Trong giai đoạn phát triển mới, trước những biến đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế - xã hội, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội, nhiệm vụ này càng đặt ra những yêu cầu mới. Chỉ thị số 10-CT/TW ngày 20/7/2026 của Ban Bí thư về tăng cường giáo dục lý luận chính trị, lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, ý thức công dân trong hệ thống giáo dục quốc dân đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong tình hình mới nhấn mạnh yêu cầu tạo chuyển biến mạnh mẽ từ trang bị kiến thức sang hình thành "nhận thức, niềm tin, ý thức trách nhiệm, hành vi tích cực", góp phần xây dựng thế hệ trẻ có bản lĩnh chính trị vững vàng, lý tưởng cách mạng, đạo đức, trách nhiệm xã hội và khát vọng cống hiến.
Đối với Học viện Hải quân (HVHQ) - trung tâm đào tạo cán bộ và nghiên cứu khoa học của Quân chủng Hải quân - giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân không chỉ góp phần hoàn thiện nhân cách người học mà còn trực tiếp hình thành phẩm chất chính trị, đạo đức và trách nhiệm của người sĩ quan Hải quân tương lai. Học viên sau khi tốt nghiệp sẽ trực tiếp công tác, huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu trên các vùng biển, đảo của Tổ quốc, trong môi trường hoạt động có tính đặc thù cao, thường xuyên đối diện với những tình huống phức tạp và những tác động đa chiều của quá trình hội nhập quốc tế, môi trường thông tin và không gian mạng. Điều đó đòi hỏi mỗi học viên không chỉ có kiến thức chuyên môn, năng lực quân sự mà còn phải có lý tưởng cách mạng vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng, lối sống kỷ luật, trách nhiệm công dân và ý thức sâu sắc về nghĩa vụ đối với Tổ quốc, Nhân dân.
Những năm qua, công tác giáo dục, rèn luyện học viên ở HVHQ đã được quan tâm và đạt nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, trước yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, xây dựng Quân chủng Hải quân hiện đại và yêu cầu đào tạo đội ngũ cán bộ đáp ứng nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, nội dung, phương thức và môi trường giáo dục cũng cần tiếp tục được đổi mới. Vì vậy, nghiên cứu làm rõ những yêu cầu đặt ra và đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân cho học viên Học viện Hải quân hiện nay có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn.
1. Những yêu cầu đặt ra đối với giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân cho học viên Học viện Hải quân trong tình hình mới
Giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân cho học viên sĩ quan cấp phân đội (SQCPĐ) ở HVHQ là một bộ phận quan trọng của quá trình giáo dục, đào tạo, trực tiếp góp phần hình thành bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, động cơ phấn đấu, ý thức tổ chức kỷ luật và trách nhiệm của người sĩ quan Hải quân tương lai. Trong tình hình mới, nhiệm vụ này không chỉ tiếp tục thực hiện những nội dung giáo dục truyền thống mà phải được đổi mới cả về mục tiêu, nội dung, phương pháp và cách thức tổ chức, phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước, xây dựng Quân đội, Quân chủng Hải quân và những biến đổi trong đặc điểm của người học.
Thứ nhất, giáo dục phải hướng mạnh vào hình thành bản lĩnh chính trị, lý tưởng cách mạng và khát vọng cống hiến của học viên.
Chỉ thị số 10-CT/TW của Ban Bí thư xác định một trong những nhóm phẩm chất, năng lực chủ yếu cần tập trung giáo dục là "bản lĩnh chính trị, lý tưởng cách mạng và khát vọng cống hiến"(1). Yêu cầu này có ý nghĩa đặc biệt đối với học viên SQCPĐ ở HVHQ, bởi mục tiêu đào tạo không chỉ là trang bị kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp quân sự mà còn chuẩn bị những phẩm chất cần thiết để người học sau khi tốt nghiệp có thể đảm nhiệm chức trách của người sĩ quan, sẵn sàng nhận và hoàn thành nhiệm vụ trong những điều kiện khó khăn, phức tạp trên biển, đảo. Vì vậy, giáo dục lý tưởng cách mạng phải góp phần làm cho học viên nhận thức sâu sắc mục tiêu, lý tưởng chiến đấu của Quân đội; xây dựng động cơ học tập, rèn luyện đúng đắn; củng cố niềm tin, ý chí, tinh thần trách nhiệm và khát vọng cống hiến, gắn sự trưởng thành của bản thân với nhiệm vụ xây dựng Quân đội, Quân chủng và bảo vệ Tổ quốc.
Thứ hai, giáo dục đạo đức, lối sống phải gắn chặt với hình thành phẩm chất, nhân cách và chuẩn mực hành vi của người sĩ quan Hải quân tương lai.
Đảng yêu cầu "đổi mới nội dung, phương thức giảng dạy, nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục đạo đức, lý tưởng, trách nhiệm xã hội, lối sống văn hóa, truyền thống lịch sử, chính trị, tư tưởng, pháp luật, kinh tế, tài chính, quốc phòng và an ninh. Thực hiện các giải pháp ngăn ngừa, hạn chế tối đa những ảnh hưởng tiêu cực từ cơ chế thị trường, truyền thông, mạng xã hội" (2). Đối với học viên SQCPĐ ở HVHQ, những yêu cầu chung đó phải được cụ thể hóa thành các chuẩn mực "Bộ đội Cụ Hồ - Người chiến sĩ Hải quân": trung thành, trách nhiệm, kỷ luật, đoàn kết, trung thực, khiêm tốn, giản dị; có tinh thần tập thể, ý thức phục vụ và khả năng chịu đựng khó khăn, gian khổ. Giáo dục đạo đức, lối sống vì vậy không thể chỉ dừng ở truyền đạt các chuẩn mực, mà phải làm cho những chuẩn mực đó từng bước trở thành nhu cầu tự thân và được biểu hiện thường xuyên trong học tập, công tác, sinh hoạt và các mối quan hệ của học viên.
Thứ ba, giáo dục ý thức công dân phải gắn trách nhiệm công dân với trách nhiệm của người quân nhân và nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc, nhất là bảo vệ chủ quyền, lợi ích quốc gia - dân tộc trên biển.
Điểm đáng chú ý của Chỉ thị số 10-CT/TW là đặt "ý thức công dân" cùng với tinh thần thượng tôn pháp luật, trách nhiệm xã hội, năng lực số và năng lực hội nhập quốc tế trong hệ thống những phẩm chất, năng lực cần hình thành cho người học. Đối với học viên SQCPĐ ở HVHQ, ý thức công dân mang nội dung đặc thù bởi họ đồng thời là công dân, quân nhân và những sĩ quan Hải quân tương lai. Do đó, giáo dục ý thức công dân phải làm sâu sắc nhận thức về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm đối với đất nước, cộng đồng và xã hội; ý thức thượng tôn Hiến pháp, pháp luật Nhà nước, kỷ luật Quân đội; đồng thời hình thành trách nhiệm chính trị - nghề nghiệp đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đặc biệt, cần bồi dưỡng cho học viên nhận thức sâu sắc về vị trí, vai trò của biển, đảo; trách nhiệm bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, quyền chủ quyền, quyền tài phán và lợi ích quốc gia - dân tộc trên biển. Qua đó, ý thức công dân được chuyển hóa thành ý thức trách nhiệm và hành động thực tiễn của người sĩ quan Hải quân.
Thứ tư, giáo dục phải thích ứng với môi trường số, đồng thời nâng cao khả năng tự định hướng và "sức đề kháng" của học viên trước những tác động tiêu cực trên không gian mạng.
Đây là yêu cầu ngày càng cấp thiết trước những biến đổi mạnh mẽ của môi trường giáo dục và phương thức tiếp nhận thông tin của người học. Đảng chỉ rõ: "Trong giai đoạn phát triển mới, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội phát triển nhanh, tác động sâu sắc đến nhận thức, tư tưởng, tình cảm, lối sống của người học"(3); đồng thời yêu cầu "trang bị cho người học năng lực số, tư duy phản biện, kỹ năng ứng xử văn hóa và khả năng tự bảo vệ trước thông tin xấu độc"(4). Đối với học viên SQCPĐ ở HVHQ, môi trường số vừa mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, thông tin và phương thức học tập, vừa làm gia tăng những tác động phức tạp đến nhận thức chính trị, hệ giá trị, lối sống và hành vi. Vì vậy, giáo dục không thể chỉ tập trung truyền đạt những nội dung cần nhận thức mà còn phải hình thành khả năng lựa chọn, kiểm chứng và đánh giá thông tin; nhận diện và đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch; sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm; giữ gìn phẩm chất, hình ảnh người quân nhân cách mạng trên không gian mạng.
Thứ năm, phải chuyển mạnh từ giáo dục thiên về truyền thụ kiến thức sang hình thành niềm tin, thái độ, trách nhiệm và hành vi của học viên.
Thực tiễn giáo dục hiện nay cho thấy, một số nội dung, chương trình, phương pháp còn "nặng về truyền thụ kiến thức, chưa gắn với thực tiễn và đặc điểm người học; tính thuyết phục và khả năng chuyển biến thành nhận thức, niềm tin, ý thức trách nhiệm, hành vi tích cực của người học chưa cao" (5). Khắc phục hạn chế đó đòi hỏi phải đa dạng hóa hình thức giáo dục, tăng cường đối thoại, thảo luận, xử lý tình huống, hoạt động trải nghiệm; thực hiện tốt yêu cầu "gắn lý luận với thực tiễn, học đi đôi với hành, nói đi đôi với làm"(6); đồng thời coi trọng kiểm tra, đánh giá sự chuyển biến của người học cả về nhận thức, thái độ, hành vi, ý thức tuân thủ pháp luật và trách nhiệm công dân. Đối với học viên SQCPĐ ở HVHQ, yêu cầu này có ý nghĩa đặc biệt, bởi chất lượng giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân không thể chỉ được phản ánh bằng mức độ tiếp thu kiến thức, mà quan trọng hơn phải được thể hiện ở động cơ học tập, bản lĩnh chính trị, ý thức tổ chức kỷ luật, cách ứng xử, tinh thần trách nhiệm và kết quả thực hiện nhiệm vụ. Vì vậy, cần gắn chặt quá trình giáo dục với huấn luyện, rèn luyện, thực tập, đi biển, hoạt động tập thể và thực tiễn đơn vị, tạo điều kiện để những giá trị được giáo dục từng bước chuyển hóa thành niềm tin, phẩm chất và hành vi bền vững của học viên.
Những yêu cầu trên cho thấy, giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân cho học viên SQCPĐ ở HVHQ trong tình hình mới cần được tiếp cận như một quá trình thống nhất giữa trang bị nhận thức, củng cố niềm tin, định hướng giá trị, hình thành thái độ và rèn luyện hành vi. Đây cũng là cơ sở để xác định đúng nội dung và lựa chọn các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, góp phần đào tạo đội ngũ sĩ quan Hải quân có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức tốt, ý thức trách nhiệm cao và năng lực đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới.
2. Một số giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân cho học viên sĩ quan cấp phân đội ở Học viện Hải quân trong tình hình mới
Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể đối với giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân cho học viên
Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng, bởi hiệu quả giáo dục trước hết phụ thuộc vào nhận thức đúng, trách nhiệm cao và sự thống nhất trong lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức thực hiện của các chủ thể. Trong giai đoạn mới, Đảng yêu cầu "xác định giáo dục lý luận chính trị là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thường xuyên trong giáo dục, đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện", đồng thời "nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cấp uỷ, tổ chức đảng, chính quyền và người đứng đầu"(7). Đối với HVHQ, yêu cầu đó cần được quán triệt sâu sắc và cụ thể hóa phù hợp với mục tiêu đào tạo cán bộ quân đội, đặc điểm của môi trường sư phạm quân sự và yêu cầu xây dựng đội ngũ sĩ quan Hải quân trong tình hình mới.
Trước hết, cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ chủ trì các cấp phải nhận thức đầy đủ rằng giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân không phải là nhiệm vụ riêng của cơ quan chính trị, khoa lý luận Mác -Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh hay đội ngũ cán bộ quản lý học viên, mà là trách nhiệm chung của toàn bộ các tổ chức, lực lượng tham gia quá trình giáo dục, đào tạo. Cần khắc phục cách nhìn giản đơn, đồng nhất giáo dục lý tưởng, đạo đức với việc học tập các môn lý luận chính trị hoặc với một số hoạt động giáo dục chính trị theo kế hoạch. Đây phải là quá trình diễn ra thường xuyên, liên tục, thấm sâu trong giảng dạy, huấn luyện, quản lý, rèn luyện, sinh hoạt, hoạt động tập thể và trong toàn bộ môi trường sống của học viên.
Trên cơ sở đó, cần cụ thể hóa mục tiêu giáo dục thành những yêu cầu rõ ràng đối với từng chủ thể. Cấp ủy, tổ chức đảng và cán bộ chủ trì tập trung lãnh đạo, định hướng; cơ quan chức năng tham mưu, hướng dẫn, kiểm tra; đội ngũ giảng viên trực tiếp truyền thụ tri thức, định hướng giá trị; cán bộ quản lý học viên tổ chức rèn luyện, uốn nắn hành vi; tổ chức đoàn và các tập thể học viên tạo môi trường thực hành các chuẩn mực. Trong mỗi khâu cần xác định rõ nội dung, phương thức và trách nhiệm, tránh tình trạng có nhiều lực lượng tham gia nhưng thiếu sự thống nhất hoặc giao khoán trách nhiệm cho một bộ phận.
Đặc biệt, phải phát huy vai trò nêu gương của đội ngũ cán bộ, giảng viên. Giáo dục đạo đức, lối sống chỉ thực sự có sức thuyết phục khi lời nói thống nhất với hành động, yêu cầu đối với học viên thống nhất với sự mẫu mực của người giáo dục. Vì vậy, cần thực hiện tốt yêu cầu "nói đi đôi với làm", đồng thời "phát huy tính tiên phong, nêu gương về bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống, ý thức trách nhiệm của nhà giáo"(8). Đối với cán bộ, giảng viên ở HVHQ, sự nêu gương đó cần được thể hiện cụ thể trong bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, lối sống, phương pháp công tác, tác phong chính quy, ý thức tổ chức kỷ luật và tinh thần trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ. Chính sự mẫu mực của đội ngũ cán bộ, giảng viên tạo nên tác động giáo dục trực tiếp, thường xuyên và có chiều sâu đối với quá trình hình thành nhân cách của học viên.
Hai là, đổi mới nội dung giáo dục theo hướng toàn diện, thiết thực, gắn với đặc điểm học viên và yêu cầu xây dựng người sĩ quan Hải quân trong tình hình mới
Đổi mới nội dung là vấn đề trực tiếp quyết định giáo dục cái gì, hình thành những phẩm chất nào và chuẩn bị cho học viên khả năng đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ sau khi tốt nghiệp. Trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu xây dựng con người Việt Nam được đặt trong sự thống nhất giữa bản lĩnh, trí tuệ, đạo đức, văn hóa, trách nhiệm công dân với tinh thần yêu nước, ý chí tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc và khát vọng cống hiến, phát triển đất nước. Đối với học viên SQCPĐ ở HVHQ, những yêu cầu đó phải được cụ thể hóa thành hệ thống nội dung phù hợp với mục tiêu đào tạo người sĩ quan quân đội và đặc điểm hoạt động trên biển, đảo.
Trước hết, cần tiếp tục làm sâu sắc nền tảng tư tưởng, bản lĩnh chính trị, lý tưởng cách mạng và niềm tin của học viên. Nội dung giáo dục phải giúp người học kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; có niềm tin vững chắc vào sự lãnh đạo của Đảng, vào con đường phát triển của đất nước; nhận thức đúng trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong điều kiện mới, cần đặc biệt chú trọng hình thành khả năng tự định hướng về chính trị, khả năng nhận diện và đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch, những biểu hiện cơ hội, thực dụng, cá nhân chủ nghĩa; giữ vững niềm tin, bản lĩnh và định hướng giá trị trước những tác động đa chiều của đời sống xã hội và môi trường thông tin.
Cùng với đó, phải coi trọng giáo dục đạo đức cách mạng, danh dự, trách nhiệm, ý thức tổ chức kỷ luật và khát vọng cống hiến. Xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị đòi hỏi cán bộ, chiến sĩ có bản lĩnh chính trị vững vàng, tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, với Đảng, Nhà nước và Nhân dân; có phẩm chất đạo đức cách mạng trong sáng, ý thức tổ chức kỷ luật nghiêm, tinh thần trách nhiệm cao, sẵn sàng nhận và hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao. Vì vậy, giáo dục học viên phải hướng tới hình thành ý thức giữ gìn danh dự quân nhân, tinh thần trách nhiệm, tính trung thực, đoàn kết, khiêm tốn, giản dị, kỷ luật và ý thức đặt lợi ích của tập thể, của Quân đội, của quốc gia - dân tộc lên trên lợi ích cá nhân.
Nội dung giáo dục cần đặc biệt chú trọng ý thức công dân gắn với trách nhiệm quân nhân và trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc. Ý thức công dân trong giai đoạn mới không chỉ thể hiện ở việc chấp hành pháp luật và thực hiện nghĩa vụ xã hội mà còn ở tinh thần trách nhiệm đối với cộng đồng, đất nước, ý thức dân tộc và khát vọng đóng góp cho sự phát triển của quốc gia. Đối với học viên SQCPĐ ở HVHQ, nội dung đó cần được phát triển thành nhận thức và trách nhiệm đặc thù đối với biển, đảo; làm cho học viên hiểu sâu sắc vị trí, vai trò của biển đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; nắm vững quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, luật pháp quốc tế có liên quan; nhận thức đúng trách nhiệm bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, quyền chủ quyền, quyền tài phán và lợi ích quốc gia - dân tộc trên biển. Trên cơ sở đó hình thành ý chí, trách nhiệm và sự sẵn sàng nhận nhiệm vụ ở những vùng biển, đảo xa, trong những điều kiện khó khăn, phức tạp.
Đồng thời, nội dung giáo dục phải theo kịp những biến đổi của môi trường xã hội và không gian số. Trong giai đoạn mới, việc giáo dục người học cần hướng tới hình thành đồng bộ bản lĩnh chính trị, lý tưởng cách mạng, khát vọng cống hiến; tinh thần thượng tôn pháp luật, đạo đức và trách nhiệm xã hội; ý thức công dân, năng lực số, năng lực hội nhập quốc tế; lối sống lành mạnh, kỹ năng xã hội và năng lực học tập suốt đời (9). Đối với học viên SQCPĐ ở HVHQ, cần chú trọng giáo dục ý thức chấp hành pháp luật Nhà nước, kỷ luật Quân đội, các quy định về bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự; kỹ năng lựa chọn, kiểm chứng và xử lý thông tin; văn hóa ứng xử trên không gian mạng; khả năng nhận diện thông tin xấu độc, xuyên tạc và các thủ đoạn tác động đến tư tưởng, tình cảm, niềm tin của cán bộ, chiến sĩ. Trong điều kiện trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số ngày càng tác động sâu sắc đến học tập và đời sống, năng lực sử dụng công nghệ có trách nhiệm, đúng mục đích, đúng pháp luật và kỷ luật phải trở thành một nội dung thiết thực của quá trình giáo dục.
Ba là, đổi mới phương pháp, hình thức giáo dục theo hướng phát huy vai trò chủ thể của học viên, gắn giáo dục với thực tiễn học tập, huấn luyện và rèn luyện
Trong giảng dạy và giáo dục chính trị cần tăng cường các phương pháp nêu vấn đề, trao đổi, tranh luận, đối thoại, xử lý tình huống; đặt học viên trước những vấn đề thực tiễn để tự phân tích, lựa chọn, đánh giá và hình thành chính kiến đúng đắn. Yêu cầu "gắn lý luận với thực tiễn, học đi đôi với hành, nói đi đôi với làm"(10), cùng với việc tăng cường đối thoại, thảo luận, xử lý tình huống và hoạt động trải nghiệm, cần được vận dụng phù hợp với đặc điểm đào tạo sĩ quan Hải quân. Đối với những vấn đề mới, phức tạp, nhạy cảm về chính trị, xã hội, biển, đảo và quan hệ quốc tế mà học viên quan tâm, cần chủ động cung cấp thông tin chính thống, định hướng phương pháp nhận thức, tổ chức trao đổi, thảo luận có căn cứ; qua đó giúp học viên nâng cao khả năng phân tích, đánh giá vấn đề, củng cố bản lĩnh chính trị và hình thành phương pháp xử lý đúng đắn trước những tình huống thực tiễn, thay vì chỉ tiếp nhận những kết luận có sẵn.
Đặc biệt, cần khai thác có hiệu quả môi trường hoạt động quân sự như một phương thức giáo dục trực tiếp. Học viên SQCPĐ ở HVHQ được đào tạo trong môi trường có tính tổ chức, kỷ luật cao và thường xuyên tham gia huấn luyện quân sự, rèn luyện thể lực, thực tập, đi biển, trực sẵn sàng chiến đấu, hoạt động tập thể. Đây chính là điều kiện thuận lợi để kiểm nghiệm và rèn luyện lý tưởng, đạo đức, ý thức trách nhiệm. Trong những hoạt động đó, tinh thần tập thể, ý thức kỷ luật, tình đồng chí, đồng đội, khả năng chịu đựng khó khăn, thái độ trước nhiệm vụ và trách nhiệm đối với tập thể được biểu hiện cụ thể. Vì vậy, cần chủ động thiết kế các hoạt động giáo dục gắn với thực tiễn, để học viên không chỉ "học về" các chuẩn mực mà được trực tiếp sống, trải nghiệm và hành động theo các chuẩn mực đó.
Cần đồng thời phát huy giá trị giáo dục của truyền thống dân tộc, Quân đội, Quân chủng và Học viện. Các hoạt động tham quan, nghiên cứu thực tế, giao lưu nhân chứng lịch sử, giáo dục truyền thống, hoạt động về nguồn, đền ơn đáp nghĩa, dân vận, hoạt động tại các đơn vị, vùng biển, đảo phải được tổ chức theo hướng có mục tiêu giáo dục rõ ràng, tránh hình thức. Thông qua những hoạt động đó, các giá trị như lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, truyền thống "Bộ đội Cụ Hồ - Người chiến sĩ Hải quân", ý chí vượt khó, tinh thần sẵn sàng chiến đấu và trách nhiệm bảo vệ biển, đảo được chuyển tải sinh động, có khả năng tác động mạnh đến tình cảm và niềm tin của học viên.
Mặt khác, phải khai thác có hiệu quả môi trường số phục vụ giáo dục. Trong điều kiện khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội phát triển nhanh, tác động ngày càng sâu sắc đến nhận thức, tư tưởng, tình cảm và lối sống của người học, hoạt động giáo dục phải chủ động thích ứng và khai thác hiệu quả các thành tựu công nghệ mới"(11). Đối với HVHQ, cần chú trọng xây dựng học liệu số, sản phẩm truyền thông, chuyên trang, chuyên mục có nội dung chính xác, cô đọng, dễ tiếp cận; khai thác hiệu quả tư liệu lịch sử, hình ảnh, phim tài liệu, bản đồ và dữ liệu số về đất nước, Quân đội, Quân chủng và biển, đảo, qua đó mở rộng không gian và phương thức giáo dục cho học viên. Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ phải phục vụ trực tiếp mục tiêu giáo dục, gắn với nâng cao chất lượng tương tác, định hướng và tự học của học viên; không thay thế vai trò của người dạy, cũng không đồng nhất đổi mới phương pháp với việc đơn thuần số hóa cách truyền đạt truyền thống.
Bốn là, phát huy tính tích cực, tự giác, khả năng tự giáo dục, tự rèn luyện của học viên
Giáo dục chỉ đạt hiệu quả bền vững khi những yêu cầu từ bên ngoài được người học tiếp nhận, chuyển hóa thành nhu cầu, động cơ và chuẩn mực tự điều chỉnh từ bên trong. Vì vậy, bên cạnh tác động của tổ chức và các lực lượng giáo dục, cần đặc biệt coi trọng phát huy vai trò chủ thể của học viên. Trong giai đoạn mới, giáo dục phải hướng mạnh tới phát triển năng lực tự học, hình thành thói quen học tập không ngừng và năng lực học tập suốt đời; đồng thời tăng cường tự học, trải nghiệm sáng tạo trong quá trình giáo dục"(12). Đối với học viên SQCPĐ ở HVHQ, tự giáo dục, tự rèn luyện còn là điều kiện trực tiếp để hình thành bản lĩnh, tính tự chủ và khả năng chịu trách nhiệm của người cán bộ tương lai.
Trước hết, cần giúp học viên xây dựng động cơ học tập, rèn luyện đúng đắn, xác định rõ mục tiêu phấn đấu và trách nhiệm đối với nghề nghiệp đã lựa chọn. Mỗi học viên phải nhận thức rằng kết quả đào tạo không chỉ liên quan đến sự trưởng thành của cá nhân mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến chất lượng đội ngũ cán bộ và khả năng hoàn thành nhiệm vụ của đơn vị sau này. Từ nhận thức đó, cần hình thành thói quen tự học, tự nghiên cứu, tự kiểm tra, tự đánh giá và tự điều chỉnh hành vi; thường xuyên đối chiếu bản thân với chuẩn mực của người quân nhân cách mạng và yêu cầu chức trách của người sĩ quan Hải quân.
Cần tạo điều kiện để học viên được tham gia nhiều hơn vào quá trình tự quản, tự giáo dục và xây dựng tập thể. Phát huy vai trò của tổ chức đoàn, hội đồng quân nhân, tập thể lớp, đại đội và các nhóm học tập trong xây dựng động cơ phấn đấu, giữ gìn kỷ luật, hỗ trợ nhau trong học tập và rèn luyện. Chú trọng phát hiện, biểu dương những tập thể, cá nhân có cách làm tốt, những hành vi đẹp, tinh thần vượt khó, trách nhiệm cao trong thực hiện nhiệm vụ; đồng thời kịp thời đấu tranh, phê bình và uốn nắn những biểu hiện lệch chuẩn về nhận thức, đạo đức, lối sống và hành vi.
Đặc biệt, cần nâng cao khả năng tự định hướng và tự bảo vệ của học viên trên không gian mạng. Không thể chỉ sử dụng các biện pháp quản lý, hạn chế hoặc ngăn cấm mà phải từng bước hình thành cho học viên khả năng tự lựa chọn thông tin, tự kiểm soát hành vi, tự chịu trách nhiệm về nội dung tiếp nhận và chia sẻ. Hình thành tư duy phản biện, kỹ năng nhận diện thông tin sai lệch, ý thức bảo mật, văn hóa ứng xử và trách nhiệm của quân nhân trên không gian mạng là điều kiện quan trọng để biến kỷ luật bên ngoài thành kỷ luật tự giác, tạo "sức đề kháng" trước những tác động tiêu cực của môi trường số.
Năm là, xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự lành mạnh và đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả giáo dục theo hướng coi trọng sự chuyển biến về thái độ, trách nhiệm và hành vi
Môi trường giáo dục có tác động trực tiếp, thường xuyên đến quá trình hình thành nhân cách học viên. Những chuẩn mực được truyền đạt trong bài giảng chỉ có thể trở thành giá trị bền vững khi được củng cố bằng môi trường sống và hoạt động phù hợp. Vì vậy, cần xây dựng Học viện thực sự trở thành môi trường văn hóa sư phạm quân sự mẫu mực, trong đó các quan hệ được điều chỉnh bằng kỷ luật, trách nhiệm, tình đồng chí, đồng đội và văn hóa ứng xử; các giá trị tích cực được tôn trọng, khuyến khích và lan tỏa.
Cần gắn xây dựng môi trường văn hóa với xây dựng chính quy, quản lý kỷ luật, xây dựng đơn vị an toàn, cảnh quan sư phạm, đời sống văn hóa tinh thần và các mối quan hệ lành mạnh. Mối quan hệ giữa cán bộ với học viên, giữa giảng viên với người học và giữa học viên với nhau phải bảo đảm nguyên tắc, kỷ luật nhưng đồng thời có tính giáo dục, tôn trọng, chia sẻ và trách nhiệm. Chủ động ngăn ngừa sự xâm nhập của lối sống thực dụng, đề cao vật chất, chủ nghĩa cá nhân, các sản phẩm văn hóa độc hại và những biểu hiện ứng xử lệch chuẩn. Xây dựng môi trường số của Học viện cũng phải trở thành một bộ phận của môi trường giáo dục, trong đó chuẩn mực của người quân nhân được duy trì cả trong đời sống trực tiếp và trên không gian mạng.
Cùng với xây dựng môi trường, cần đổi mới cách thức kiểm tra, đánh giá kết quả giáo dục. Việc đánh giá không nên chỉ dựa vào mức độ ghi nhớ kiến thức mà phải coi trọng sự chuyển biến về "nhận thức, thái độ, hành vi, ý thức tuân thủ pháp luật và trách nhiệm công dân"(13) của người học. Đối với học viên SQCPĐ ở HVHQ, cần kết hợp kết quả học tập với kết quả rèn luyện, chấp hành pháp luật, kỷ luật, thực hiện chức trách, tham gia hoạt động tập thể, khả năng xử lý các tình huống thực tiễn và mức độ tiến bộ của từng cá nhân. Những biểu hiện cụ thể như tinh thần trách nhiệm, ý thức tự giác, khả năng làm chủ bản thân, thái độ đối với nhiệm vụ, quan hệ đồng chí, đồng đội và sự sẵn sàng nhận nhiệm vụ khó phải được xem là những chỉ báo quan trọng của hiệu quả giáo dục.
Đánh giá phải được tiến hành thường xuyên, đa chiều, kết hợp đánh giá của tổ chức với tự đánh giá của học viên, kết hợp kết quả từng thời điểm với sự tiến bộ trong cả quá trình. Qua đó vừa giúp tổ chức nhận diện đúng chất lượng giáo dục, vừa giúp mỗi học viên thấy rõ ưu điểm, hạn chế và xác định nội dung tự rèn luyện. Quan trọng hơn, kết quả đánh giá phải được sử dụng để điều chỉnh nội dung, phương pháp giáo dục và công tác quản lý, tránh tình trạng đánh giá chỉ phục vụ xếp loại mà không tạo ra tác động ngược trở lại đối với quá trình giáo dục.
Thực hiện đồng bộ các giải pháp trên sẽ góp phần tạo chuyển biến căn bản từ giáo dục thiên về truyền đạt kiến thức sang hình thành đồng bộ nhận thức, niềm tin, thái độ, trách nhiệm và hành vi; từ sự tác động chủ yếu của các lực lượng giáo dục sang kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục của tổ chức với tự giáo dục, tự rèn luyện của học viên. Qua đó góp phần đào tạo đội ngũ sĩ quan Hải quân có bản lĩnh chính trị vững vàng, lý tưởng cách mạng trong sáng, phẩm chất đạo đức tốt, lối sống lành mạnh, ý thức công dân và trách nhiệm cao; có đủ phẩm chất, năng lực đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân chủng Hải quân hiện đại và nhiệm vụ xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
3. Kết luận
Giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân cho học viên Học viện Hải quân là nội dung có ý nghĩa trực tiếp đối với quá trình hình thành phẩm chất, nhân cách và bản lĩnh của người sĩ quan Hải quân tương lai. Trong tình hình mới, yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, nhiệm vụ xây dựng Quân chủng Hải quân hiện đại, cùng những tác động ngày càng sâu rộng của kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội đang đặt ra những yêu cầu cao hơn đối với công tác giáo dục, rèn luyện học viên. Nâng cao chất lượng giáo dục trong lĩnh vực này đòi hỏi phải tiến hành đồng bộ từ nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể; đổi mới nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục; phát huy vai trò tự giáo dục, tự rèn luyện của học viên; đến xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự lành mạnh và đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng coi trọng sự chuyển biến về nhận thức, niềm tin, thái độ, trách nhiệm và hành vi. Quan trọng hơn, quá trình giáo dục phải làm cho lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và ý thức công dân không chỉ dừng lại ở những chuẩn mực được nhận thức, mà từng bước trở thành hệ giá trị, động cơ và phương thức hành động của mỗi học viên. Thực hiện tốt những nội dung đó sẽ góp phần đào tạo đội ngũ sĩ quan Hải quân có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng, lối sống lành mạnh, ý thức tổ chức kỷ luật nghiêm, trách nhiệm công dân cao, có ý chí và khát vọng cống hiến; sẵn sàng nhận và hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân chủng Hải quân hiện đại và bảo vệ vững chắc chủ quyền, lợi ích quốc gia - dân tộc trên biển trong tình hình mới.
ThS Nguyễn Đình Thắng - Học viện Hải quân
Ths Nguyễn Thanh Hải - Học viện Hải quân
Tài liệu tham khảo:
(2), (11), (12), Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Hà Nội, tr.6,12,8.
(1), (3), (4), (5), (6), (7) , (8), (9), (10), (13), Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Chỉ thị số 10-CT/TW ngày 20/07/2026 của Ban Bí thư về tăng cường giáo dục lý luận chính trị, lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, ý thức công dân trong hệ thống giáo dục quốc dân, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong tình hình mới, Hà Nội, tr.1-3.