Giữa bối cảnh đó, Chuyên gia kinh tế Trần Sỹ Cương có cuộc trao đổi với CafeF về vai trò của cha mẹ trong việc chuẩn bị nền tảng cho con trước tương lai khó đoán. Theo ông, giá trị của giáo dục nay nằm ở năng lực tự học, tư duy độc lập và khả năng thích ứng. Điều đó đòi hỏi cha mẹ tạo môi trường để con được trải nghiệm, được thử và được sai, cùng sự đồng hành khi cần.

Trong bối cảnh khoa học - công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển nhanh chóng, theo ông, thế hệ trẻ hôm nay đang đứng trước những thách thức và yêu cầu mới nào so với 10-20 năm trước?

Phải khẳng định rằng, mỗi thế hệ đều có những thách thức riêng, nhưng điểm khác biệt lớn của thế hệ trẻ hôm nay là mức độ khó dự đoán của tương lai. Công nghệ, đặc biệt là AI, đang khiến những thay đổi diễn ra nhanh hơn rất nhiều, khi những gì trước đây có thể tính bằng một thập kỷ, nay có thể đổi thay chỉ trong vài năm, thậm chí từng tháng.

Con người sinh ra vốn có năng lực thích ứng, nhưng luôn cần một khoảng thời gian, một giai đoạn để chuyển tiếp. Tôi hiểu rằng giới trẻ bây giờ đang đứng ngay giữa giai đoạn chuyển tiếp đó, thành thử các bạn sẽ có những hoang mang nhất định là điều dễ hiểu.

Bản thân tôi từng trải qua một giai đoạn chuyển đổi công nghệ lớn khi sang Mỹ học nhiều ngành kỹ thuật, từ xây dựng, điện, máy tính đến dầu khí. Thời điểm đó trùng với giai đoạn đầu của làn sóng công nghệ số 3.0, khi những nền tảng của Internet bắt đầu hình thành và máy tính cá nhân dần xuất hiện.

Xã hội thay đổi rất nhanh. Những tên tuổi như Bill Gates, Steve Jobs hay Michael Dell đã cho thấy công nghệ có thể mở ra những cơ hội rất mới, không nhất thiết chờ đến khi một người có đủ tuổi tác hay bằng cấp theo cách truyền thống. Tuy vậy, ở thời điểm đó, xã hội vẫn còn một mức độ tiên liệu nhất định. Học cơ khí thì phần lớn vẫn có thể hình dung mình sẽ trở thành kỹ sư cơ khí sau này.

Ngày nay, mối liên hệ đó không còn rõ ràng như trước. Với sự phát triển của AI, ngay cả những chuyên gia công nghệ hàng đầu cũng khó trả lời chắc chắn thế giới sẽ thay đổi theo hướng nào trong vài năm tới. Bản thân tôi đã làm tư vấn chiến lược nhân sự suốt 25 năm, nhưng nếu một sinh viên hỏi nên học ngành gì để 3-5 năm nữa ra trường chắc chắn có việc làm, tôi cũng không thể đưa ra một câu trả lời chắc chắn. Khái niệm lấy một tấm bằng để đại diện cho một nghề nghiệp cố định trong 30-40 năm vì thế không còn phù hợp với bối cảnh hiện nay.

Vậy trước những biến động và thách thức mà ông đã đê cập, giới trẻ ngày nay cần chuẩn bị những năng lực nào để có thể thích ứng và đứng vững trên đôi chân của mình?

Trong một thế giới mà tri thức và kỹ năng ngày càng dễ tiếp cận nhờ công nghệ, khi bất kỳ ai có công cụ AI trong tay cũng có thể tiếp cận một kho tri thức rất lớn, thì điều tạo nên khác biệt lại nằm nhiều hơn ở những năng lực rất "con người".

Trước hết, tôi cho rằng người trẻ phải "thành nhân trước khi thành tài". Kiến thức có thể học rất nhanh, nhưng nhân cách, cách sống, tinh thần trách nhiệm và khả năng ứng xử với người khác là những giá trị cần được bồi đắp lâu dài. Đó là nền tảng để một người có thể đi xa, bất kể công nghệ thay đổi đến đâu.

Năng lực thứ hai là tự học. Người trẻ không thể tiếp tục học theo cách thụ động, chỉ nghe, ghi nhớ rồi chờ được giao việc. Việc học phải bắt đầu từ sự tò mò, từ khả năng đặt câu hỏi và đặc biệt là từ trải nghiệm thực tế. Tôi thường gọi đó là tư duy "hành rồi mới học": dấn thân làm trước, va chạm với thực tế, từ đó nhận ra mình còn thiếu gì và chủ động học để bổ sung.

Cuối cùng là khả năng giao tiếp và sống cùng người khác. Tôi vẫn cho rằng AI càng phát triển thì con người càng phải học cách sống với nhau tốt hơn. Người trẻ cần ra ngoài, va chạm với thực tế, học cách mở lòng, biết tôn trọng, quan tâm và hợp tác với người khác. Chính những năng lực về cảm xúc, giao tiếp và quan hệ con người sẽ ngày càng trở nên quan trọng trong một thế giới mà máy móc có thể làm rất nhiều việc thay chúng ta.

Vì vậy, để đứng vững trước một tương lai khó đoán, người trẻ không chỉ cần thêm kiến thức hay một bộ kỹ năng nghề nghiệp cụ thể. Quan trọng hơn là phải có một nền tảng đủ vững về nhân cách, năng lực tự học, tư duy độc lập và khả năng sống, làm việc với người khác. Đó là những năng lực giúp họ thích ứng khi công nghệ, công việc và xã hội tiếp tục thay đổi.

Khi tương lai nghề nghiệp ngày càng khó dự đoán, vai trò của cha mẹ trong việc định hướng cho con nên thay đổi như thế nào, thưa ông?

Theo tôi, trước hết cha mẹ cần chấp nhận rằng tương lai bây giờ không còn là thứ có thể dự đoán chính xác theo kiểu học ngành này rồi sẽ làm nghề kia. Vì vậy, vai trò của cha mẹ cũng phải thay đổi: từ chỗ cố chọn đường sẵn cho con sang chuẩn bị nền tảng, tạo điều kiện và hỗ trợ để con tự tìm ra con đường phù hợp với mình.

Trách nhiệm quan trọng nhất của phụ huynh không phải là quyết định thay, mà là giúp con hiểu mình là ai, tìm ra giá trị độc đáo của chính mình. Muốn vậy, môi trường gia đình phải khuyến khích trẻ suy nghĩ độc lập ngay từ nhỏ. Khi con đặt câu hỏi, thay vì vội phủ đầu hay đưa ra đáp án, cha mẹ có thể hỏi ngược lại, gợi mở để con có cơ hội diễn đạt suy nghĩ và tự hình thành chính kiến.

Bên cạnh đó, trẻ cần được trải nghiệm nhiều hơn. Nếu con tò mò muốn vẽ tranh, câu cá, chụp hình hay thử một công việc nào đó, hãy tạo điều kiện để con làm. Bởi tất cả những trải nghiệm trong cuộc sống chính là tri thức, là một "màng lọc" để con có cơ sở quyết định điều gì phù hợp với mình, điều gì có thể làm ra giá trị cho bản thân và xã hội. Quan trọng hơn, cha mẹ cần cho con cơ hội được thử và được sai. Có những bài học không thể thay bằng lời khuyên. Việc tự làm một việc chưa tốt, như pha một ly cà phê quá nhạt hay quá đậm rồi phải tự xử lý phản hồi của khách hàng, có thể dạy trẻ rất nhiều về trách nhiệm, cách ứng xử và khả năng giải quyết vấn đề.

Sự đồng hành của cha mẹ vì vậy không có nghĩa là làm thay hay đáp ứng mọi mong muốn của con. Cha mẹ cần biết lắng nghe để hiểu con thực sự cần gì, rồi hỗ trợ ở mức vừa đủ để con vẫn phải tự nỗ lực. Mục tiêu cuối cùng của giáo dục gia đình là chuẩn bị cho con đủ năng lực và bản lĩnh để một ngày nào đó có thể đứng vững trên đôi chân của mình.

Khi con có đủ năng lực để hiểu mình, đủ trải nghiệm để biết mình muốn gì và đủ bản lĩnh để chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình, lúc đó tương lai mới thực sự nằm trong tầm tay của chính con.

Vậy theo ông, ở góc độ rộng hơn, hệ thống giáo dục cần thay đổi theo hướng nào để chuẩn bị cho thế hệ trẻ những năng lực đáp ứng một thị trường lao động liên tục biến đổi?

Giáo dục ngày nay có lẽ không nên chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức hay giải quyết bài toán ngắn hạn là "học ngành gì để ra trường có việc làm". Khi thị trường lao động liên tục thay đổi, hệ thống giáo dục từ nhà trường cho đến gia đình cần hướng tới việc phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất con người có thể theo họ trong suốt cuộc đời, như khả năng tự học, tư duy độc lập, khả năng thích ứng.

Môi trường giáo dục nên thực sự lấy người học làm trung tâm. Thầy cô đóng vai trò là người đồng hành và gợi mở (mentor), khuyến khích tư duy độc lập thay vì đưa ra những khuôn mẫu. Đó chính là tinh thần của một nền giáo dục khai phóng: tạo không gian cho trẻ tự khai phá năng khiếu, tìm ra bản sắc riêng thay vì cố gọt giũa trẻ thành một phiên bản giống như bao người khác. Quá trình ấy không nên đợi đến bậc đại học mới bắt đầu mà cần được bồi đắp ngay từ những năm tháng đầu đời.

Vì vậy, đầu tư cho giáo dục cũng cần được nhìn rộng hơn. Đó không chỉ là đầu tư vào trường lớp hay kiến thức, mà là sự chuẩn bị đồng bộ về môi trường, nguồn lực từ chính mỗi gia đình để đứa trẻ có thể phát triển năng lực. Khi gia đình tạo được nền tảng từ sớm và nhà trường xây dựng một môi trường cởi mở, khai phóng, sẽ là cái gốc bền vững nhất để vun trồng nên một thế hệ nhân lực chất lượng cao và bản lĩnh cho đất nước.

Nếu giáo dục là một hành trình dài và tương lai của con không thể đoán trước, sự chuẩn bị của gia đình cũng không chỉ nằm ở kiến thức hay môi trường sống, mà còn ở nguồn lực để hành trình ấy không bị gián đoạn. Vậy theo ông, một kế hoạch tài chính phù hợp nên có những yếu tố nào?

Theo tôi, trách nhiệm của cha mẹ trước hết là tạo dựng cho con một môi trường sống ổn định và một nền tảng đủ vững để con có thể học tập, trưởng thành. Muốn làm được điều đó, gia đình cần lưu tâm đến việc chuẩn bị kế hoạch tài chính.

Việc chuẩn bị kế hoạch tài chính, trước hết, nhằm tích lũy cho những mục tiêu dài hạn, trong đó giáo dục là một trong những ưu tiên hàng đầu. Cha mẹ cần hình dung những cột mốc quan trọng của con trong 10 đến 15 năm tới để phân bổ nguồn lực và duy trì việc tích lũy đều đặn.

Nhưng cuộc sống vốn dĩ luôn có những biến động. Hôm nay chúng ta tính toán được chi phí ăn học, nhưng không thể biết trước vài năm nữa công việc, thu nhập hay sức khỏe của gia đình sẽ ra sao. Vì vậy, các khoản dự phòng giúp gia đình có thêm khoảng đệm để những nhu cầu thiết yếu, đặc biệt là việc học của con, không bị ảnh hưởng ngay khi có biến cố.

Bên cạnh đó, gia đình cần chuẩn bị trước những rủi ro lớn mà chúng ta khó tự xử lý bằng tiền tiết kiệm. Bản thân tôi thường đặt câu hỏi: Nếu một hoặc cả hai phụ huynh gặp sự cố, gia đình sẽ tiếp tục duy trì cuộc sống và kế hoạch học tập của con như thế nào? Trước vấn đề này, nhiều gia đình tham gia bảo hiểm như một công cụ trong tổng thể kế hoạch tài chính. Chẳng hạn, bảo hiểm nhân thọ có thể giúp giảm áp lực chi phí điều trị, tạo thêm nguồn lực để gia đình tiếp tục duy trì những kế hoạch dài hạn nếu người trụ cột không may mất khả năng tạo thu nhập.

Vậy thì theo ông, yếu tố bảo vệ quan trọng như thế nào?

Với giáo dục, yếu tố bảo vệ càng quan trọng bởi đây là một hành trình dài. Con cái vẫn phải học, vẫn phải chuyển cấp, vào đại học hay bước sang những giai đoạn trưởng thành khác ngay cả khi hoàn cảnh gia đình thay đổi. Vì vậy, một kế hoạch tài chính cho giáo dục không nên chỉ trả lời câu hỏi "cần tích lũy bao nhiêu", mà còn cần trả lời "nếu có biến cố, kế hoạch này sẽ được tiếp tục ra sao".

Nói đơn giản, cha mẹ không chỉ chuẩn bị nguồn lực cho tương lai của con, mà còn cần bảo vệ khả năng thực hiện sự chuẩn bị đó đến cùng. Khi hai yếu tố này đi cùng nhau, kế hoạch giáo dục mới có cơ hội duy trì xuyên suốt ngay cả khi cuộc sống xuất hiện những biến số mà gia đình không thể dự đoán trước.

Và cuối cùng, nếu gửi một lời nhắn nhủ tới các bậc cha mẹ đang chuẩn bị hành trang cho con bước vào tương lai, ông muốn chia sẻ điều gì?

Nếu có một lời chia sẻ chân thành, tôi muốn nói rằng điều quan trọng nhất không phải là dạy người trẻ học một nghề gì, mà là giúp các em có năng lực tự học suốt đời. Người trẻ đang sống trong một thế giới mà công nghệ, nghề nghiệp và nhu cầu xã hội thay đổi rất nhanh, không ai có thể biết chính xác 5, 10 hay 20 năm nữa thị trường sẽ cần những nghề gì. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không còn là "Hôm nay phải học nghề gì để sau này có việc?", mà là "Làm thế nào để có khả năng học bất cứ điều gì mình sẽ cần trong tương lai?".

Trong thời đại AI, không chỉ người trẻ cần học. Cha mẹ cũng phải học lại cách làm cha mẹ trong một thế giới rất khác. Sự trưởng thành của con đòi hỏi một sự trưởng thành mới từ chính cha mẹ: biết lùi khỏi vai trò áp đặt, học cách quan sát để nhận ra năng lực, tính cách và sự độc đáo của từng đứa trẻ, đồng thời tạo cho con đủ khoảng không để trải nghiệm, thử và sai, tự đặt câu hỏi và dần hiểu mình là ai.

Và có lẽ điều khó nhất, nhưng cũng quan trọng nhất, là cha mẹ biết khi nào cần dẫn đường, khi nào nên đứng bên cạnh và khi nào phải bước lùi. Bởi mục tiêu cuối cùng không phải là để con đi đúng con đường cha mẹ đã chọn, mà là để con đủ năng lực, bản lĩnh và sự tự tin để tự lựa chọn con đường của mình - để tương lai thực sự nằm trong tầm tay con.

Xin cảm ơn những chia sẻ của ông!