1. Đặt vấn đề
Giảng dạy các môn lý luận là một trong những nội dung quan trọng trong công tác giáo dục, đào tạo ở các nhà trường Quân đội, góp phần trực tiếp xây dựng bản lĩnh chính trị, củng cố niềm tin, lý tưởng cách mạng và định hướng hành động cho cán bộ, học viên. Đồng thời giảng dạy các môn lý luận ở các nhà trường Quân đội không chỉ trang bị tri thức khoa học về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng mà còn trực tiếp hình thành phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống và năng lực lãnh đạo, chỉ huy cho đội ngũ sĩ quan tương lai.
Hiện nay, sự phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, quá trình chuyển đổi số quốc gia, hội nhập quốc tế sâu rộng cùng với sự bùng nổ của internet và mạng xã hội đã tạo ra môi trường tư tưởng đa chiều, phức tạp. Các thế lực thù địch gia tăng các hoạt động chống phá bằng chiến lược "diễn biến hòa bình", thúc đẩy "tự diễn biến", "tự chuyển hóa", tập trung vào lực lượng thanh niên, học viên các học viện, nhà trường Quân đội nhằm làm suy giảm niềm tin vào mục tiêu, lý tưởng chiến đấu của Quân đội và sự lãnh đạo của Đảng. Trong bối cảnh đó, tăng cường định hướng tư tưởng trong giảng dạy lý luận tại các nhà trường Quân đội không chỉ là yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo mà còn là nhiệm vụ chính trị trực tiếp góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam vững mạnh về chính trị, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội "tinh, gọn, mạnh", tiến lên hiện đại.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Sự cần thiết phải tăng cường định hướng tư tưởng trong giảng dạy lý luận ở các nhà trường Quân đội hiện nay
Định hướng tư tưởng là một nội dung cơ bản, quan trọng của giảng dạy lý luận trong các nhà trường Quân đội. Nếu mục tiêu của đào tạo quân sự là hình thành năng lực chỉ huy, quản lý bộ đội thì giáo dục lý luận có nhiệm vụ xây dựng nền tảng chính trị, tư tưởng cho người sĩ quan tương lai. Đây là cơ sở để học viên hình thành thế giới quan khoa học, phương pháp luận đúng đắn, củng cố niềm tin vào chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội.
Trước những tác động phức tạp của môi trường thông tin hiện nay, định hướng tư tưởng trong giảng dạy lý luận là yêu cầu cấp thiết. Sự phát triển của internet và các nền tảng mạng xã hội giúp học viên ở các nhà trường Quân đội có thể tiếp cận nhanh chóng với lượng thông tin khổng lồ nhưng cũng tạo điều kiện để các thông tin xấu, độc, quan điểm sai trái và luận điệu xuyên tạc thâm nhập vào đời sống tư tưởng. Nếu thiếu khả năng nhận diện và sàng lọc thông tin, học viên dễ bị tác động tiêu cực, ảnh hưởng đến nhận thức chính trị và niềm tin cách mạng.
Bên cạnh đó, định hướng tư tưởng góp phần xây dựng bản lĩnh chính trị cho đội ngũ sĩ quan tương lai. Bản lĩnh chính trị được xác định là một trong những yếu tố cơ bản, quan trọng đối với mọi cán bộ, đảng viên nói chung và đối với người sĩ quan Quân đội nói riêng. Đảng ta xác định, mọi cán bộ, đảng viên đều phải giữ vững lập trường và bản lĩnh chính trị, phải "Tuyệt đối tin tưởng, kiên định và bảo vệ chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối đổi mới của Đảng, mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội… Kịp thời nhận diện và chủ động lan toả thông tin tích cực; ngăn chặn thông tin xấu độc trên không gian mạng; phòng ngừa, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch phù hợp khả năng, điều kiện của mỗi người"[1]. Trong điều kiện mới, người sĩ quan không chỉ là người chỉ huy mà còn là người lãnh đạo, giáo dục, quản lý bộ đội. Vì vậy, họ phải có lập trường tư tưởng kiên định, khả năng đấu tranh với các quan điểm sai trái và đủ năng lực định hướng tư tưởng cho cán bộ, chiến sĩ ở đơn vị cơ sở. Đồng thời, yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại đặt ra đòi hỏi phải không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục chính trị. Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng quân đội vững mạnh về chính trị, coi đây là cơ sở để nâng cao sức mạnh tổng hợp và khả năng sẵn sàng chiến đấu của quân đội. Điều đó đòi hỏi công tác giảng dạy lý luận ở các nhà trường Quân đội phải phát huy tốt chức năng định hướng tư tưởng, góp phần đào tạo đội ngũ cán bộ quân đội vừa "hồng" vừa "chuyên".
2.2. Giải pháp tăng cường định hướng tư tưởng trong giảng dạy lý luận ở các nhà trường Quân đội hiện nay
Trong bối cảnh hiện nay, việc tăng cường định hướng tư tưởng cho người học trong giảng dạy các môn lý luận ở các nhà trường Quân đội là yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng cả về lý luận và thực tiễn. Đây không chỉ là nhiệm vụ của công tác giáo dục và đào tạo mà còn là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ vững trận địa tư tưởng trong điều kiện hội nhập quốc tế sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, mạng xã hội.
Việc tăng cường định hướng tư tưởng trong giảng dạy các môn lý luận ở các nhà trường Quân đội cần chú trọng một số giải pháp cơ bản sau:
Một là, nâng cao chất lượng giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng
Đây là giải pháp mang tính nền tảng, quyết định hiệu quả định hướng tư tưởng trong toàn bộ quá trình đào tạo. Nội dung giảng dạy cần tập trung làm rõ giá trị khoa học, cách mạng và thực tiễn của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối quan điểm của Đảng bởi đây là hệ thống lý luận khoa học định hướng cho mọi hoạt động lãnh đạo của Đảng trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam. "Lý luận như cái kim chỉ nam, nó chỉ phương hướng cho chúng ta trong công việc thực tế. Không có lý luận thì lúng túng như nhắm mắt mà đi"[3, tr.273,274]. Tăng cường giáo dục truyền thống dân tộc, truyền thống Quân đội và những giá trị đạo đức, phẩm chất tốt đẹp của "Bộ đội Cụ Hồ". Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn: "Hiểu chủ nghĩa Mác - Lênin là phải sống với nhau có tình có nghĩa. Nếu thuộc bao nhiêu sách mà sống không có tình có nghĩa thì sao gọi là hiểu chủ nghĩa Mác - Lênin được"[4, tr.668]. Vì vậy, giảng dạy các môn lý luận cần chú trọng giáo dục cho học viên lý tưởng cách mạng, tinh thần yêu nước, trách nhiệm công dân và khát vọng cống hiến cho đất nước. Đồng thời, cần nêu bật những thành tựu đất nước ta đã đạt được qua 40 năm tiến hành công cuộc đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng. Đó là những minh chứng sống động, rõ nét nhất giúp người học hiểu và tin vào tính đúng đắn trong đường lối, quan điểm của Đảng, tính ưu việt của chế độ XHCN mà chúng ta đang xây dựng, sẵn sàng phấn đấu, hi sinh vì mục tiêu, lý tưởng của Đảng, vì hạnh phúc của nhân dân bởi "Đảng ra đời, tồn tại và phát triển là vì lợi ích của giai cấp công nhân, Nhân dân lao động và của cả dân tộc"[5]. Quá trình giảng dạy phải giúp học viên hiểu sâu bản chất khoa học của các nguyên lý lý luận, tránh tình trạng học tập mang tính ghi nhớ máy móc, giáo điều. Thông qua đó hình thành niềm tin khoa học, củng cố lý tưởng cách mạng và nâng cao khả năng vận dụng lý luận vào thực tiễn công tác sau này.
Hai là, đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy vai trò chủ thể của học viên
Trong điều kiện hiện nay, việc giảng dạy lý luận chỉ theo phương thức thuyết trình truyền thống sẽ khó đáp ứng yêu cầu định hướng tư tưởng. Cần chuyển mạnh từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực tư duy và khả năng nhận thức chính trị của người học. Đây cũng là một trong những nội dung được Đảng ta đặt ra trong Đại hội XIV của Đảng, đó là phải: "Đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương thức công tác tư tưởng; nâng cao tính chiến đấu, tính giáo dục, tính thuyết phục trong tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng"[2, tr.131]. Theo đó, công tác giảng dạy lý luận, định hướng tư tưởng không chỉ dừng lại ở tuyên truyền một chiều mà cần tăng cường đối thoại, thuyết phục, định hướng dư luận xã hội và sử dụng hiệu quả các nền tảng truyền thông số.
Phương pháp giảng dạy không chỉ quyết định khả năng tiếp thu tri thức của người học mà còn ảnh hưởng đến việc hình thành tư duy, bản lĩnh chính trị và năng lực vận dụng lý luận vào thực tiễn. Giảng viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, gắn lý luận với thực tiễn, với chức trách, nhiệm vụ của người học. Tăng cường mối quan hệ tương tác tích cực giữa giảng viên và học viên; khuyến khích sử dụng các phương pháp dạy học nêu vấn đề, đối thoại, thảo luận trong bài giảng; tăng các hình thức dạy học trực quan. Khai thác và sử dụng có hiệu quả công nghệ thông tin, đặc biệt là mạng internet, AI trong tìm kiếm tri thức nhằm nâng cao chất lượng từng bài giảng. Xây dựng hệ thống bài tập thực hành ở các môn học phù hợp với yêu cầu thực tiễn đối với học viên trong từng chuyên ngành. Cần tăng thời gian tự nghiên cứu, thảo luận, trao đổi, giảm thời gian học lý thuyết, hướng người học vào hoạt động tự học, tự nghiên cứu, tự thu hoạch, chuẩn bị tốt nội dung các bài học đã đề ra. như tranh biện, nghiên cứu tình huống, thảo luận nhóm và học tập trải nghiệm nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo và tư duy phản biện của người học.
Ba là, tăng cường giáo dục, bồi dưỡng năng lực nhận diện, đấu tranh với các quan điểm, tư tưởng sai trái cho học viên
Một trong những yêu cầu mới hiện nay là học viên phải có khả năng nhận diện và đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng và trong đời sống xã hội. Nội dung giảng dạy cần thường xuyên cập nhật các thủ đoạn chống phá mới của các thế lực thù địch; phân tích rõ bản chất phản khoa học, phản động của các luận điệu xuyên tạc chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng.
Bên cạnh việc trang bị kiến thức, cần rèn luyện cho học viên kỹ năng nhận diện, phân tích và phản bác các quan điểm sai trái, xuyên tạc trên không gian mạng. Đặc biệt trước sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, AI, các thế lực thù địch có thể cắt ghép, xây dựng, chỉnh sửa hình ảnh, video phục vụ cho ý đồ, mục đích của chúng. Do vậy, học viên cũng cần phải được trang bị kiến thức, kỹ năng số, kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn và khả năng xử lý các tình huống tư tưởng phát sinh trong thực tiễn đơn vị. Đây là cơ sở quan trọng để học viên trở thành lực lượng nòng cốt trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ở cơ sở sau khi ra trường.
Bốn là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong giảng dạy lý luận
Chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức giáo dục và đào tạo. Đối với giảng dạy các môn lý luận ở các nhà trường Quân đội, việc ứng dụng công nghệ số không chỉ góp phần nâng cao chất lượng bài giảng mà còn mở rộng khả năng định hướng tư tưởng cho học viên. Đây cũng là giải pháp qua đó "Chủ động, kịp thời cung cấp thông tin chính thống, khách quan, không để khoảng trống thông tin; xây dựng môi trường truyền thông chính thống, an toàn, nhân văn, tích cực để định hướng dư luận xã hội; nhận diện, dự báo, cảnh báo sớm, kịp thời triển khai hiệu quả các biện pháp ứng phó, ngăn chặn, kiên quyết xử lý các hành vi tán phát thông tin xấu độc trong nội bộ và trên không gian mạng"[1].
Các nhà trường cần xây dựng hệ thống học liệu số, thư viện điện tử, ngân hàng dữ liệu chuyên ngành và các nền tảng học tập trực tuyến phục vụ giảng dạy. Giảng viên cần khai thác hiệu quả các phương tiện truyền thông hiện đại, bài giảng đa phương tiện và các ứng dụng công nghệ để tăng tính hấp dẫn, trực quan và thuyết phục của bài giảng. Bên cạnh đó, cần tăng cường giáo dục kỹ năng khai thác và chọn lọc thông tin cho học viên nhằm giúp họ có khả năng nhận diện thông tin giả, thông tin xấu độc trên internet.
Năm là, xây dựng đội ngũ giảng viên lý luận có bản lĩnh chính trị vững vàng và trình độ chuyên môn cao
Đội ngũ giảng viên là nhân tố quyết định chất lượng định hướng tư tưởng trong giảng dạy các môn lý luận. Giảng viên không chỉ là người truyền đạt tri thức mà còn là người trực tiếp định hướng nhận thức, xây dựng niềm tin và hình thành bản lĩnh chính trị cho học viên. Do đó, cần chú trọng xây dựng đội ngũ giảng viên có trình độ chuyên môn sâu, phương pháp sư phạm hiện đại và khả năng nghiên cứu khoa học tốt. Đặc biệt, giảng viên phải thực sự là những người có bản lĩnh chính trị vững vàng, mẫu mực về đạo đức, lối sống và có sức thuyết phục trong giáo dục tư tưởng. Các nhà trường cần tạo điều kiện để giảng viên thường xuyên cập nhật kiến thức mới, đi thực tế, tham quan ở các đơn vị để gắn lý thuyết với thực tiễn theo phương châm "Chất lượng giáo dục đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị"; thường xuyên tổng kết kinh nghiệm và nâng cao trình độ lý luận chính trị đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Sáu là, phát huy sức mạnh tổng hợp của các tổ chức, lực lượng trong định hướng tư tưởng cho học viên
Định hướng tư tưởng không phải là nhiệm vụ riêng của khoa giáo viên lý luận mà là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống giáo dục trong các nhà trường Quân đội. Cần phát huy vai trò của cấp ủy, chỉ huy các cấp, cơ quan chính trị, tổ chức đoàn thanh niên, hội đồng quân nhân và các tổ chức quần chúng trong giáo dục, quản lý và định hướng tư tưởng cho học viên. Đồng thời, kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục trên lớp với giáo dục thông qua hoạt động thực tiễn, sinh hoạt chính trị, hoạt động văn hóa, văn nghệ và các phong trào thi đua. Đồng thời, cần tạo dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, dân chủ, kỷ luật và giàu tính giáo dục, đặc biệt là ở các đơn vị quản lý học viên sẽ góp phần hình thành bản lĩnh chính trị, ý thức tổ chức kỷ luật và động cơ phấn đấu đúng đắn cho học viên.
3. Kết luận
Tăng cường định hướng tư tưởng trong giảng dạy lý luận ở các nhà trường Quân đội hiện nay là yêu cầu khách quan, cấp thiết xuất phát từ nhiệm vụ xây dựng quân đội vững mạnh về chính trị và yêu cầu bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới. Đây không chỉ là nhiệm vụ của công tác giảng dạy lý luận chính trị mà còn là nhiệm vụ trung tâm trong quá trình đào tạo đội ngũ sĩ quan cấp phân đội cho Quân đội nhân dân Việt Nam.
Để nâng cao hiệu quả định hướng tư tưởng, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp từ đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy; tăng cường giáo dục bản lĩnh chính trị và năng lực đấu tranh tư tưởng; đẩy mạnh chuyển đổi số; xây dựng đội ngũ giảng viên chất lượng cao đến phát huy sức mạnh tổng hợp của các tổ chức, lực lượng trong các nhà trường Quân đội. Thực hiện tốt các giải pháp đó sẽ góp phần đào tạo đội ngũ sĩ quan có bản lĩnh chính trị vững vàng, tuyệt đối trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ mới.
Trung tá, Th.s Lê Thị Hương - Trường Sĩ quan Lục quân 2
Tài liệu tham khảo:
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
3. Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 5, Nxb CTQG, Hà Nội.
4. Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 15, Nxb CTQG, Hà Nội.