* Từ khóa: Đạo đức cách mạng; nhà trường quân đội; học viên sĩ quan.
1. Mở đầu
Trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, đạo đức cách mạng được xác định là cái "gốc", là nền tảng tinh thần quyết định bản lĩnh và sự thành công của người chiến sĩ. Người khẳng định: "Cũng như sông có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn. Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân"[1]. Tầm quan trọng của đạo đức cách mạng trước hết là điểm tựa giúp người cách mạng giữ vững lập trường trước mọi thử thách và cám dỗ; đạo đức không chỉ nằm ở lời nói mà thể hiện qua hành động cụ thể; là yếu tố then chốt để củng cố niềm tin và sự gắn bó máu thịt giữa Đảng với quần chúng nhân dân. Việc tu dưỡng đạo đức cách mạng không phải là việc làm nhất thời, mà là quá trình rèn luyện bền bỉ suốt đời, nhằm xây dựng một thế hệ cán bộ vừa có tâm, vừa có tầm để phụng sự Tổ quốc, phụng sự Nhân dân.
2. Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng
Thứ nhất, đạo đức là gốc, nền tảng của người cách mạng. Khi bàn về vai trò quan trọng của đạo đức, Hồ Chí Minh cho rằng, đạo đức là yếu tố không thể thiếu trong đời sống xã hội loài người và đối với cá nhân con người. Đối với người cách mạng, đạo đức có một vai trò vô cùng quan trọng, Người chỉ rõ: "Sức có mạnh mới gánh được nặng và đi được xa. Người cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng, mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng vẻ vang"[2].
Thứ hai, đạo đức cách mạng được thể hiện ở các phẩm chất: trung với nước, hiếu với dân; yêu thương con người; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; tinh thần quốc tế trong sáng. Những phẩm chất đó có mối quan hệ tác động qua lại biện chứng với nhau, thiếu một phẩm chất thì người cán bộ đảng viên không thể làm tròn nhiệm vụ do Đảng, Nhân dân và cách mạng giao phó. Hồ Chí Minh khẳng định: "Mọi việc thành hay là bại, chủ chốt là do cán bộ có thấm nhuần đạo đức cách mạng, hay là không"[3].
Trung với nước, trung với Đảng, hiếu với dân: "Trung với nước", "hiếu với dân" được coi là nội dung cơ bản nhất, bao trùm nhất trong tư tưởng đạo đức cách mạng của Người, thể hiện mối quan hệ giữa con người với Tổ quốc và Nhân dân. "Trung với nước" là trung thành với sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc, phải đặt lợi ích của cách mạng, của Tổ quốc lên trên hết, trước hết và quyết tâm đấu tranh cho sự phồn vinh của đất nước, đem lại ấm no, hạnh phúc cho Nhân dân. "Hiếu với dân" theo Hồ Chí Minh là phải tôn trọng, yêu kính Nhân dân, gắn bó máu thịt với Nhân dân, khẳng định sức mạnh to lớn của Nhân dân và phải coi dân là gốc, nền tảng của sự nghiệp cách mạng. Người viết: "Ngày xưa trung là trung với vua. Hiếu là hiếu với cha mẹ mình thôi. Ngày nay…, trung là trung với Tổ quốc, hiếu là hiếu với nhân dân"[4]. Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh dạy: "Quân đội ta trung với Đảng, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì CNXH, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng"[5].
Yêu thương con người: là tình cảm của mỗi con người đối với con người, trước hết là tình cảm dành cho những người bị áp bức, bóc lột, những người cùng khổ. Yêu thương con người còn được thể hiện trong mối quan hệ hằng ngày với những người đồng chí xung quanh, trong cuộc sống bình thường. Người khẳng định: "Hiểu chủ nghĩa Mác - Lênin là phải sống với nhau có tình có nghĩa. Nếu thuộc bao nhiêu sách mà sống không có tình có nghĩa thì sao gọi là hiểu chủ nghĩa Mác - Lênin được"[6].
Cần kiệm liêm chính, chí công vô tư: Theo Hồ Chí Minh thì "Cần" tức là lao động cần cù, siêng năng; lao động có kế hoạch, sáng tạo, có năng suất cao; lao động với tinh thần tự lực cánh sinh, không lười biếng, không ỷ lại, không dựa dẫm. "Kiệm" tức là tiết kiệm sức lao động, tiết kiệm thì giờ, tiết kiệm tiền của của dân, của nước, của bản thân mình... "Liêm" tức là "luôn luôn tôn trọng giữ gìn của công và của dân"; "không xâm phạm một đồng xu, hạt thóc của Nhà nước, của nhân dân". "Chính" "nghĩa là không tà, thẳng thắn, đứng đắn". "Chí công" là hết lòng vì công việc chung, vì lợi ích của Đảng, của Tổ quốc và Nhân dân. "Vô tư" là không vì lợi ích cá nhân, không thiên vị, không vụ lợi, không đặt cái "tôi" lên trên cái "chung".
Tinh thần quốc tế trong sáng: Đó là, tinh thần đoàn kết quốc tế vô sản, tinh thần đoàn kết với các dân tộc bị áp bức, với nhân dân lao động các nước, mà Hồ Chí Minh đã dày công vun đắp bằng hoạt động cách mạng thực tiễn của bản thân mình và bằng sự nghiệp cách mạng của cả dân tộc; là tinh thần đoàn kết của nhân dân Việt Nam với tất cả những người tiến bộ trên thế giới. Người khẳng định: "Quan sơn muôn dặm một nhà,/ Bốn phương vô sản đều là anh em"[7] và tinh thần "giúp bạn là tự giúp mình".
3. Một số giải pháp vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng cho học viên đào tạo dài hạn ở Học viện Kỹ thuật quân sự trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay
Một là, xây dựng và phát huy vai trò của môi trường chính trị, đạo đức, văn hoá quân sự của Học viện.
Trong sự tác động tổng hợp của nhiều yếu tố, song môi trường chính trị, đạo đức, văn hoá của Học viện tác động một cách thường xuyên, trực tiếp, toàn diện, có ý nghĩa quyết định đến sự nâng cao đạo đức cách mạng của học viên đào tạo dài hạn tại Hhọc viện Kỹ thuật Quân sự. Để xây dựng môi trường chính trị, đạo đức, văn hoá quân sự trong sạch, lành mạnh nhằm phát huy cao vai trò của nó đối với nâng cao đạo đức cách mạng của học viên hiện nay, cần làm tốt một số nội dung sau:
Thứ nhất, xây dựng môi trường chính trị, đạo đức, văn hoá quân sự phải phù hợp với đặc điểm nhiệm vụ, với điều kiện hoàn cảnh của Học viện, đồng thời phù hợp với những đặc điểm riêng tâm lý, nhận thức, yêu cầu nhiệm vụ của học viên đào tạo dài hạn tại Hhọc viện Kỹ thuật Quân sự.
Thứ hai, kiện toàn tổ chức, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của các tổ chức đảng, hệ thống chỉ huy, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh là điều kiện quan trọng để nâng cao đạo đức cách mạng của học viên Hhọc viện Kỹ thuật Quân sự đào tạo dài hạn hiện nay.
Thứ ba, xây dựng tập thể học viên vững mạnh toàn diện, có khả năng định hướng chính trị, điều chỉnh hành vi của học viên.
Thứ tư, phát huy vai trò của môi trường chính trị, đạo đức, văn hoá quân sự trong nâng cao đạo đức cách mạng của học viên tốt hơn phải phát huy dân chủ, tăng cường kỷ luật, thực hiện nghiêm các chế độ nề nếp quy định.
Hai là, nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cách mạng của học viên.
Xuất phát từ vai trò quyết định của giáo dục trong nâng cao nhân cách của người cán bộ cách mạng, đòi hỏi người học viên trong tương lai muốn hoàn thành tốt nhiệm vụ, trước hết cần phải không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng. Muốn vậy, trong công tác giáo dục cần làm tốt một số nội dung sau:
Thứ nhất, thường xuyên giáo dục, rèn luyện nâng cao ý thức và hành vi đạo đức cách mạng của học viên. Thông qua quá trình giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng làm chuyển hoá các nguyên tắc, các chuẩn mực đạo đức mới, mà cốt lõi là tư tưởng và tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh thành nhu cầu, động cơ, niềm tin và thói quen hành vi đạo đức của mỗi học viên.
Thứ hai, tích cực đổi mới nội dung, hình thức và phương pháp giáo dục đạo đức cách mạng cho học viên đào tạo dài hạn tại Hhọc viện Kỹ thuật Quân sự. Trước hết, tập trung nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước; tăng cường giáo dục lịch sử truyền thống dân tộc, chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế vô sản. Đổi mới về hình thức và phương pháp giáo dục đạo đức cách mạng. Đổi mới về nội dung phải tiến hành đồng bộ với đổi mới hình thức và phương pháp.
Thứ ba, tăng cường giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng thông qua hoạt động thực tiễn. Tổ chức hoạt động thực tiễn phải đảm bảo dân chủ, tính khoa học, nhất quán trong nội dung giáo dục và tăng cường rèn luyện, thử thách, phù hợp với mỗi lĩnh vực, nhiệm vụ cụ thể của từng đối tượng, từng giai đoạn trong quá trình đào tạo. Chỉ có trên cơ sở kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục với rèn luyện thực tiễn trong môi trường quân sự, phương pháp giáo dục cơ bản, thuyết phục, nêu gương mới thực sự phát huy được hiệu quả trong giáo dục đạo đức cho học viên đào tạo dài hạn ở Hhọc viện Kỹ thuật quân sự hiện nay.
Ba là, nâng cao chất lượng tự giáo dục của học viên
Tự giáo dục, tự rèn luyện để nâng cao đạo đức cánh mạng là quá trình tự giác của mỗi học viên nhằm hướng đến nâng cao trình độ nhận thức chính trị, củng cố và nâng cao tình cảm cách mạng, rèn luyện ý chí quyết tâm cống hiến sức lực cho sự nghiệp cách mạng. Để chất lượng tự giáo dục của học viên đạt hiệu quả, cần tập trung giải quyết một số vấn đề cơ bản sau: Tích cực tạo ra động cơ, mục đích học tập, rèn luyện đúng đắn cho học viên khắc phục những tiêu cực trong học tập, rèn luyện. Trước hết phải làm cho họ hiểu được mục tiêu yêu cầu đào tạo, mà mục tiêu bao trùm nhất là đào tạo ra những sĩ quan chính trị đáp ứng được yêu cầu xây dựng quân đội trong tình hình mới, đáp ứng được yêu cầu mới của cách mạng. Đi đôi với việc giáo dục, tạo ra mục đích, tích cực khắc phục những biểu hiện "cơ hội", "chủ nghĩa bình quân" trong học tập, rèn luyện. Chính những biểu hiện này là một lực cản đối với sự nâng cao nhận thức, tình cảm và ý chí quyết tâm của học viên. Cùng với công tác giáo dục động cơ, mục đích, trang bị phương pháp tự giáo dục cho học viên muốn phát huy được hiệu quả cao thì phải xây dựng được ý thức tự giáo dục, tự rèn luyện cho họ, làm cho học viên hiểu đó là công việc bền bỉ, thường xuyên, nó phải được xác định như là nhu cầu tự thân để hoàn thiện của mỗi học viên.
Bốn là, kết hợp chặt chẽ giữa nâng cao đạo đức cách mạng với kiên quyết đấu tranh với những tư tưởng đạo đức sai trái.
Xây dựng, nâng cao các phẩm chất đạo đức của học viên phải hướng vào thực hiện thắng lợi nhiệm vụ chính trị của Đảng, nhiệm vụ xây dựng quân đội trong điều kiện mới gắn với chức trách, nhiệm vụ của mỗi người. Tập trung xây dựng các tổ chức luôn vững mạnh như tổ chức đảng, tổ chức chỉ huy, tổ chức khoa học, tổ chức quần chúng… tạo nên môi trường quân sự lành mạnh để người học viên tu dưỡng, rèn luyện và tự hoàn thiện nhân cách. Thực hiện lời nói đi đôi với việc làm, rèn luyện tác phong thực sự, thực tế: "óc nghỉ, mắt trông, tai nghe, chân đi, miệng nói, tay làm".
Năm là, nâng cao vai trò của cán bộ quản lý, ý thức trách nhiệm của mỗi học viên trong quá trình giao tiếp trên mạng xã hội
Tổ chức các lớp bồi dưỡng kỹ năng an toàn mạng, nhận diện thông tin xấu, độc cho học viên. Tổ chức các lớp bồi dưỡng kỹ năng an toàn mạng, kỹ năng nhận diện và xử lý thông tin xấu, độc cho học viên là nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng, cấp thiết, góp phần trực tiếp vào xây dựng bản lĩnh chính trị, củng cố niềm tin, nâng cao ý thức cảnh giác cách mạng và bảo vệ an ninh quốc gia trong tình hình mới. Xây dựng bộ quy tắc ứng xử trên mạng xã hội cho học viên, yêu cầu tuân thủ. Bộ quy tắc ứng xử đóng vai trò định hướng hành vi của học viên, giúp họ sử dụng không gian mạng đúng pháp luật, đúng điều lệnh và phù hợp với phẩm chất người quân nhân cách mạng. Thành lập tổ giám sát mạng để kịp thời phát hiện, ngăn chặn các vi phạm về tư tưởng, đạo đức trên không gian mạng. Việc thành lập tổ giám sát mạng trong Học viện Kỹ thuật Quân sự là cần thiết nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn các hành vi vi phạm liên quan đến tư tưởng, đạo đức, lối sống của học viên. Xây dựng kênh phản ánh trực tuyến ẩn danh để học viên có thể báo cáo những tiêu cực, biểu hiện sai trái trong nội bộ mà không e ngại, là giải pháp quan trọng, phù hợp với yêu cầu hiện nay nhằm tạo điều kiện cho học viên mạnh dạn báo cáo, góp phần giữ vững kỷ luật, tăng cường dân chủ và xây dựng Học viện Kỹ thuật Quân sự ngày càng vững mạnh toàn diện.
Sáu là, củng cố tâm lý vững chắc cho học viên trong không gian mạng, xây văn hóa số lạnh mạnh trên không gian mạng.
Tổ chức các "diễn đàn, group kín" trên mạng xã hội do nhà trường quản lý, để học viên thảo luận về các vấn đề chính trị - xã hội, đạo đức một cách định hướng. Phát động các chiến dịch truyền thông số (video clip, infographic) cổ vũ lối sống đẹp, tấm gương "người tốt, việc tốt" trong toàn Học viện. Thành lập "phòng tư vấn tâm lý học đường" với hình thức trực tiếp và trực tuyến. Tổ chức các "khóa học kỹ năng sống", quản lý cảm xúc, ứng phó với áp lực, cám dỗ trong môi trường số.
Bảy là, tăng cường mối quan hệ giáo dục giữa Học viện - gia đình - xã hội
Việc tăng cường mối quan hệ phối hợp giáo dục giữa Học viện - gia đình - xã hội trở thành một giải pháp chiến lược, nhằm xây dựng một mạng lưới hỗ trợ toàn diện cho học viên, giúp họ phát triển kỹ năng quản lý cảm xúc, ứng phó áp lực và phòng tránh các cám dỗ trong môi trường số, đồng thời hình thành thói quen số lành mạnh, tinh thần tự chủ, kỷ luật vững vàng và phẩm chất đạo đức toàn diện.
Tám là, học viên thực hiện tốt việc tự giáo dục, tự rèn luyện
Tự giáo dục, tự rèn luyện là một trong những yếu tố quan trọng và cơ bản nhất giúp học viên Học viện Kỹ thuật Quân sự phát triển toàn diện, nâng cao hiệu quả học tập, rèn luyện thể chất, kỹ năng sống, đồng thời ứng phó với áp lực và kiểm soát các cám dỗ trong môi trường số hiện đại. Việc tự xây dựng kế hoạch học tập và rèn luyện cá nhân giúp học viên xác định mục tiêu cụ thể, rõ ràng cho từng giai đoạn, từ việc nâng cao kiến thức chuyên môn, rèn luyện kỹ năng thực hành đến phát triển kỹ năng sống và quản lý tư tưởng của học viên ở các đơn vị trong Học viện Kỹ thuật quân sự hiện nay.
TS Vũ Đình Thuận - Bùi Việt Dũng - ThS Phạm Đức Dũng
Học viện Kỹ thuật quân sự/ Bộ Quốc phòng
Tài liệu tham khảo:
1. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 5, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr.292.
2. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 11, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr.601.
3. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr.354.
4. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 6, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr.126.
5. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 14, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr.435.
6. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập15, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr. 668.
7. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 12, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr. 670.
8. Tổng cục Chính trị (2021), Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2021.
[1] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 5, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr.292.
[2] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 11, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr.601.
[3] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr.354.
[4] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 6, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr.126.
[5] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 14, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr.435.
[6] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập15, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr. 668.
[7] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 12, Nxb CTQG-ST, Hà Nội, 2021, tr. 670.