Người lao động đang hưởng trợ cấp thất nghiệp có trách nhiệm thông báo với cơ quan chức năng khi có việc làm để bảo đảm quyền lợi theo quy định. (Ảnh minh họa)
Số liệu của cơ quan Bảo hiểm xã hội cho thấy, trong giai đoạn 2020 - 2024, lực lượng chức năng đã phát hiện hơn 87.000 trường hợp vừa nhận trợ cấp thất nghiệp vừa tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tại đơn vị sử dụng lao động mới. Qua công tác rà soát, thanh tra, số tiền có nguy cơ chi sai từ quỹ an sinh được ngăn chặn ước tính khoảng 319 tỷ đồng.
Tại một tọa đàm chuyên đề về giải pháp phòng ngừa trục lợi bảo hiểm thất nghiệp, các chuyên gia nhận định hành vi đã có việc làm nhưng không khai báo để tiếp tục hưởng trợ cấp đang là dạng vi phạm phổ biến nhất hiện nay.
Ông Phạm Ngọc Toàn, Giám đốc Trung tâm Thông tin phân tích dự báo chiến lược và dịch vụ công thuộc Viện Khoa học Tổ chức Nhà nước và Lao động, cho rằng sự phát triển của các hình thức việc làm linh hoạt, làm việc từ xa và lao động trên nền tảng số đã khiến các hành vi gian lận ngày càng khó phát hiện hơn. Ngoài việc kê khai không đúng thực tế để đủ điều kiện hưởng trợ cấp, nhiều trường hợp còn cố tình che giấu tình trạng việc làm sau khi đã ký hợp đồng lao động nhằm kéo dài thời gian nhận trợ cấp thất nghiệp.
Theo bà Vũ Thị Thanh Liễu, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, một số vi phạm xuất phát từ việc người lao động chưa hiểu đúng bản chất của chính sách bảo hiểm thất nghiệp. Không ít người cho rằng khoản tiền đã đóng là tài sản cá nhân nên có thể nhận lại khi nghỉ việc, trong khi đây là chính sách an sinh được thiết kế để hỗ trợ người lao động trong thời gian mất việc làm.
Có việc làm mới phải thông báo theo quy định
Theo quy định hiện hành, người lao động đang hưởng trợ cấp thất nghiệp khi có việc làm mới và ký kết hợp đồng lao động phải thông báo bằng văn bản cho Trung tâm Dịch vụ việc làm trong thời hạn 3 ngày làm việc. Việc thông báo giúp cơ quan chức năng thực hiện chấm dứt hưởng trợ cấp đúng quy định, đồng thời bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp chưa sử dụng để tính cho các lần hưởng sau.
Trường hợp cố tình không khai báo nhằm tiếp tục nhận trợ cấp, người lao động sẽ bị xử lý theo quy định của pháp luật. Toàn bộ số tiền trợ cấp nhận sai sẽ bị thu hồi và người vi phạm có thể bị xử phạt vi phạm hành chính tùy theo tính chất, mức độ của hành vi.
Đáng chú ý, hậu quả không chỉ dừng lại ở việc hoàn trả tiền trợ cấp. Khi cơ quan chức năng xác định có hành vi gian lận, thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp tương ứng với thời gian hưởng sai quy định có thể không được bảo lưu để cộng dồn cho các lần hưởng trong tương lai.
Theo đại diện Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, đã có nhiều trường hợp sau khi bị yêu cầu hoàn trả trợ cấp mới đề nghị được giữ lại thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp còn lại. Tuy nhiên, khi hành vi vi phạm đã được xác định rõ, việc xử lý phải thực hiện theo quy định và không có ngoại lệ.
Tăng cường kiểm soát để ngăn chặn trục lợi
Các chuyên gia khẳng định bảo hiểm thất nghiệp là một trụ cột của hệ thống an sinh xã hội, được xây dựng trên nguyên tắc chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia. Ngoài trợ cấp bằng tiền, chính sách còn hỗ trợ tư vấn việc làm, học nghề và nâng cao kỹ năng để người lao động sớm quay trở lại thị trường lao động.
Để hạn chế tình trạng trục lợi, nhiều ý kiến đề xuất đẩy mạnh xây dựng cơ sở dữ liệu lao động, việc làm và bảo hiểm thất nghiệp theo hướng liên thông giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế và các đơn vị quản lý doanh nghiệp. Việc kết nối dữ liệu sẽ giúp phát hiện sớm những trường hợp đã tham gia bảo hiểm xã hội tại nơi làm việc mới nhưng vẫn nằm trong danh sách hưởng trợ cấp thất nghiệp, từ đó kịp thời xử lý các sai phạm.
Việc cố tình nhận trợ cấp thất nghiệp khi đã có việc làm mới không chỉ dẫn đến nghĩa vụ hoàn trả số tiền hưởng sai mà còn có thể làm mất những quyền lợi bảo hiểm thất nghiệp tích lũy trong nhiều năm. Tuân thủ quy định khai báo khi có việc làm là cách để người lao động bảo vệ quyền lợi của chính mình và góp phần bảo đảm sự công bằng, bền vững của quỹ bảo hiểm thất nghiệp.