắc, là món ăn tinh thần không thể thiếu trong bất cứ cuộc vui nào: khi mùa màng, săn bắt bội thu; khi hội hè, lễ tết; khi cưới hỏi; khi mừng nhà mới và khi đón khách quý,.. của đồng bào dân tộc Thái.
Xòe được dịch ra theo tiếng Thái có nghĩa là "xe", xòe cổ là "xe cáu ké" nhằm chỉ một hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian tập thể của đồng bào dân tộc Thái, trong tiếng Việt gọi là múa. Để tồn tại và phát triển, mỗi khi hoàn thành một công việc trọng đại, chinh phục được thiên nhiên hay chiến thắng kẻ thù, thú dữ, mọi người lại nắm tay nhau không phân biệt nam, nữ, trẻ, già và nhẩy múa ăn mừng quanh đống lửa. Hoạt động ấy được lặp đi lặp lại nhiều lần, dần dần được nâng lên cả về động tác lẫn ý thức, hình thành lên các điệu xòe để mô phỏng những hoạt động lao động sản xuất và phản ánh đời sống văn hóa tinh thần của người Thái.
Xòe có nhiều làn điệu khác nhau, nhưng tựu trung lại đều dễ hiểu, dễ múa, và dễ hòa đồng cùng nhau không phân biệt trang phục, người lạ, người quen, người lớn, người bé; nên già trẻ, trai gái người Thái không ai là không biết Xòe. Nét đẹp duyên dáng của Xòe Thái đã lan tỏa, thấm đượm vào hồn cốt không chỉ trong cộng đồng dân tộc Thái mà còn trong cộng đồng các dân tộc cùng chung sống trên dải đất Mường Lò và cả vùng cao Tây Bắc. Vòng Xòe là biểu tượng cho tinh thần đoàn kết, nhân ái, yêu thương, sẻ chia đùm bọc lẫn nhau của người Thái và cộng đồng các dân tộc Tây Bắc.
Theo quan niệm của người Thái: "Không xòe cây lúa không trổ bông. Không xòe cây ngô không ra bắp. Không xòe trai gái không thành đôi". Cho nên Xòe không dừng lại ở sinh hoạt văn hóa tinh thần mà còn là sinh hoạt tín ngưỡng dân gian phồn thực đặc sắc của đồng bào dân tộc Thái.
Không khí lễ hội hân hoan, rộn ràng lan tỏa khắp mọi nơi.
Trong một nghiên cứu đề tài khoa học cấp tỉnh của mình, bà Lò Thị Huân – người Thái chính gốc Mường Lò, nguyên Bí thư Thị ủy Nghĩa Lộ giai đoạn 2015 - 2020 cho biết: Qua hàng trăm, hàng nghìn năm gìn giữ và phát triển, Xòe Thái đã nâng tầm trở thành tinh hoa nghệ thuật Xòe Thái hay còn gọi là Xòe hoa với khoảng 36 điệu múa khác nhau, nhưng tất cả đều bắt nguồn và phát triển từ 6 điệu xòe cổ cơ bản và tất cả đều tưng bừng, rực rỡ; từng nhịp xòe, mỗi điệu xòe đều như những đóa hoa tươi thắm, muôn màu sắc, tỏa hương thơm ngát.
Trong đó, Khắm khăn mơi lảu (Nâng khăn mời rượu) là điệu múa đầy chất trữ tình và ấm áp tình người, thể hiện lòng hiếu khách, giống như người miền xuôi "Miếng trầu là đầu câu chuyện", làm cho con người gần gũi với nhau hơn, chan hòa, đoàn kết; Nhôm khăn (Tung khăn): Điệu xòe tưng bừng nhất, sôi nổi nhất, hay dùng khi mùa vụ bội thu, đám cưới, lên nhà mới... thể hiện niềm vui vô bờ bến trước mỗi thành công và hạnh phúc;
Đổn hôn (tiến lùi): Điệu xòe mang tính nhân văn sâu sắc, cho dù cuộc sống có lúc buồn, lúc vui, có khi chao đảo trước sóng gió, khó khăn. Song mọi người vẫn chung lòng hướng tới một niềm tin son sắt, cho dù vật đổi sao dời nhưng lòng người không bao giờ thay đổi. Phá xí (Bổ bốn - bốn người): thể hiện tình đoàn kết keo sơn. Cuộc sống lúc thành công, lúc chưa thành, có lúc tôi chưa bằng bạn, thậm chí có lúc anh em vì mưu sinh, giặc giã phải ly tán nhưng lòng người luôn hướng về quê hương, tin vào sức mình, chiến đấu và chiến thắng;
Khắm khen (Nắm tay nhau – Xòe vòng): điệu xòe cơ bản nhất trong nghệ thuật xòe của đồng bào dân tộc Thái; Ỏm lọm tốp mư (Vòng tròn vỗ tay): Đây là điệu xòe kết thúc mỗi cuộc vui, khi mọi người đã trao nhau những tình cảm chân thành, thì điệu xòe này biểu hiện niềm hân hoan, sự thỏa mãn, đó cũng là những bước chân chếnh choáng men say của rượu nồng và tình người ngây ngất, tiếng vỗ tay cũng nhỏ dần, thưa dần cùng ánh lửa le lói báo hiệu đêm sắp tàn, mọi người chia tay và chào đón một ngày mới.
Ngoài ra Xòe Thái được chia thành 3 loại chính: Xòe nghi lễ - dùng trong cúng tế, tín ngưỡng; Xòe vòng – Xòe cộng đồng phổ biến nhất cho mọi người tham gia; Xòe biểu diễn – trình diễn trên sân khấu với các đạo cụ như nón, quạt, khăn, đèn...
Chính nhờ những giá trị phong phú, phổ biến, hấp dẫn và sức sống mãnh liệt trường tồn qua hàng nghìn năm biến thiên thăng trầm của lịch sử, nên năm 2021 tinh hoa Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nơi hội tụ tinh hoa văn hóa và vẻ đẹp đại ngàn Tây Bắc
Do vậy, theo ông Nông Việt Yên, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai: Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 với chủ đề "Tinh hoa Xòe Thái - Sắc màu Tây Bắc" được tổ chức từ ngày 16/10 đến ngày 21/10/2026 - sự kiện văn hóa, du lịch quy mô cấp tỉnh, được tổ chức thường niên không chỉ đã trở thành điểm hẹn văn hóa, du lịch đặc sắc, góp phần gìn giữ, lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc Lào Cai, mà còn là dịp kỷ niệm 05 năm Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại với tinh thần đổi mới, được chuẩn bị kỹ lưỡng, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản, phát huy bản sắc và phát triển du lịch bền vững.
Lễ hội gồm có các hoạt động chính như: Hội chợ Du lịch Tây Bắc năm 2026 và Không gian quảng bá, kết nối sản phẩm OCOP; Không gian Sắc màu văn hóa Tây Bắc; Triển lãm ảnh đẹp Du lịch Tây Bắc và Lào Cai - Nơi hội tụ sắc màu Tây Bắc; Diễu diễn đường phố; Chương trình khai mạc lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026. "Trong đó, điểm nhấn của Lễ khai mạc là Chương trình nghệ thuật "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu", được dàn dựng công phu, giàu bản sắc, kết hợp tinh tế chất liệu truyền thống với ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại; đặc biệt là Màn đại Xòe đoàn kết của 2.026 người, cùng nắm tay nhau tạo nên một vòng tròn nối quá khứ với hiện tại và hướng tới tương lai, hứa hẹn sẽ mang đến những cảm xúc vô cùng bay bổng, thăng hoa và dấu ấn khó quên về Mường Lò, Lào Cai - miền đất của những điệu Xòe hoa, nơi hội tụ tinh hoa văn hóa và vẻ đẹp đại ngàn Tây Bắc." – ông Nông Việt Yên nhấn mạnh.
Hình ảnh đẹp về thiếu nữ Thái Mường Lò với trang phục truyền thống.
Được biết, ngoài các hoạt động chính kể trên, các xã, phường lân cận trong vùng đều tổ chức các hoạt động hưởng ứng với tinh thần phát huy bản sắc văn hóa địa phương để phát triển du lịch bền vững. Tiêu biểu như: Hoạt động trải nghiệm văn hóa, du lịch cộng đồng "Một ngày sống cùng bản Thái" của phường Nghĩa Lộ. Thi đấu thể thao dân tộc, trò chơi dân gian: Bắn nỏ, kéo co, đẩy gậy, tung còn, đi cà kheo...; Tổ chức hoạt động "Hoa trái bốn mùa - Trải nghiệm và kết nối" gồm: Trưng bày sản phẩm OCOP, sản phẩm nông nghiệp tiêu biểu; trải nghiệm không gian ẩm thực địa phương; tổ chức các trò chơi, hoạt động giao lưu dành cho mọi lứa tuổi của phường Trung Tâm.
Tổ chức Hội thi "Bắt cá ruộng" năm 2026; Chương trình nghệ thuật "Tình ca Tây Bắc" và ra mắt Câu lạc bộ Văn hoá - Nghệ thuật - Thể thao nòng cốt trên địa bàn phường Cầu Thia. Giải đua mảng các dân tộc; Hội thi ẩm thực dân tộc; leo cột mỡ, đi cầu thăng bằng, kéo co...; Chương trình nghệ thuật trình diễn văn hóa các dân tộc xã Liên Sơn. Đêm tiệc Trà Shan tuyết và trình diễn trang phục các dân tộc; Hội chợ sản vật vùng cao và trưng bày chè Shan tuyết; Phiên chợ ẩm thực văn hóa vùng cao (thôn Suối Giàng, xã Văn Chấn). Dù lượn "Bay trên mùa vàng"; bay đôi cùng du khách, thi hạ cánh chính xác, tour trải nghiệm (xã Tú Lệ)...
Đến với Mường Lò vào những ngày này, trong mỗi con phố, làng quê, nếp nhà, ở đâu cũng thấy hân hoan, rộn ràng không khí của mùa trẩy hội. Đặc biệt là ở các bản Thái, hình ảnh các bà, các chị, nhất là các thiếu nữ Thái duyên dáng "thắt đáy, lưng ong" với váy đen, áo cóm, khăn piêu truyền thống, những điệu Xòe hoa, đôi mắt đen lấp lánh cùng nụ cười tinh khiết như sương mai, nắng sớm của núi rừng đại ngàn Tây Bắc, chắc chắn sẽ làm ngơ ngẩn lòng du khách. Và bất chợt đâu đây như văng vẳng trong lòng câu thơ: "Cô gái Thái mắt đen/ Đôi má đang ửng hồng/ Nụ cười em giòn xinh/ Ơi, vòng xòe đẹp quá!/ Khăn piêu em đội đầu/ Gỡ trao anh gửi tặng/ Rượu cần anh mải uống/ Vòng xòe tròn chưa em?!" (Tác giả Phạm Quỳnh, đăng Tạp chí Nguồn Sáng năm 1997)./.
Bài: Phạm Quỳnh
Ảnh do địa phương cung cấp dùng để minh họa