Hành trình 25 năm để học và tập sự với những bài toán của thực tế

Ba năm sau, anh tốt nghiệp hệ Cao đẳng loại Giỏi với điểm trung bình toàn khóa 8,18. Năm cuối trong quãng thời gian học tập, là Đội trưởng đội tuyển Olympic Tin học đầu tiên của nhà trường, từng đạt giải Nhì cá nhân và giải Nhất đồng đội của Kỳ thi Olympic Tin học Sinh viên Việt Nam. Đồ án tốt nghiệp năm 2004 lựa chọn một chủ đề khi ấy còn rất mới mẻ: Dữ liệu mịn & Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence & Metadata).

Từ đồ án AI năm 2004 bước ra đời sống, hành trình nghề nghiệp của anh trải dài qua nhiều lĩnh vực: đào tạo tin học, nghiên cứu công nghệ, biên tập báo, truyền thông số, thương mại điện tử, sáng chế thiết bị giáo dục, chuyển đổi số và xúc tiến đầu tư.

Nhìn lại chặng đường đó, điều đáng chú ý không phải là số lượng công việc đã làm, mà là cách anh tiếp cận mỗi công việc như một bài toán thực tế cần được giải bằng tư duy công nghệ. Phóng viên đã có cuộc trao đổi với nhà sáng chế Nguyễn Huy Du về hành trình mà anh gọi là "25 năm để học và tập sự với những bài toán của thực tế".

Phóng viên: Nhìn lại từ năm 2001 đến nay, điều gì còn đọng lại nhiều nhất từ những năm tháng ở Đại học Công nghiệp Hà Nội?

Nguyễn Huy Du: Tôi nghĩ đó là việc học cách tự học. Hồi đó điều kiện học công nghệ thông tin khác bây giờ rất nhiều. Internet còn hạn chế, tài liệu, học liệu, dữ liệu chuyên sâu khó tiếp cận được nhiều và nhanh. Muốn hiểu một thuật toán hay một công nghệ mới thì phải tự tìm, tự dịch, tự làm.

Thời gian tham gia Đội tuyển Olympic Tin học của trường cho tôi một thói quen rất quan trọng: trước một bài toán khó, đừng hỏi ai giải hộ mình, mà hãy ngồi xuống phân tích xem bản chất vấn đề là gì. Đến bây giờ tôi vẫn dùng cách đó.

Phóng viên: Ông tốt nghiệp bằng đồ án về AI vào năm 2004. Khi ấy AI còn là khái niệm khá xa lạ. Vì sao lại chọn đề tài đó?

Nguyễn Huy Du: Thực ra hồi đó tôi không nghĩ mình đang làm điều gì xa xôi hay tham vọng lớn lao. Tôi chỉ tò mò.

Tôi luôn thích những câu hỏi kiểu: "Liệu máy tính có thể suy nghĩ gần giống con người không?", "Liệu một hệ thống có thể tự đưa ra quyết định không?" Sau này AI phát triển mạnh, nhiều người bảo tôi đi trước thời đại. Tôi không nghĩ vậy. Tôi chỉ là sinh viên thích những bài toán khó hơn một chút.

Phóng viên: Ra trường năm 2004, thay vì vào một doanh nghiệp lớn, ông lại tham gia xây dựng Trung tâm đào tạo và phát triển công nghệ thông tin. Có phải đó là quyết định mạo hiểm?

Nguyễn Huy Du: Khá mạo hiểm. Lúc đó tôi nghĩ đơn giản là mình biết sâu điều gì thì nhận dạy cái đó. Nhưng vài năm sau tôi nhận ra dạy học không phải truyền kiến thức. Dạy học là giải quyết vấn đề của người học.

Người học không cần biết mình giỏi đến đâu. Họ cần biết sau khóa học họ làm được gì. Đó là bài học đầu tiên của tôi về tư duy lấy người dùng làm trung tâm.

Phóng viên: Từ công nghệ thông chuyển sang nghiên cứu, rồi làm báo, rồi truyền thông. Có vẻ như ông thay đổi nghề khá nhiều?

Nguyễn Huy Du: Nhìn bên ngoài thì là đổi nghề. Nhưng với tôi thì vẫn là một việc. Đó là giải quyết vấn đề bằng thông tin.

Sau này nghĩ lại thì rõ hơn: làm tin học cũng là xử lý dữ liệu, làm báo là xử lý thông tin, còn truyền thông thì lại là xử lý niềm tin của con người.

Phóng viên: Điều gì học được từ nghề báo?

Nguyễn Huy Du: Học cách nhìn cuộc sống thật hơn. Lập trình viên thường tin vào logic. Nhưng xã hội không vận hành hoàn toàn bằng logic.

Người dân, khách hàng, doanh nghiệp, cán bộ quản lý, nhà đầu tư… mỗi người có một góc nhìn. Làm báo hơn 5 năm giúp tôi hiểu rằng muốn giải quyết vấn đề thì trước hết phải hiểu con người.

Phóng viên: Ông từng tham gia dự án Online Friday của Bộ Công Thương trong giai đoạn thương mại điện tử Việt Nam còn rất sơ khai. Khi đó nhìn thấy điều gì?

Nguyễn Huy Du: Tôi nhìn thấy dữ liệu. Mỗi giao dịch đều để lại dữ liệu. Mỗi hành vi mua hàng đều để lại dữ liệu.

Khi đó tôi bắt đầu tin rằng tương lai sẽ thuộc về những tổ chức biết khai thác dữ liệu để ra quyết định. Đến hôm nay, AI phát triển mạnh, niềm tin đó càng rõ hơn.

Phóng viên: Ông có khá nhiều dự án công nghệ số. Vì sao lại quay về giáo dục? Và có thời điểm nào ông từng muốn bỏ cuộc?

Nguyễn Huy Du: Có những dự án tôi làm cả vài năm rồi phải dừng lại. Có lúc mình nghĩ hướng đi đúng nhưng thị trường chưa sẵn sàng. Càng ngẫm tôi càng thấy "giáo dục là nơi mọi vấn đề của xã hội bắt đầu".

"Con người mới là đích đến". Nếu một đứa trẻ biết trung thực hơn, biết tư duy tốt hơn, biết tự học tốt hơn thì sau này xã hội sẽ bớt rất nhiều vấn đề. Tôi không nghĩ công nghệ là đích đến. Công nghệ chỉ là công cụ.

Phóng viên: Từ SmartLIGHT đến ChessGPT hay cờ vua học đường TOTA, dường như ông rất thích kết hợp công nghệ với giáo dục?

Nguyễn Huy Du: Tôi tin công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp con người học tốt hơn, làm việc hiệu quả hơn và sống thuận tiện hơn. Làm ra một chiếc đèn học thông minh không phải chỉ để bán đèn mà để phụ huynh có thể đồng hành và hỗ trợ con trẻ học từ xa.

Một nền tảng cờ vua không phải chỉ để chơi cờ mà giúp trẻ nhỏ sớm hình thành tư duy trí tuệ logic và khả năng tưởng tượng sâu. Điều quan trọng là tạo ra môi trường giúp trẻ em học tốt hơn, tư duy tốt hơn và vui vẻ hơn.

Phóng viên: Hiện nay nhiều người gọi AI là cuộc cách mạng lớn nhất kể từ Internet. Là người theo đuổi AI từ thời sinh viên, ông nhìn nhận thế nào?

Nguyễn Huy Du: AI rất mạnh và còn mạnh hơn nữa. Nhưng AI không thay thế được việc học. Ngược lại, AI buộc con người phải học nhiều hơn.

Ngày trước cần nhớ thông tin. Ngày nay cần biết đặt câu hỏi. Ngày trước cần làm đúng. Ngày nay cần hiểu đúng. Đó là khác biệt rất lớn.

Phóng viên: Sau 25 năm làm việc qua nhiều lĩnh vực, đâu là bài học quan trọng nhất?

Nguyễn Huy Du: Đừng học chỉ để thi. Đừng học chỉ để lấy bằng. Hãy học để giải quyết vấn đề. Tôi thấy rất nhiều thứ mình học ở trường cũng không còn dùng nguyên vẹn nữa. Nhưng cách tư duy để giải quyết vấn đề thì vẫn còn nguyên giá trị. Đó mới là tài sản lớn nhất.

Phóng viên: Nếu được gửi một thông điệp cho sinh viên HaUI hôm nay, ông sẽ nói gì?

Nguyễn Huy Du: Đừng sợ bắt đầu từ những việc nhỏ. Tôi cũng từng là một sinh viên tỉnh lẻ, ngồi trong phòng máy tính cũ, mày mò từng dòng mã nguồn.

Không ai biết tương lai sẽ ra sao. Nhưng nếu mỗi ngày học thêm một chút, làm thêm một chút và trung thực với công việc của mình, thì 20 hay 25 năm sau, các bạn sẽ có câu chuyện riêng để kể.

Và câu chuyện đó không được viết bằng những tấm bằng hay danh hiệu. Nó được viết bằng những bài toán thực tế mà các bạn đã dám đối mặt và giải quyết.

Phóng viên: Một câu cuối, nếu phải tóm tắt 25 năm qua bằng điều gì đó về việc học?

Nguyễn Huy Du: Có lẽ 25 năm qua mới chỉ là quãng thời gian tập sự. Những bài toán của thực tế ngày càng lớn hơn, và cũng vì thế, lớp học của tôi cũng ngày càng rộng hơn. Nó không còn nằm trong giảng đường, mà ở chính cuộc sống và công việc mỗi ngày.