Ảnh minh họa
Tại Việt Nam, tỷ lệ sinh viên sau khi tốt nghiệp làm việc trái ngành đang ở mức đáng báo động và có sự khác biệt rõ rệt giữa các lĩnh vực đào tạo. Trung bình toàn quốc, khoảng 21,43% sinh viên tốt nghiệp làm việc trái ngành, trong đó, ngành Nông, Lâm, Ngư nghiệp có tỷ lệ cao nhất, lên đến gần 70%.
Vậy điều gì khiến Gen Z chật vật trên hành trình tìm kiếm một công việc đúng với đam mê và năng lực? Là do chương trình đào tạo chưa theo kịp thực tiễn? Hay vì thị trường lao động liên tục đổi thay, trong khi Gen Z mang theo quá nhiều kỳ vọng và lý tưởng vào một thế giới nghề nghiệp lý tưởng chưa tồn tại?
Bằng giỏi không còn đảm bảo cánh cửa thành công trên thị trường lao động.
Thế hệ Gen Z – nhóm người trẻ sinh từ 1997 đến 2012 – đang dấn thân vào thị trường lao động với biết bao kỳ vọng, nhưng số phận không phải lúc nào cũng mỉm cười khi nhiều người trẻ rơi vào tình trạng thất nghiệp hoặc buộc phải làm việc ngoài chuyên ngành. Dù luôn được đánh giá cao về tính năng động, sự sáng tạo và khả năng thích nghi nhanh chóng, nhưng không ít Gen Z vẫn lạc lõng giữa những lý tưởng lớn và những thực tế khắc nghiệt.
Trong khi tấm bằng đại học vốn được xem là biểu tượng của thành công và chiếc vé mở cánh cửa nghề nghiệp, thì trong bối cảnh kỹ năng thực chiến, tư duy linh hoạt và khả năng thích ứng đang trở thành yếu tố quyết định, giá trị tuyệt đối của bằng cấp đang dần bị lung lay.
Theo khảo sát của Adecco, các doanh nghiệp đang gặp phải nhiều thách thức trong việc tuyển dụng nhân sự phù hợp với yêu cầu công việc. Cụ thể, một tỷ lệ đáng kể – khoảng 40-50% – cho biết họ khó tìm được những ứng viên không những sở hữu kiến thức chuyên môn vững vàng mà còn có kỹ năng mềm, khả năng thích ứng nhanh với môi trường làm việc năng động. Đồng thời, khảo sát nhấn mạnh rằng khoảng 70% nhà tuyển dụng đặt nặng yếu tố kinh nghiệm thực tế và tư duy sáng tạo, khi mà ứng viên thường chỉ có nền tảng lý thuyết được đào tạo qua các chương trình học truyền thống.
Những con số này phản ánh rõ ràng khoảng cách giữa đào tạo trong trường và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, đồng thời cho thấy tầm quan trọng của các chương trình phát triển kỹ năng nghề nghiệp, nhằm trang bị cho người lao động những năng lực cần thiết để đáp ứng thị trường lao động đang thay đổi từng ngày.
Bên cạnh đó, sự bão hòa của các ngành học từng được coi là "hot" cũng khiến không ít bạn trẻ phải vỡ mộng. Khi một lĩnh vực bùng nổ, hàng loạt sinh viên đổ xô theo đuổi mà chưa lường trước mức độ cạnh tranh gay gắt. Ví dụ, các ngành Công nghệ Thông tin, Digital Marketing hay Quản trị Kinh doanh – vốn từng được mệnh danh là "mỏ vàng" – nay chỉ thực sự ưu thế với những ứng viên có kinh nghiệm thực tiễn, dự án cá nhân ấn tượng hoặc kỹ năng ứng dụng công nghệ vững chắc.
Làm trái ngành: Giải pháp đột phá hay sự đánh đổi?
Định hướng nghề nghiệp cho Gen Z hiện không chỉ là câu chuyện về kỹ năng còn liên quan đến những kỳ vọng có phần lệch pha. Một nghiên cứu gần đây của Trường Quốc tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã chỉ ra khoảng cách ngày càng rõ nét giữa ngành học và thực tế công việc, buộc không ít bạn trẻ phải đối mặt với lựa chọn "làm trái ngành". Theo số liệu, trung bình có 21,43% sinh viên tốt nghiệp không đi theo chuyên ngành của mình, trong khi ở một số lĩnh vực con số này thậm chí vượt qua mức 60%. Những thông tin này đã đặt ra bài toán cấp bách cho vấn đề định hướng nghề nghiệp, khi nhiều người trẻ đang vật lộn giữa lý tưởng cá nhân và áp lực tài chính.
Trong bối cảnh đó, một bộ phận sinh viên buộc phải chuyển ngành do không tìm được việc làm phù hợp; một số khác lại chịu áp lực kinh tế, lựa chọn công việc đem lại thu nhập ổn định dù không đúng chuyên môn; và cũng có những trường hợp, sự thay đổi về sở thích đã khiến họ nhận ra ngành học ban đầu không còn phù hợp với bản thân.
Dù tốt nghiệp ngành Kỹ sư chăn nuôi tại Đại học Nông Lâm TP.HCM, Vĩnh Tường đã theo đuổi đam mê thiết kế thời trang và đạt được thành công với bộ trang phục dân tộc cho Hoa hậu Lê Hoàng Phương tại Miss Grand International 2023. Anh chia sẻ: "Học trái nghề nhưng mình xác định nó có thể làm ra tiền nuôi sống bản thân". Câu chuyện của Vĩnh Tường là minh chứng cho việc làm trái ngành không đồng nghĩa với thất bại, mà có thể mở ra những cơ hội mới nếu có đam mê và nỗ lực.
Lan Hương