Thực tiễn các nhà học thuyết tư tưởng lớn, các nhà bác học, khoa học đều thừa nhận tự học là một tronng những phương pháp quan trọng và trở thành nhu cầu tất yếu đối với người học, khái quát tư tưởng của V.I. Lênin khẳng định: "Học, học nữa, học mãi". Ngày nay, trước sự phát triển nhanh của tri thức và công nghệ đòi hỏi học viên phải tích cực, chủ động cập nhật kiến thức, thích ứng với môi trường học tập số và khai thác hiệu quả các nguồn tài nguyên trực tuyến. Tự học không chỉ giúp nâng cao năng lực tư duy, nghiên cứu độc lập mà còn góp phần hình thành năng lực học tập suốt đời, đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong tình hình mới.
1. Đặt vấn đề
Trong kỷ nguyên số, chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có giáo dục và đào tạo. Không gian học tập không còn bó hẹp trong giảng đường truyền thống mà được mở rộng sang môi trường số, nơi tri thức được cập nhật nhanh chóng, đa dạng và dễ tiếp cận. Theo các báo cáo về chuyển đổi số quốc gia, Việt Nam đang chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ về người dùng Internet và các nền tảng học tập trực tuyến, tạo điều kiện thuận lợi cho việc đổi mới phương thức dạy và học. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực tự học, khả năng chọn lọc và khai thác thông tin của người học.
Trong bối cảnh đó, tự học không chỉ là một yêu cầu mang tính phương pháp mà đã trở thành năng lực cốt lõi, quyết định chất lượng đào tạo, đặc biệt đối với bậc sau đại học. Đối với học viên đào tạo sau đại học tại Học viện Chính trị là những cán bộ chính trị tương lai trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Việc nâng cao chất lượng tự học càng có ý nghĩa quan trọng, bởi họ không chỉ tiếp thu tri thức mà còn phải hình thành năng lực tư duy độc lập, nghiên cứu khoa học và vận dụng sáng tạo vào thực tiễn công tác Đảng, công tác chính trị.
Hiện nay với sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ số đã góp phần thúc đẩy khả năng, năng lực tự học tự nghiên cứu của học viên, nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo. Tuy nhiên, năng lực tự học của một bộ phận học viên vẫn còn những hạn chế như thiếu tính chủ động, kỹ năng khai thác tài nguyên số chưa hiệu quả, phương pháp học tập chậm đổi mới, việc đọc sách truyền thống kết hợp hiện đại còn hạn chế, nắm nội dung chưa mang tính chọn lọc và kiểm chứng trên không gian mạng. Nếu không được định hướng và nâng cao kịp thời, những hạn chế này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đào tạo và yêu cầu xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
Vì vậy, nghiên cứu nâng cao chất lượng tự học đối với học viên đào tạo sau đại học tại Học viện Chính trị trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay không chỉ là yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn giáo dục đào tạo, mà còn là giải pháp quan trọng góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu "Xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại" [1] trong kỷ nguyên mới.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Nâng cao nhận thức trách nhiệm và động cơ tự học đối với học viên đào tạo sau đại học trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay
Nâng cao nhận thức trách nhiệm và động cơ tự học là giải pháp có ý nghĩa nền tảng, quyết định trực tiếp đến chất lượng tự học của học viên sau đại học. Trong bối cảnh chuyển đổi số, khi tri thức phát triển nhanh và môi trường học tập ngày càng mở, người học không chỉ tiếp nhận kiến thức một cách thụ động mà phải chủ động chiếm lĩnh tri thức, hình thành năng lực học tập suốt đời. Vì vậy, việc xây dựng nhận thức đúng đắn về vai trò của tự học cần được đặt lên hàng đầu.
Trước hết, cần tăng cường giáo dục, quán triệt để học viên nhận thức sâu sắc rằng tự học là con đường chủ yếu để nâng cao trình độ, hoàn thiện năng lực tư duy và nghiên cứu khoa học. Đặc biệt, đối với học viên đào tạo sau đại học là lực lượng đào tạo cần có năng lực tư duy nghiên cứu độc lập, sáng tạo, đòi hỏi phải có thái độ học tập nghiêm túc, tinh thần tự giác, chủ động và ý thức vượt khó trong học tập.
Bên cạnh đó, cần khơi dậy và củng cố động cơ tự học đúng đắn cho học viên. Động cơ học tập không chỉ dừng lại ở việc hoàn thành chương trình đào tạo mà phải hướng tới mục tiêu phát triển toàn diện năng lực, phục vụ hiệu quả nhiệm vụ trong thực tiễn. Việc gắn nội dung học tập với yêu cầu nhiệm vụ, với các tình huống thực tiễn và định hướng phát triển nghề nghiệp sẽ giúp học viên thấy rõ ý nghĩa thiết thực của tự học, từ đó nâng cao hứng thú và tính bền vững của động cơ học tập.
Đồng thời, trong điều kiện chuyển đổi số, cần định hướng cho học viên nhận thức đúng về vai trò của công nghệ trong tự học. Công nghệ số không thay thế người học mà là công cụ hỗ trợ, do đó học viên phải chủ động khai thác, làm chủ các nền tảng số để phục vụ học tập và nghiên cứu. Việc hình thành ý thức sử dụng công nghệ một cách khoa học, hiệu quả sẽ góp phần nâng cao chất lượng tự học và khả năng thích ứng với môi trường học tập hiện đại. Ngoài ra, cần kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục nhận thức với xây dựng môi trường học tập tích cực, kỷ luật. Thông qua các hoạt động học thuật, nghiên cứu khoa học, thảo luận chuyên đề và đánh giá thường xuyên, góp phần củng cố trách nhiệm, duy trì động cơ tự học và hình thành thói quen học tập chủ động, sáng tạo.
2.2. Xây dựng kế hoạch và phương pháp tự học khoa học trong bối cảnh chuyển đổi số
Xây dựng kế hoạch và phương pháp tự học khoa học là giải pháp quan trọng, giữ vai trò định hướng và nâng cao hiệu quả học tập của học viên sau đại học. Một kế hoạch tự học hợp lý không chỉ giúp phân bổ thời gian, nội dung học tập một cách khoa học mà còn rèn luyện năng lực tự quản lý, tự giám sát và điều chỉnh quá trình học tập. Khi xác định rõ mục tiêu, nội dung trọng tâm và các kỹ năng cần đạt, học viên sẽ chủ động trong việc lựa chọn phương pháp tiếp cận phù hợp, ưu tiên nhiệm vụ quan trọng, từ đó nâng cao chất lượng tiếp thu tri thức và hiệu quả nghiên cứu.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc xây dựng kế hoạch tự học cần gắn chặt với đổi mới phương pháp học tập và khai thác hiệu quả các công cụ, nền tảng số. Học viên có thể sử dụng hệ thống quản lý học tập trực tuyến, lịch điện tử, phần mềm quản lý tiến độ và các ứng dụng hỗ trợ lập kế hoạch để tổ chức hoạt động tự học một cách linh hoạt, khoa học. Các công cụ này cho phép theo dõi mục tiêu, đánh giá kết quả học tập theo thời gian thực, đồng thời kịp thời điều chỉnh kế hoạch phù hợp với yêu cầu học tập và nghiên cứu.
Cùng với đó, phương pháp tự học cần được đổi mới theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo và năng lực tư duy độc lập của học viên. Thay vì học tập thụ động, học viên cần tăng cường đọc tài liệu chuyên sâu, nghiên cứu tài liệu số, tham gia thảo luận học thuật trực tuyến, thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu và giải quyết vấn đề. Việc kết hợp linh hoạt giữa học tập trên lớp với tự nghiên cứu, giữa lý thuyết với thực hành, giữa học tập cá nhân với học tập hợp tác sẽ góp phần nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
Ngoài ra, học viên cần chủ động khai thác hiệu quả các nguồn tài nguyên số, tham gia các môi trường học tập số và ứng dụng các công cụ hỗ trợ học tập hiện đại. Thông qua đó, không chỉ nâng cao năng lực tiếp cận, xử lý và đánh giá thông tin mà còn hình thành tư duy logic, khả năng phân tích, tổng hợp và giải quyết vấn đề - những năng lực cốt lõi của đội ngũ cán bộ trong bối cảnh chuyển đổi số.Việc xây dựng kế hoạch gắn với đổi mới phương pháp tự học trong môi trường số không chỉ giúp học viên nâng cao hiệu quả học tập mà còn tạo nền tảng phát triển năng lực nghiên cứu độc lập, đáp ứng yêu cầu đào tạo sau đại học trong tình hình mới.
2.3. Phát triển năng lực số và kỹ năng khai thác tài nguyên của học viên đào tạo sau đại học
Phát triển năng lực số và kỹ năng khai thác tài nguyên học tập là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng tự học của học viên sau đại học trong bối cảnh chuyển đổi số. Trong điều kiện tri thức được số hóa và cập nhật nhanh chóng, người học không chỉ cần nắm vững kiến thức chuyên môn mà còn phải có khả năng sử dụng công nghệ, tiếp cận và xử lý thông tin một cách hiệu quả.
Trước hết, cần trang bị cho học viên các kỹ năng số cơ bản và nâng cao, bao gồm kỹ năng tìm kiếm, lựa chọn, đánh giá và sử dụng thông tin trên môi trường mạng. Học viên cần biết khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu khoa học, thư viện số, tạp chí chuyên ngành, cũng như các nền tảng học tập trực tuyến phục vụ nghiên cứu và học tập. Đồng thời, cần rèn luyện khả năng nhận diện, sàng lọc thông tin chính thống, có giá trị học thuật, tránh bị tác động bởi các nguồn thông tin sai lệch, thiếu kiểm chứng.
Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực sử dụng các công cụ số phục vụ học tập và nghiên cứu cũng là yêu cầu thiết yếu. Học viên cần làm chủ các phần mềm hỗ trợ quản lý tài liệu, trích dẫn khoa học, xử lý dữ liệu, trình bày kết quả nghiên cứu, cũng như các công cụ hỗ trợ làm việc nhóm và trao đổi học thuật trong môi trường trực tuyến. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả học tập mà còn góp phần hình thành phong cách làm việc khoa học, hiện đại. Ngoài ra, cần chú trọng phát triển kỹ năng học tập số như học trực tuyến, học kết hợp (blended learning), tham gia các diễn đàn học thuật và cộng đồng nghiên cứu. Việc chủ động tương tác, chia sẻ tri thức và hợp tác trong môi trường số sẽ giúp học viên mở rộng kiến thức, nâng cao năng lực tư duy và khả năng nghiên cứu độc lập. Tuy nhiên, việc phát triển năng lực số phải gắn với việc xây dựng ý thức sử dụng công nghệ một cách an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm. Học viên cần tuân thủ các quy định về bảo mật thông tin, đạo đức học thuật và bản quyền trong môi trường số, qua đó góp phần xây dựng môi trường học tập lành mạnh, chính quy, hiện đại.
2.4. Phát huy vai trò định hướng của giảng viên đối với quá trình tự học của học viên đào tạo sau đại học
Trong đào tạo sau đại học, giảng viên không chỉ là người truyền thụ tri thức mà còn giữ vai trò định hướng, dẫn dắt và hỗ trợ quá trình tự học của học viên. Đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số, khi nguồn tri thức ngày càng phong phú và đa chiều, vai trò định hướng của giảng viên càng trở nên quan trọng nhằm giúp học viên học tập đúng hướng, hiệu quả và có chiều sâu. Trước hết, giảng viên cần hướng dẫn học viên xây dựng mục tiêu, kế hoạch và phương pháp tự học khoa học, phù hợp với đặc thù từng chuyên ngành. Thông qua việc định hướng nội dung trọng tâm, giới thiệu tài liệu cốt lõi và phương pháp nghiên cứu, giảng viên giúp học viên xác định rõ lộ trình học tập, tránh tình trạng học dàn trải hoặc thiếu trọng tâm.
Bên cạnh đó, giảng viên cần đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học viên. Việc tăng cường giao nhiệm vụ nghiên cứu, thảo luận chuyên đề, xử lý tình huống và học tập dựa trên vấn đề sẽ tạo điều kiện để học viên chủ động tìm tòi, khai thác tri thức và phát triển năng lực tư duy độc lập. Đồng thời, cần kết hợp linh hoạt giữa dạy học trực tiếp và trực tuyến, tận dụng các nền tảng số để hỗ trợ quá trình tự học.
Ngoài ra, giảng viên cần thường xuyên theo dõi, kiểm tra và đánh giá quá trình tự học của học viên. Thông qua phản hồi kịp thời, góp ý chuyên môn và định hướng điều chỉnh, giảng viên giúp học viên nhận diện những hạn chế, từ đó nâng cao hiệu quả học tập. Việc đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng chú trọng quá trình, sản phẩm nghiên cứu và năng lực vận dụng cũng góp phần thúc đẩy học viên học tập thực chất. Quá trình giảng dạy, không chỉ là người truyền tri thức mà còn là người truyền cảm hứng, xây dựng môi trường học thuật tích cực, khuyến khích học viên tham gia nghiên cứu khoa học, trao đổi học thuật và hợp tác trong môi trường số. Qua đó, góp phần hình thành động cơ tự học bền vững và văn hóa học tập chủ động, sáng tạo.
2.5. Xây dựng môi trường học tập số, văn hóa tự học và đổi mới kiểm tra, đánh giá quá trình tự học của học viên đào tạo sau đại học
Xây dựng môi trường học tập số, hình thành văn hóa tự học và đổi mới kiểm tra, đánh giá là những yếu tố có tính chất bảo đảm và thúc đẩy nâng cao chất lượng tự học của học viên sau đại học trong bối cảnh chuyển đổi số. Đây không chỉ là điều kiện hỗ trợ mà còn là nền tảng tạo động lực, định hướng và duy trì hiệu quả quá trình học tập, nghiên cứu của học viên. Trước hết, cần chú trọng xây dựng môi trường học tập số hiện đại, đồng bộ về hạ tầng công nghệ và học liệu số. Việc phát triển hệ thống quản lý học tập trực tuyến, thư viện số, cơ sở dữ liệu khoa học và các nền tảng hỗ trợ học tập sẽ tạo điều kiện thuận lợi để học viên tiếp cận tri thức mọi lúc, mọi nơi. Đồng thời, môi trường số cần bảo đảm tính chính quy, an toàn, có định hướng rõ ràng, giúp học viên khai thác thông tin một cách hiệu quả và đúng định hướng.
Cùng với quá trình xây dựng môi trường thì văn hóa tự học được thể hiện ở tinh thần chủ động, tự giác, kỷ luật trong học tập; ý thức hợp tác, chia sẻ tri thức; và thái độ nghiêm túc trong nghiên cứu khoa học. Việc xây dựng môi trường học tập tích cực, khuyến khích học thuật, đề cao trách nhiệm cá nhân sẽ góp phần hình thành thói quen tự học bền vững, nâng cao chất lượng đào tạo. Đồng thời, cần đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực và gắn chặt với quá trình tự học của học viên. Việc tăng cường đánh giá thường xuyên, đánh giá quá trình, chú trọng sản phẩm nghiên cứu, khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng thực tiễn sẽ thúc đẩy học viên học tập thực chất. Bên cạnh đó, cần kết hợp đa dạng các hình thức đánh giá như đánh giá trực tuyến, tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng, nhằm bảo đảm tính khách quan, toàn diện và phù hợp với môi trường học tập số.
3. Kết luận
Trong bối cảnh chuyển đổi số, tự học đã trở thành năng lực, phương thức quan trọng quyết định đến chất lượng đào tạo đối với học viên đào tạo sau đại học, đặc biệt đối với học viên Học viện Chính trị là cán bộ chính trị, giảng viên khoa học xã hội và nhân văn ở các đơn vị trong toàn quân. Việc nâng cao chất lượng tự học không chỉ phụ thuộc vào ý thức, động cơ và phương pháp của người học mà còn chịu sự tác động của năng lực số, vai trò định hướng của giảng viên và môi trường học tập số. Các giải pháp được đề xuất trong bài viết có tính hệ thống, gắn kết chặt chẽ giữa yếu tố con người, công nghệ và cơ chế đào tạo, qua đó tạo nền tảng nâng cao hiệu quả học tập, nghiên cứu theo hướng chủ động, hiện đại và bền vững. Đây không chỉ là yêu cầu cấp thiết trước mắt mà còn mang ý nghĩa chiến lược lâu dài, góp phần đào tạo đội ngũ cán bộ có bản lĩnh chính trị vững vàng, năng lực toàn diện, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
Bùi Huy Hoàng - Bùi Văn Cẩm Kim
Hệ 5, Học viện Chính trị
Chú thích:
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, t. II, tr. 80.
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chấp hành Trung ương (2013). Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị lần thứ 8 (khóa XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, ngày 04/11/2013.
2. Ban Chấp hành Trung ương (2024), Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, ngày 22/12/2024.
3. Quân ủy Trung ương (2025), Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội, ngày 29/01/2025.
4. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo trong tình hình mới, ngày 22/08/2025.
5. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2025), Thông tư Quy định Khung năng lực số cho người học, số 02/2025/TT-BGDĐT, ngày 24/01/2025.
6. Học viện Chính trị (2024), Kỷ yếu hội thảo khoa học: Bồi dưỡng năng lực số cho học viên các trường quân đội đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội.